MahaExam अभ्यास नोट्स

संत तुकाराम महाराज: जीवन आणि कार्य | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

संत तुकाराम महाराज: जीवन आणि कार्य

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

संत तुकाराम महाराज हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायातील एक थोर संत आणि कवी होते. त्यांनी आपल्या अभंगांच्या माध्यमातून समाजाला नैतिकतेची आणि भक्तीची शिकवण दिली.

सविस्तर माहिती

संत तुकाराम महाराज यांचा जन्म पुणे जिल्ह्यातील देहू येथे झाला. त्यांचे पूर्ण नाव तुकाराम बोल्होबा अंबिले होते. त्यांनी 'अभंग' या काव्यप्रकाराला अत्युच्च शिखरावर नेऊन ठेवले. त्यांच्या साहित्यातून त्यांनी तत्कालीन समाजातील अंधश्रद्धा, जातीभेद आणि कर्मकांडांवर कडक टीका केली. त्यांनी विठ्ठलाच्या भक्तीचा मार्ग सोपा करून सांगितला. त्यांच्या साहित्याला 'गाथा' असे म्हणतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

अभंग

भक्तीपर काव्यरचना जी ओवीबद्ध असते आणि विठ्ठलाच्या स्तुतीसाठी गायली जाते.

वारकरी

पंढरपूरच्या विठ्ठलाची वारी करणारे भक्त.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • संत तुकाराम महाराज हे संत नामदेव आणि संत ज्ञानेश्वर यांच्या परंपरेतील महत्त्वाचे संत आहेत.
  • त्यांचे कार्यक्षेत्र देहू (पुणे) हे होते.
  • त्यांच्या अभंगांची भाषा अत्यंत साधी, सोपी आणि प्रभावी आहे.
  • त्यांनी 'जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले' या ओळीतून मानवतेचा संदेश दिला.
  • त्यांच्या पत्नीचे नाव आवली (जिजाबाई) होते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांची संख्या सुमारे ४५०० पेक्षा जास्त मानली जाते.
  • त्यांच्या साहित्याला 'तुकाराम गाथा' असे म्हणतात.
  • त्यांनी 'अभंग' या काव्यप्रकाराचा वापर करून लोकशिक्षण दिले.
  • त्यांच्या कार्यामुळे वारकरी संप्रदायाला मोठी प्रतिष्ठा प्राप्त झाली.
  • त्यांच्या समकालीन संत बहिणाबाई या त्यांच्या शिष्या होत्या.

उदाहरणे

मानवतावाद

संत तुकाराम महाराजांनी केवळ देवाच्या भक्तीवर भर न देता, दुःखी-कष्टी लोकांची सेवा करणे हीच खरी ईश्वरसेवा असल्याचे सांगितले.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

संत तुकाराम महाराजांचे जन्मस्थान (देहू) आणि त्यांचे कार्य यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
त्यांच्या प्रसिद्ध अभंगांच्या ओळी लक्षात ठेवा.
त्यांच्या समकालीन संतांची नावे लक्षात ठेवा.
गाथा या शब्दाचा अर्थ आणि संदर्भ लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

संत तुकाराम आणि संत ज्ञानेश्वर यांच्या काळातील अंतर लक्षात न घेणे.
त्यांच्या अभंगांची संख्या निश्चित नसतानाही चुकीची आकडेवारी लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. संत तुकाराम महाराज यांचे जन्मस्थान कोणते?
अआळंदी
बदेहू
कपैठण
डपंढरपूर
योग्य उत्तर: ब) देहू

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराज यांचा जन्म पुणे जिल्ह्यातील देहू येथे झाला.
2. संत तुकाराम महाराजांच्या काव्यरचनेला काय म्हणतात?
अज्ञानेश्वरी
बगाथा
कभावार्थ रामायण
डदासबोध
योग्य उत्तर: ब) गाथा

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराजांच्या अभंग संग्रहाला 'तुकाराम गाथा' असे म्हणतात.
3. संत तुकाराम महाराजांच्या पत्नीचे नाव काय होते?
अमुक्ताबाई
बजनाबाई
कआवली
डसखुबाई
योग्य उत्तर: क) आवली

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराजांच्या पत्नीचे नाव आवली (जिजाबाई) होते.
4. संत तुकाराम महाराज कोणत्या संप्रदायाचे होते?
अमहानुभाव
बवारकरी
कदत्त
डनाथ
योग्य उत्तर: ब) वारकरी

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराज हे वारकरी संप्रदायातील थोर संत होते.
5. संत तुकाराम महाराजांचे गुरु कोण होते?
असंत ज्ञानेश्वर
बसंत नामदेव
कसंत बाबाजी चैतन्य
डसंत एकनाथ
योग्य उत्तर: क) संत बाबाजी चैतन्य

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराजांचे गुरु बाबाजी चैतन्य होते.
6. संत तुकाराम महाराजांच्या शिष्या कोण होत्या?
असंत मुक्ताबाई
बसंत बहिणाबाई
कसंत जनाबाई
डसंत कान्होपात्रा
योग्य उत्तर: ब) संत बहिणाबाई

स्पष्टीकरण: संत बहिणाबाई या संत तुकाराम महाराजांच्या शिष्या होत्या.
7. संत तुकाराम महाराजांनी कोणत्या काव्यप्रकारात रचना केली?
अओवी
बअभंग
कश्लोक
डपद
योग्य उत्तर: ब) अभंग

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराजांनी प्रामुख्याने अभंग या काव्यप्रकारात रचना केली.
8. जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले... ही ओळ कोणाची आहे?
असंत ज्ञानेश्वर
बसंत तुकाराम
कसंत एकनाथ
डसंत नामदेव
योग्य उत्तर: ब) संत तुकाराम

स्पष्टीकरण: ही प्रसिद्ध ओळ संत तुकाराम महाराजांची आहे.
9. संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगात प्रामुख्याने कशाचा उल्लेख आढळतो?
अविठ्ठल
बकृष्ण
कराम
डशिव
योग्य उत्तर: अ) विठ्ठल

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराज हे विठ्ठलाचे निस्सीम भक्त होते.
10. संत तुकाराम महाराजांच्या कार्याचे मुख्य वैशिष्ट्य काय होते?
अराजकारण
बलोकशिक्षण
कयुद्धकला
डव्यापार
योग्य उत्तर: ब) लोकशिक्षण

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराजांनी अभंगांच्या माध्यमातून समाजाला नैतिकतेची शिकवण देऊन लोकशिक्षण केले.
11. देहू हे गाव कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
असातारा
बपुणे
कसोलापूर
डनाशिक
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: देहू हे गाव पुणे जिल्ह्यात आहे.
12. संत तुकाराम महाराजांच्या साहित्यावर कशाचा प्रभाव दिसून येतो?
अभक्ती मार्ग
बज्ञान मार्ग
ककर्म मार्ग
डयोग मार्ग
योग्य उत्तर: अ) भक्ती मार्ग

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराजांच्या साहित्यावर भक्ती मार्गाचा प्रभाव आहे.
13. संत तुकाराम महाराजांनी कोणाच्या साहित्याचा अभ्यास केला होता?
असंत ज्ञानेश्वर आणि नामदेव
बसमर्थ रामदास
कसंत चोखामेळा
डसंत गोरा कुंभार
योग्य उत्तर: अ) संत ज्ञानेश्वर आणि नामदेव

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराज हे संत ज्ञानेश्वर आणि संत नामदेव यांच्या परंपरेतील होते.
14. संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांची भाषा कोणती होती?
असंस्कृत
बमराठी
कहिंदी
डप्राकृत
योग्य उत्तर: ब) मराठी

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराजांनी सर्वसामान्यांच्या भाषेत म्हणजेच मराठीत अभंग लिहिले.
15. संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगात कशावर टीका केली आहे?
अभक्ती
बअंधश्रद्धा
कविठ्ठल
डवारी
योग्य उत्तर: ब) अंधश्रद्धा

स्पष्टीकरण: त्यांनी समाजातील अंधश्रद्धा आणि कर्मकांडांवर टीका केली.
16. संत तुकाराम महाराजांचे कार्य कोणत्या शतकात झाले?
अ१३ वे शतक
ब१५ वे शतक
क१७ वे शतक
ड१९ वे शतक
योग्य उत्तर: क) १७ वे शतक

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराज १७ व्या शतकातील संत होते.
17. संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांचे संकलन कोणी केले?
अस्वतः तुकाराम महाराज
बसंत बहिणाबाई
कसंत नामदेव
डसंत ज्ञानेश्वर
योग्य उत्तर: अ) स्वतः तुकाराम महाराज

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराजांनी स्वतः आपले अभंग रचले आणि ते गाथा स्वरूपात जतन झाले.
18. संत तुकाराम महाराजांच्या मते खरा संत कोण?
अजो देवाची पूजा करतो
बजो रंजल्या-गांजल्यांची सेवा करतो
कजो तीर्थयात्रा करतो
डजो उपवास करतो
योग्य उत्तर: ब) जो रंजल्या-गांजल्यांची सेवा करतो

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराजांच्या मते जो दुःखी लोकांची सेवा करतो तोच खरा संत.
19. संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगात कोणत्या रसाचा प्रामुख्याने वापर आढळतो?
अवीर रस
बभक्ती रस
कहास्य रस
डकरुण रस
योग्य उत्तर: ब) भक्ती रस

स्पष्टीकरण: त्यांच्या अभंगात भक्ती रसाचा प्रामुख्याने वापर आढळतो.
20. संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांची संख्या किती मानली जाते?
अ१०००
ब२०००
क४५०० पेक्षा जास्त
ड१०,०००
योग्य उत्तर: क) ४५०० पेक्षा जास्त

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांची संख्या सुमारे ४५०० पेक्षा जास्त मानली जाते.