MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती संभाजी महाराज, राजाराम महाराज आणि ताराबाई यांचा मुघल संघर्ष | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

छत्रपती संभाजी महाराज, राजाराम महाराज आणि ताराबाई यांचा मुघल संघर्ष

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या निधनानंतर मराठा साम्राज्याने औरंगजेबाच्या आक्रमक मुघल सत्तेविरुद्ध दिलेला लढा हा भारतीय इतिहासातील एक अत्यंत तेजस्वी कालखंड आहे. या काळात संभाजी महाराज, राजाराम महाराज आणि महाराणी ताराबाई यांनी स्वराज्य टिकवण्यासाठी दिलेले योगदान अतुलनीय आहे.

सविस्तर माहिती

संभाजी महाराजांनी आपल्या कारकिर्दीत औरंगजेबाच्या अफाट सैन्याला कडवी झुंज दिली. त्यांच्या बलिदानानंतर राजाराम महाराजांनी जिंजीच्या किल्ल्यावरून स्वराज्याचे नेतृत्व केले. राजाराम महाराजांच्या निधनानंतर महाराणी ताराबाईंनी मुघलांविरुद्धच्या संघर्षाची धुरा आपल्या खांद्यावर घेतली आणि मुघलांना नमवले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

स्वराज्य

स्वतःचे राज्य किंवा मराठा साम्राज्याचे सार्वभौमत्व.

जिंजीचा वेढा

मुघलांनी राजाराम महाराजांना पकडण्यासाठी जिंजी किल्ल्याला घातलेला प्रदीर्घ वेढा.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • संभाजी महाराजांनी औरंगजेबाच्या मुलाला (अकबर) आश्रय दिला होता.
  • संभाजी महाराजांना संगमेश्वर येथे मुघलांनी पकडले.
  • राजाराम महाराजांनी जिंजीला आपली राजधानी बनवून मुघलांना झुंज दिली.
  • ताराबाईंनी 'स्वराज्य रक्षक' म्हणून मुघलांविरुद्ध आक्रमक धोरण अवलंबले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • संभाजी महाराजांचा मृत्यू १६८९ मध्ये झाला.
  • राजाराम महाराजांचा मृत्यू १७०० मध्ये झाला.
  • ताराबाईंनी १७०० ते १७०७ या काळात मुघलांविरुद्ध लढा दिला.
  • संभाजी महाराजांच्या पत्नीचे नाव येसूबाई होते.

उदाहरणे

संभाजी महाराजांचे शौर्य

संभाजी महाराजांनी आपल्या अल्प कारकिर्दीत मुघल, पोर्तुगीज आणि सिद्दी या तिन्ही शत्रूंना एकाच वेळी तोंड दिले.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

संभाजी महाराज, राजाराम महाराज आणि ताराबाई यांच्या कालखंडातील महत्त्वाच्या किल्ल्यांची नावे लक्षात ठेवा.
मुघल-मराठा संघर्षातील महत्त्वाच्या तारखा आणि घटनाक्रम क्रमाने लक्षात ठेवा.
ताराबाईंच्या नेतृत्वाखालील मराठा सैन्याच्या आक्रमक धोरणांवर प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर लगेच मराठा साम्राज्य संपले असे समजणे चुकीचे आहे.
राजाराम महाराज आणि ताराबाई यांच्यातील संघर्षाच्या कारणांकडे दुर्लक्ष करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. संभाजी महाराजांना मुघलांनी कोणत्या ठिकाणी पकडले?
अरायगड
बसंगमेश्वर
कजिंजी
डपन्हाळा
योग्य उत्तर: ब) संगमेश्वर

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांना १६८९ मध्ये संगमेश्वर येथे मुघल सरदार मुकर्रब खान याने पकडले.
2. राजाराम महाराजांनी मुघलांविरुद्ध लढा देण्यासाठी कोणत्या किल्ल्याला आपली राजधानी बनवले होते?
अरायगड
बप्रतापगड
कजिंजी
डराजगड
योग्य उत्तर: क) जिंजी

स्पष्टीकरण: राजाराम महाराजांनी जिंजी (तमिळनाडू) येथे जाऊन मुघलांविरुद्ध लढा दिला.
3. महाराणी ताराबाईंनी कोणाच्या मृत्यूनंतर स्वराज्याची धुरा सांभाळली?
असंभाजी महाराज
बराजाराम महाराज
कशिवाजी महाराज
डशाहू महाराज
योग्य उत्तर: ब) राजाराम महाराज

स्पष्टीकरण: राजाराम महाराजांच्या निधनानंतर ताराबाईंनी स्वराज्याचे नेतृत्व केले.
4. संभाजी महाराजांच्या पत्नीचे नाव काय होते?
असोयराबाई
बसईबाई
कयेसूबाई
डताराबाई
योग्य उत्तर: क) येसूबाई

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांच्या पत्नीचे नाव येसूबाई होते.
5. औरंगजेबाने मराठा साम्राज्यावर आक्रमण करण्यासाठी किती वर्षे महाराष्ट्रात तळ ठोकला होता?
अ१० वर्षे
ब१५ वर्षे
क२५ वर्षे
ड३० वर्षे
योग्य उत्तर: क) २५ वर्षे

स्पष्टीकरण: औरंगजेब १६८२ ते १७०७ पर्यंत महाराष्ट्रात होता, म्हणजेच सुमारे २५ वर्षे.
6. संभाजी महाराजांनी कोणत्या मुघल राजपुत्राला आश्रय दिला होता?
अदारा शिकोह
बअकबर
कमुअज्जम
डकामबक्ष
योग्य उत्तर: ब) अकबर

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांनी औरंगजेबाचा बंडखोर मुलगा अकबर याला आश्रय दिला होता.
7. ताराबाईंना कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अस्वराज्य रक्षक
बराजमाता
कजिजाऊ
डसावित्री
योग्य उत्तर: अ) स्वराज्य रक्षक

स्पष्टीकरण: ताराबाईंनी मुघलांविरुद्धच्या संघर्षात स्वराज्याचे रक्षण केल्यामुळे त्यांना स्वराज्य रक्षक म्हटले जाते.
8. राजाराम महाराजांचा मृत्यू कोणत्या किल्ल्यावर झाला?
अजिंजी
बरायगड
कसिंहगड
डपन्हाळा
योग्य उत्तर: क) सिंहगड

स्पष्टीकरण: राजाराम महाराजांचा मृत्यू १७०० मध्ये सिंहगड किल्ल्यावर झाला.
9. मुघल-मराठा संघर्ष किती वर्षे चालला?
अ२० वर्षे
ब२७ वर्षे
क३५ वर्षे
ड४० वर्षे
योग्य उत्तर: ब) २७ वर्षे

स्पष्टीकरण: हा संघर्ष १६८० ते १७०७ पर्यंत, म्हणजेच २७ वर्षे चालला.
10. संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर मराठा साम्राज्याचे नेतृत्व कोणी केले?
अताराबाई
बराजाराम महाराज
कशाहू महाराज
डशिवाजी महाराज
योग्य उत्तर: ब) राजाराम महाराज

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर राजाराम महाराज छत्रपती झाले.
11. ताराबाईंच्या नेतृत्वाखाली मराठा सैन्याने कोणत्या प्रदेशावर आक्रमण केले होते?
अगुजरात
बमाळवा
कबंगाल
डपंजाब
योग्य उत्तर: ब) माळवा

स्पष्टीकरण: ताराबाईंच्या काळात मराठा सैन्याने माळवा आणि खानदेशात मुघलांवर आक्रमणे केली.
12. संभाजी महाराजांचा जन्म कोणत्या किल्ल्यावर झाला?
अशिवनेरी
बपुरंदर
कपन्हाळा
डरायगड
योग्य उत्तर: ब) पुरंदर

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांचा जन्म पुरंदर किल्ल्यावर झाला.
13. जिंजीचा वेढा किती वर्षे चालला होता?
अ५ वर्षे
ब७ वर्षे
क९ वर्षे
ड१२ वर्षे
योग्य उत्तर: क) ९ वर्षे

स्पष्टीकरण: जिंजीचा वेढा सुमारे ९ वर्षे (१६८९-१६९८) चालला होता.
14. संभाजी महाराजांच्या काळात मुघल सैन्याचा सेनापती कोण होता?
अशाइस्ता खान
बमुकर्रब खान
कझुल्फिकार खान
डजयसिंग
योग्य उत्तर: ब) मुकर्रब खान

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांना पकडणारा मुघल सरदार मुकर्रब खान होता.
15. ताराबाईंच्या काळात मराठा साम्राज्याची राजधानी कोणती होती?
असातारा
बरायगड
कपन्हाळा
डकोल्हापूर
योग्य उत्तर: अ) सातारा

स्पष्टीकरण: ताराबाईंनी साताऱ्याला आपली राजधानी बनवून मुघलांविरुद्ध लढा दिला.
16. राजाराम महाराजांच्या काळात जिंजीच्या वेढ्यातून सुटका करून घेणारा मराठा सेनापती कोण होता?
असंताजी घोरपडे
बधनाजी जाधव
कखंडेराव दाभाडे
डपरशुराम पंत प्रतिनिधी
योग्य उत्तर: अ) संताजी घोरपडे

स्पष्टीकरण: संताजी घोरपडे यांनी जिंजीच्या वेढ्यातून राजाराम महाराजांना सुरक्षित बाहेर काढले होते.
17. औरंगजेबाचा मृत्यू कोणत्या वर्षी झाला?
अ१७०५
ब१७०६
क१७०७
ड१७०८
योग्य उत्तर: क) १७०७

स्पष्टीकरण: औरंगजेबाचा मृत्यू १७०७ मध्ये अहमदनगर येथे झाला.
18. संभाजी महाराजांनी कोणता ग्रंथ लिहिला?
अबुधभूषण
बशिवभारत
कआज्ञापत्र
डमराठा इतिहास
योग्य उत्तर: अ) बुधभूषण

स्पष्टीकरण: संभाजी महाराजांनी संस्कृतमध्ये 'बुधभूषण' हा ग्रंथ लिहिला.
19. ताराबाईंच्या काळात मुघलांविरुद्धच्या लढाईत कोणाचे योगदान महत्त्वाचे होते?
अधनाजी जाधव
बसंताजी घोरपडे
कबाजीराव पेशवे
डकान्होजी आंग्रे
योग्य उत्तर: अ) धनाजी जाधव

स्पष्टीकरण: ताराबाईंच्या काळात धनाजी जाधव यांनी मुघलांविरुद्धच्या युद्धात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
20. मराठा-मुघल संघर्षाचा शेवट कशाने झाला?
अऔरंगजेबाचा मृत्यू
बतहाने
कमराठ्यांच्या पराभवाने
डब्रिटिशांच्या हस्तक्षेपामुळे
योग्य उत्तर: अ) औरंगजेबाचा मृत्यू

स्पष्टीकरण: १७०७ मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर हा प्रदीर्घ संघर्ष थांबला.