MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती संभाजी महाराज: जीवन आणि कार्य | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती संभाजी महाराज: जीवन आणि कार्य

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

छत्रपती संभाजी महाराज हे मराठा साम्राज्याचे दुसरे छत्रपती आणि शिवाजी महाराजांचे ज्येष्ठ पुत्र होते. त्यांनी अत्यंत कठीण परिस्थितीत स्वराज्याचे रक्षण केले आणि आपल्या पराक्रमाने शत्रूंना सळो की पळो करून सोडले.

सविस्तर माहिती

संभाजी महाराजांचा जन्म १६ मे १६५७ रोजी पुरंदर किल्ल्यावर झाला. १६८० मध्ये शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर त्यांनी स्वराज्याची धुरा सांभाळली. त्यांच्या कारकिर्दीत त्यांनी मुघल सम्राट औरंगजेब याच्याशी प्रखर लढा दिला. त्यांनी पोर्तुगीज, सिद्दी आणि मुघल या तिन्ही शत्रूंशी एकाच वेळी लढा दिला. ११ मार्च १६८९ रोजी त्यांना कपटाने पकडण्यात आले आणि तुळापूर येथे त्यांची हत्या करण्यात आली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

छत्रपती

मराठा साम्राज्याचा सर्वोच्च शासक किंवा राजा.

बुधभूषण

संभाजी महाराजांनी संस्कृत भाषेत लिहिलेला ग्रंथ.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • संभाजी महाराजांचा जन्म १६ मे १६५७ रोजी झाला.
  • त्यांनी 'बुधभूषण', 'नखशिख', 'सातसतक' हे ग्रंथ लिहिले.
  • त्यांनी औरंगजेबाच्या विरोधात ९ वर्षे सतत लढा दिला.
  • त्यांना 'छावा' म्हणून ओळखले जाते.
  • त्यांची समाधी तुळापूर येथे आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • संभाजी महाराजांना अनेक भाषांचे ज्ञान होते.
  • त्यांनी आपल्या कारकिर्दीत एकही किल्ला गमावला नाही.
  • त्यांच्या पत्नीचे नाव येसूबाई होते.

उदाहरणे

मुघलांविरुद्ध लढा

संभाजी महाराजांनी औरंगजेबाच्या बलाढ्य सैन्याला मराठा गनिमी काव्याने जेरीस आणले होते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

संभाजी महाराजांच्या ग्रंथांची नावे लक्षात ठेवा.
त्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाच्या लढायांचा कालक्रम लक्षात ठेवा.
त्यांच्या मृत्यूचे ठिकाण आणि तारीख वारंवार विचारली जाते.

⚠️ सामान्य चुका

संभाजी महाराजांच्या जन्मतारखेबाबत गोंधळ करणे.
त्यांच्या साहित्याकडे दुर्लक्ष करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. संभाजी महाराजांचा जन्म कोणत्या किल्ल्यावर झाला?
अरायगड
बपुरंदर
कशिवनेरी
डप्रतापगड
योग्य उत्तर: ब) पुरंदर

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांचा जन्म १६ मे १६५७ रोजी पुरंदर किल्ल्यावर झाला.
2. संभाजी महाराजांनी लिहिलेला संस्कृत ग्रंथ कोणता?
अशिवभारत
बबुधभूषण
कआज्ञापत्र
डराजव्यवहार कोश
योग्य उत्तर: ब) बुधभूषण

स्पष्टीकरण: बुधभूषण हा ग्रंथ संभाजी महाराजांनी संस्कृत भाषेत लिहिला आहे.
3. संभाजी महाराजांच्या पत्नीचे नाव काय होते?
असईबाई
बसोयराबाई
कयेसूबाई
डताराबाई
योग्य उत्तर: क) येसूबाई

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांच्या पत्नीचे नाव येसूबाई होते.
4. संभाजी महाराजांची हत्या कोणत्या ठिकाणी झाली?
अरायगड
बसंगमेश्वर
कतुळापूर
डपुणे
योग्य उत्तर: क) तुळापूर

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांची हत्या तुळापूर येथे झाली.
5. संभाजी महाराजांना कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अशिवबा
बछावा
कशंभूराजे
डब आणि क दोन्ही
योग्य उत्तर: ड) ब आणि क दोन्ही

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांना 'छावा' आणि 'शंभूराजे' या दोन्ही नावांनी ओळखले जाते.
6. संभाजी महाराजांचा राज्याभिषेक कधी झाला?
अ१६८०
ब१६८१
क१६८२
ड१६८९
योग्य उत्तर: अ) १६८०

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांचा राज्याभिषेक १६ जानेवारी १६८० रोजी झाला.
7. संभाजी महाराजांच्या काळात मुघल सम्राट कोण होता?
अअकबर
बशहाजहान
कऔरंगजेब
डजहांगीर
योग्य उत्तर: क) औरंगजेब

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांच्या काळात मुघल सम्राट औरंगजेब होता.
8. संभाजी महाराजांना कोणत्या ठिकाणी पकडण्यात आले?
असंगमेश्वर
बकोल्हापूर
कसातारा
डरायगड
योग्य उत्तर: अ) संगमेश्वर

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांना संगमेश्वर येथे पकडण्यात आले.
9. संभाजी महाराजांनी कोणत्या पोर्तुगीज गव्हर्नरचा पराभव केला?
अअल्बुकर्क
बकॉन्डे डी अल्व्होर
कवास्को द गामा
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कॉन्डे डी अल्व्होर

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांनी पोर्तुगीज गव्हर्नर कॉन्डे डी अल्व्होरचा पराभव केला.
10. संभाजी महाराजांच्या मुलाचे नाव काय होते?
अराजाराम
बशिवाजी
कशाहू
डसंभाजी
योग्य उत्तर: क) शाहू

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांच्या मुलाचे नाव शाहू महाराज होते.
11. संभाजी महाराजांनी कोणत्या भाषेत 'नखशिख' हा ग्रंथ लिहिला?
अमराठी
बसंस्कृत
कहिंदी
डफारसी
योग्य उत्तर: ब) संस्कृत

स्पष्टीकरण: नखशिख हा ग्रंथ संभाजी महाराजांनी संस्कृत भाषेत लिहिला.
12. संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत स्वराज्यावर किती आक्रमणे झाली?
अएक
बदोन
कअनेक
डएकही नाही
योग्य उत्तर: क) अनेक

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत मुघल, सिद्दी आणि पोर्तुगीज अशा अनेक आक्रमणांचा सामना करावा लागला.
13. संभाजी महाराजांच्या समाधी स्थळाचे नाव काय?
अरायगड
बतुळापूर
कवढू
डब आणि क दोन्ही
योग्य उत्तर: ड) ब आणि क दोन्ही

स्पष्टीकरण: तुळापूर आणि वढू या दोन्ही ठिकाणी संभाजी महाराजांशी संबंधित स्मारके आहेत.
14. संभाजी महाराजांनी कोणाला आश्रय दिला होता?
अअकबर (औरंगजेबाचा मुलगा)
बशिवाजी महाराज
कराजाराम
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) अकबर (औरंगजेबाचा मुलगा)

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांनी औरंगजेबाचा बंडखोर मुलगा अकबर याला आश्रय दिला होता.
15. संभाजी महाराजांच्या काळात मराठा साम्राज्याची राजधानी कोणती होती?
असातारा
बकोल्हापूर
करायगड
डजिंजी
योग्य उत्तर: क) रायगड

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांच्या काळात रायगड ही मराठा साम्राज्याची राजधानी होती.
16. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर स्वराज्याची धुरा कोणी सांभाळली?
अताराबाई
बराजाराम महाराज
कयेसूबाई
डशाहू महाराज
योग्य उत्तर: ब) राजाराम महाराज

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर राजाराम महाराजांनी स्वराज्याची धुरा सांभाळली.
17. संभाजी महाराजांच्या काळात कोणता सिद्दी स्वराज्याला त्रास देत होता?
असिद्दी जोहर
बसिद्दी मसूद
कसिद्दी याकूत खान
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) सिद्दी याकूत खान

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांच्या काळात जंजिऱ्याचा सिद्दी याकूत खान स्वराज्याला त्रास देत होता.
18. संभाजी महाराजांनी कोणत्या किल्ल्यावर पोर्तुगीजांविरुद्ध मोहीम आखली होती?
अफोंडा
बरायगड
कप्रतापगड
डसिंधुदुर्ग
योग्य उत्तर: अ) फोंडा

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांनी फोंडा किल्ल्यावर पोर्तुगीजांविरुद्ध मोहीम आखली होती.
19. संभाजी महाराजांच्या काळात मराठा सैन्याचे मुख्य वैशिष्ट्य काय होते?
अगनिमी कावा
बमोठी तोफखाना
कनौदल
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांनी गनिमी कावा, तोफखाना आणि नौदल या सर्वांचा प्रभावी वापर केला.
20. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मुघलांनी कोणता किल्ला जिंकला?
अरायगड
बप्रतापगड
कलोहगड
डराजगड
योग्य उत्तर: अ) रायगड

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मुघलांनी रायगड किल्ला जिंकला.