MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठा साम्राज्याच्या संरक्षिका: महाराणी ताराबाई | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठा साम्राज्याच्या संरक्षिका: महाराणी ताराबाई

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

छत्रपती राजाराम महाराजांच्या निधनानंतर मराठा साम्राज्यावर आलेल्या भीषण संकटाच्या काळात महाराणी ताराबाई यांनी अत्यंत धैर्याने आणि मुत्सद्दीपणाने स्वराज्याचे नेतृत्व केले. त्यांना 'मराठा साम्राज्याच्या संरक्षिका' म्हणून ओळखले जाते.

सविस्तर माहिती

१७०० मध्ये राजाराम महाराजांच्या निधनानंतर औरंगजेबाने मराठा साम्राज्य नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला. अशा वेळी ताराबाईंनी आपल्या अल्पवयीन पुत्राला (शिवाजी द्वितीय) गादीवर बसवून स्वतः कारभार हाती घेतला. त्यांनी मुघलांविरुद्धच्या स्वातंत्र्ययुद्धाचे नेतृत्व केले. त्यांच्या कार्यकाळात मराठ्यांनी केवळ बचावच केला नाही, तर मुघल प्रदेशावर आक्रमणे करून साम्राज्य विस्तारही केला. ताराबाईंचे नेतृत्व हे मराठा इतिहासातील एक सुवर्णपान मानले जाते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

स्वातंत्र्ययुद्ध

१६८९ ते १७०७ या काळात मराठ्यांनी मुघल आक्रमणाविरुद्ध दिलेला प्रदीर्घ लढा.

संताजी-धनाजी

ताराबाईंच्या काळात मराठा सैन्याचे नेतृत्व करणारे पराक्रमी सेनापती.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • ताराबाई या छत्रपती राजाराम महाराजांच्या पत्नी आणि हंबीरराव मोहिते यांच्या कन्या होत्या.
  • त्यांनी १७०० ते १७०७ या काळात मराठा साम्राज्याचे नेतृत्व केले.
  • त्यांनी मुघलांविरुद्धच्या लढाईत 'गनिमी कावा' या युद्धनीतीचा प्रभावी वापर केला.
  • त्यांच्या काळात मराठा सैन्याने नर्मदा नदी ओलांडून माळवा आणि गुजरातवर हल्ले केले.
  • ताराबाईंनी औरंगजेबाच्या आक्रमक धोरणांना चोख प्रत्युत्तर दिले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • ताराबाईंना 'मराठा साम्राज्याच्या संरक्षिका' म्हटले जाते.
  • त्यांनी आपल्या पुत्राला, शिवाजी द्वितीय, गादीवर बसवून कारभार पाहिला.
  • ताराबाईंच्या काळात मराठा सैन्याने मुघल छावण्यांवर यशस्वी हल्ले केले.
  • त्यांच्या धोरणामुळे औरंगजेबाचे मराठा साम्राज्य नष्ट करण्याचे स्वप्न अपूर्ण राहिले.

उदाहरणे

मुघलांविरुद्धचे धोरण

ताराबाईंनी केवळ किल्ले वाचवले नाहीत, तर मुघलांच्या ताब्यातील प्रदेश जिंकून स्वराज्याची सीमा वाढवली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

ताराबाईंचा कार्यकाळ (१७००-१७०७) लक्षात ठेवा.
त्यांच्या नेतृत्वाखालील मराठा स्वातंत्र्ययुद्धातील महत्त्वाच्या घटनांचा अभ्यास करा.
ताराबाई आणि शाहू महाराज यांच्यातील संघर्षाचे मुख्य मुद्दे समजून घ्या.

⚠️ सामान्य चुका

ताराबाई आणि जिजामाता यांच्या कार्यकाळातील फरक लक्षात न घेणे.
ताराबाईंच्या काळातील मराठा साम्राज्याच्या विस्ताराकडे दुर्लक्ष करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महाराणी ताराबाई कोणाच्या पत्नी होत्या?
अछत्रपती शिवाजी महाराज
बछत्रपती संभाजी महाराज
कछत्रपती राजाराम महाराज
डछत्रपती शाहू महाराज
योग्य उत्तर: क) छत्रपती राजाराम महाराज

स्पष्टीकरण: ताराबाई या छत्रपती राजाराम महाराजांच्या पत्नी होत्या.
2. ताराबाईंनी कोणाच्या नावाने मराठा साम्राज्याचा कारभार पाहिला?
अशिवाजी द्वितीय
बसंभाजी द्वितीय
कशाहू महाराज
डराजाराम द्वितीय
योग्य उत्तर: अ) शिवाजी द्वितीय

स्पष्टीकरण: ताराबाईंनी आपल्या अल्पवयीन पुत्र शिवाजी द्वितीय याला गादीवर बसवून कारभार पाहिला.
3. ताराबाईंना कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अस्वराज्य जननी
बमराठा साम्राज्याच्या संरक्षिका
कमराठा साम्राज्याची माता
डस्वराज्य रक्षक
योग्य उत्तर: ब) मराठा साम्राज्याच्या संरक्षिका

स्पष्टीकरण: संकटाच्या काळात स्वराज्याचे रक्षण केल्यामुळे त्यांना 'मराठा साम्राज्याच्या संरक्षिका' म्हटले जाते.
4. ताराबाईंचे वडील कोण होते?
अतानाजी मालुसरे
बहंबीरराव मोहिते
कसंताजी घोरपडे
डधनाजी जाधव
योग्य उत्तर: ब) हंबीरराव मोहिते

स्पष्टीकरण: ताराबाई या मराठा सेनापती हंबीरराव मोहिते यांच्या कन्या होत्या.
5. ताराबाईंनी मुघलांविरुद्धच्या लढाईत कोणती युद्धनीती वापरली?
अआक्रमक युद्धनीती
बगनिमी कावा
कथेट युद्ध
डतह करण्याची नीती
योग्य उत्तर: ब) गनिमी कावा

स्पष्टीकरण: ताराबाईंनी मुघलांविरुद्ध गनिमी कावा या युद्धनीतीचा प्रभावी वापर केला.
6. ताराबाईंच्या काळात मराठा सैन्याने कोणत्या नदीच्या पलीकडे मुघल प्रदेशावर हल्ले केले?
अगोदावरी
बकृष्णा
कनर्मदा
डतापी
योग्य उत्तर: क) नर्मदा

स्पष्टीकरण: ताराबाईंच्या काळात मराठा सैन्याने नर्मदा नदी ओलांडून माळवा आणि गुजरातवर हल्ले केले.
7. ताराबाईंचा कार्यकाळ प्रामुख्याने कोणत्या कालखंडात येतो?
अ१६८०-१७००
ब१७००-१७०७
क१७०७-१७२०
ड१६७४-१६८०
योग्य उत्तर: ब) १७००-१७०७

स्पष्टीकरण: राजाराम महाराजांच्या निधनानंतर १७०० ते १७०७ या काळात ताराबाईंनी स्वराज्याचे नेतृत्व केले.
8. ताराबाईंच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी कोणाविरुद्ध स्वातंत्र्ययुद्ध लढले?
अइंग्रज
बपोर्तुगीज
कमुघल
डनिजाम
योग्य उत्तर: क) मुघल

स्पष्टीकरण: ताराबाईंनी औरंगजेबाच्या नेतृत्वाखालील मुघल आक्रमणाविरुद्ध स्वातंत्र्ययुद्ध लढले.
9. ताराबाईंच्या काळात मराठा साम्राज्याचे मुख्य केंद्र कोणते होते?
अरायगड
बजिंजी
कसातारा
डपन्हाळा
योग्य उत्तर: क) सातारा

स्पष्टीकरण: ताराबाईंच्या काळात सातारा हे मराठा साम्राज्याचे मुख्य केंद्र होते.
10. ताराबाईंच्या धोरणामुळे कोणाचे मराठा साम्राज्य नष्ट करण्याचे स्वप्न अपूर्ण राहिले?
अअकबर
बशहाजहान
कऔरंगजेब
डबहादूरशाह
योग्य उत्तर: क) औरंगजेब

स्पष्टीकरण: ताराबाईंच्या प्रखर विरोधामुळे औरंगजेबाचे मराठा साम्राज्य नष्ट करण्याचे स्वप्न अपूर्ण राहिले.
11. ताराबाईंनी कोणाशी संघर्ष केला?
अशिवाजी महाराज
बशाहू महाराज
कसंभाजी महाराज
डराजाराम महाराज
योग्य उत्तर: ब) शाहू महाराज

स्पष्टीकरण: मुघलांच्या कैदेतून सुटून आल्यानंतर शाहू महाराज आणि ताराबाई यांच्यात सत्तेसाठी संघर्ष झाला.
12. ताराबाईंच्या काळात मराठा सैन्याचे नेतृत्व कोणी केले?
असंताजी-धनाजी
बबाजीराव पेशवे
ककान्होजी आंग्रे
डमालोजी राजे
योग्य उत्तर: अ) संताजी-धनाजी

स्पष्टीकरण: ताराबाईंच्या काळात संताजी घोरपडे आणि धनाजी जाधव यांनी मराठा सैन्याचे नेतृत्व केले.
13. ताराबाईंच्या नेतृत्वाचे मुख्य वैशिष्ट्य काय होते?
अकेवळ संरक्षण
बआक्रमक आणि मुत्सद्दी नेतृत्व
कशांतताप्रिय धोरण
डकेवळ मुघलांशी तह करणे
योग्य उत्तर: ब) आक्रमक आणि मुत्सद्दी नेतृत्व

स्पष्टीकरण: ताराबाईंचे नेतृत्व अत्यंत आक्रमक आणि मुत्सद्दी होते, ज्यामुळे स्वराज्याचे रक्षण झाले.
14. ताराबाईंनी स्वराज्याचे रक्षण करण्यासाठी कोणता किल्ला महत्त्वाचा मानला होता?
अरायगड
बप्रतापगड
कपन्हाळा
डसिंधुदुर्ग
योग्य उत्तर: क) पन्हाळा

स्पष्टीकरण: ताराबाईंनी पन्हाळा किल्ल्यावरून स्वराज्याचा कारभार पाहिला होता.
15. ताराबाईंच्या काळात मराठ्यांनी कोणत्या प्रदेशावर हल्ले केले?
अबंगाल
बमाळवा आणि गुजरात
कपंजाब
डकाश्मीर
योग्य उत्तर: ब) माळवा आणि गुजरात

स्पष्टीकरण: ताराबाईंच्या काळात मराठ्यांनी माळवा आणि गुजरातवर यशस्वी हल्ले केले.
16. ताराबाईंच्या काळात मराठा साम्राज्याची स्थिती कशी होती?
अकमकुवत
बसंकटात असूनही आक्रमक
कशांत
डविभाजित
योग्य उत्तर: ब) संकटात असूनही आक्रमक

स्पष्टीकरण: अत्यंत कठीण परिस्थितीतही ताराबाईंनी मराठा साम्राज्याला आक्रमक ठेवले.
17. ताराबाईंच्या पुत्राचे नाव काय होते?
अशिवाजी द्वितीय
बसंभाजी द्वितीय
कराजाराम द्वितीय
डशाहू
योग्य उत्तर: अ) शिवाजी द्वितीय

स्पष्टीकरण: ताराबाईंच्या पुत्राचे नाव शिवाजी द्वितीय होते.
18. ताराबाईंच्या नेतृत्वाचा काळ कोणत्या युद्धाचा काळ मानला जातो?
अमराठा-इंग्रज युद्ध
बमराठा स्वातंत्र्ययुद्ध
कमराठा-निजाम युद्ध
डमराठा-पोर्तुगीज युद्ध
योग्य उत्तर: ब) मराठा स्वातंत्र्ययुद्ध

स्पष्टीकरण: ताराबाईंचा काळ हा मराठा स्वातंत्र्ययुद्धाचा उत्तरार्ध मानला जातो.
19. ताराबाईंच्या धोरणामुळे मराठा साम्राज्याला काय फायदा झाला?
असाम्राज्य नष्ट झाले
बसाम्राज्याचा विस्तार झाला
कसाम्राज्य स्थिर राहिले
डसाम्राज्य मुघलांच्या ताब्यात गेले
योग्य उत्तर: ब) साम्राज्याचा विस्तार झाला

स्पष्टीकरण: ताराबाईंच्या आक्रमक धोरणामुळे मराठा साम्राज्याचा विस्तार झाला.
20. ताराबाईंच्या कार्याचे मूल्यमापन करताना त्यांना काय म्हटले जाते?
अमराठा साम्राज्याची राणी
बमराठा साम्राज्याच्या संरक्षिका
कमराठा साम्राज्याची सेनापती
डमराठा साम्राज्याची संस्थापक
योग्य उत्तर: ब) मराठा साम्राज्याच्या संरक्षिका

स्पष्टीकरण: ताराबाईंना त्यांच्या अतुलनीय कार्यामुळे 'मराठा साम्राज्याच्या संरक्षिका' म्हटले जाते.
विषयातील सर्व नोट्स