MahaExam अभ्यास नोट्स

संत जनाबाई: वारकरी संप्रदायातील थोर संत | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

संत जनाबाई: वारकरी संप्रदायातील थोर संत

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

संत जनाबाई या वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत महत्त्वाच्या संत कवयित्री होत्या. संत नामदेव महाराजांच्या शिष्या आणि विठ्ठलाची अनन्य भक्त म्हणून त्यांची ओळख आहे. त्यांच्या अभंगांतून भक्तीचा ओलावा आणि सामाजिक जाणीव दिसून येते.

सविस्तर माहिती

संत जनाबाईंचा जन्म परभणी जिल्ह्यातील गंगाखेड येथे झाला. त्या लहानपणापासूनच संत नामदेवांच्या घरी राहिल्या आणि त्यांच्या कुटुंबाचा एक भाग बनल्या. त्यांनी आयुष्यभर विठ्ठलाची सेवा केली. त्यांच्या अभंगांतून विठ्ठलाप्रती असलेली त्यांची ओढ आणि दैनंदिन जीवनातील अनुभवांचे दर्शन घडते. त्यांनी सुमारे ३०० हून अधिक अभंग रचले आहेत. त्यांच्या काव्यातून स्त्री-संवेदना आणि भक्तीचा मार्ग प्रभावीपणे मांडला आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

वारकरी

विठ्ठलाची वारी करणारे आणि पंढरपूरच्या वारीची परंपरा पाळणारे भक्त.

अभंग

संत साहित्यातील एक काव्यप्रकार जो विठ्ठलाच्या भक्तीवर आधारित असतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • संत जनाबाईंचे जन्मस्थान गंगाखेड (जिल्हा परभणी) आहे.
  • त्या संत नामदेवांच्या शिष्या होत्या.
  • त्यांना 'दासी जनी' म्हणूनही ओळखले जाते.
  • त्यांच्या अभंगांतून विठ्ठलाच्या लीलांचे वर्णन आढळते.
  • त्यांनी घरकामात मग्न असतानाही विठ्ठलाचे नामस्मरण केले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • संत जनाबाईंच्या अभंगांतून तत्कालीन सामाजिक परिस्थितीचे दर्शन घडते.
  • त्यांच्या साहित्यात विठ्ठलाला 'विठू' असे संबोधले आहे.
  • त्यांच्या अभंगांचा समावेश 'सकल संत गाथा' मध्ये केला जातो.
  • त्यांच्या नावावर अनेक ओव्या आणि अभंग उपलब्ध आहेत.

उदाहरणे

प्रसिद्ध अभंग

दळिता कांडिता तुज गाईन अनंता। असे त्यांचे प्रसिद्ध अभंग आहेत, ज्यात त्या घरकाम करतानाही विठ्ठलाचे नामस्मरण करत असत.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

संत जनाबाईंचे जन्मस्थान (गंगाखेड) लक्षात ठेवा.
त्यांचे गुरु संत नामदेव होते हे विसरू नका.
त्यांना 'दासी जनी' या नावानेही ओळखले जाते, हे लक्षात ठेवा.
त्यांच्या साहित्यातील मुख्य विषय 'विठ्ठल भक्ती' आहे.

⚠️ सामान्य चुका

संत जनाबाई आणि संत मुक्ताबाई यांच्यातील फरक लक्षात न घेणे.
त्यांच्या जन्मस्थानाबद्दल गोंधळ होणे (गंगाखेड हे परभणीत आहे, हे लक्षात ठेवा).
त्यांच्या गुरुंचे नाव चुकीचे लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. संत जनाबाईंचे जन्मस्थान कोणते आहे?
अपंढरपूर
बगंगाखेड
कआळंदी
डदेहू
योग्य उत्तर: ब) गंगाखेड

स्पष्टीकरण: संत जनाबाईंचा जन्म परभणी जिल्ह्यातील गंगाखेड येथे झाला.
2. संत जनाबाईंचे गुरु कोण होते?
असंत ज्ञानेश्वर
बसंत तुकाराम
कसंत नामदेव
डसंत एकनाथ
योग्य उत्तर: क) संत नामदेव

स्पष्टीकरण: संत जनाबाई या संत नामदेवांच्या शिष्या होत्या.
3. संत जनाबाईंना कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अदासी जनी
बमुक्ताई
कबहिणाबाई
डकान्होपात्रा
योग्य उत्तर: अ) दासी जनी

स्पष्टीकरण: संत जनाबाईंना 'दासी जनी' म्हणूनही ओळखले जाते.
4. संत जनाबाईंच्या अभंगांचा मुख्य विषय कोणता आहे?
अराजकारण
बविठ्ठल भक्ती
कसमाजसुधारणा
डनिसर्ग
योग्य उत्तर: ब) विठ्ठल भक्ती

स्पष्टीकरण: संत जनाबाईंच्या साहित्याचा मुख्य विषय विठ्ठल भक्ती हा आहे.
5. गंगाखेड हे ठिकाण कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बसोलापूर
कपरभणी
डसातारा
योग्य उत्तर: क) परभणी

स्पष्टीकरण: गंगाखेड हे परभणी जिल्ह्यात आहे.
6. संत जनाबाईंनी कोणाच्या घरी राहून भक्ती केली?
असंत ज्ञानेश्वर
बसंत नामदेव
कसंत तुकाराम
डसंत एकनाथ
योग्य उत्तर: ब) संत नामदेव

स्पष्टीकरण: संत जनाबाई संत नामदेवांच्या घरी राहून त्यांची सेवा करत असत.
7. संत जनाबाईंच्या साहित्यात कोणत्या देवाचे वर्णन प्रामुख्याने आढळते?
अशिव
बविष्णू
कविठ्ठल
डगणपती
योग्य उत्तर: क) विठ्ठल

स्पष्टीकरण: संत जनाबाई विठ्ठलाच्या अनन्य भक्त होत्या.
8. संत जनाबाईंच्या अभंगांची संख्या अंदाजे किती आहे?
अ१००
ब२००
क३००
ड५००
योग्य उत्तर: क) ३००

स्पष्टीकरण: संत जनाबाईंनी सुमारे ३०० हून अधिक अभंग रचले आहेत.
9. संत जनाबाईंच्या काव्यातून कशाचे दर्शन घडते?
अस्त्री-संवेदना
बयुद्ध
कव्यापार
डविज्ञान
योग्य उत्तर: अ) स्त्री-संवेदना

स्पष्टीकरण: त्यांच्या काव्यातून स्त्री-संवेदना आणि भक्तीचा मार्ग दिसून येतो.
10. संत जनाबाई कोणत्या संप्रदायातील संत होत्या?
अमहानुभाव
बवारकरी
कदत्त
डनाथ
योग्य उत्तर: ब) वारकरी

स्पष्टीकरण: संत जनाबाई वारकरी संप्रदायातील थोर संत होत्या.
11. संत जनाबाईंच्या अभंगात विठ्ठलाला काय म्हणून संबोधले आहे?
अविठू
बपांडुरंग
कहरी
डकेशव
योग्य उत्तर: अ) विठू

स्पष्टीकरण: त्यांच्या अभंगांत विठ्ठलाला प्रेमाने 'विठू' असे संबोधले आहे.
12. संत जनाबाईंच्या साहित्याचा समावेश कशात केला जातो?
अज्ञानेश्वरी
बगाथा
कसकल संत गाथा
डदासबोध
योग्य उत्तर: क) सकल संत गाथा

स्पष्टीकरण: त्यांच्या अभंगांचा समावेश 'सकल संत गाथा' मध्ये केला जातो.
13. संत जनाबाईंच्या अभंगात कोणत्या कामाचा उल्लेख वारंवार येतो?
अशेती
बघरकाम
कव्यापार
डशिक्षण
योग्य उत्तर: ब) घरकाम

स्पष्टीकरण: त्या घरकाम करतानाही विठ्ठलाचे नामस्मरण करत असत.
14. संत जनाबाईंचे कार्य कोणत्या काळात झाले?
अप्राचीन
बमध्ययुगीन
कआधुनिक
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) मध्ययुगीन

स्पष्टीकरण: संत जनाबाईंचे कार्य मध्ययुगीन काळात झाले.
15. संत जनाबाईंच्या अभंगांची भाषा कोणती आहे?
असंस्कृत
बमराठी
कहिंदी
डकन्नड
योग्य उत्तर: ब) मराठी

स्पष्टीकरण: संत जनाबाईंचे साहित्य मराठी भाषेत आहे.
16. संत जनाबाईंच्या भक्तीचे स्वरूप कसे होते?
असकाम
बनिष्काम
कअनन्य
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) अनन्य

स्पष्टीकरण: त्यांची भक्ती विठ्ठलाप्रती अनन्य होती.
17. संत जनाबाईंच्या अभंगांतून कशाची जाणीव होते?
असामाजिक
बराजकीय
कआर्थिक
डभौगोलिक
योग्य उत्तर: अ) सामाजिक

स्पष्टीकरण: त्यांच्या अभंगांतून सामाजिक जाणीव दिसून येते.
18. संत जनाबाईंच्या अभंगात कोणत्या भावनेचा ओलावा आहे?
अराग
बभक्ती
कलोभ
डद्वेष
योग्य उत्तर: ब) भक्ती

स्पष्टीकरण: त्यांच्या अभंगांत भक्तीचा ओलावा आहे.
19. संत जनाबाईंच्या अभंगात विठ्ठलाला काय मानले आहे?
अमित्र
बस्वामी
कसखा
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: त्यांनी विठ्ठलाला मित्र, स्वामी आणि सखा अशा विविध नात्यांनी संबोधले आहे.
20. संत जनाबाईंच्या साहित्याचा अभ्यास कोणत्या संदर्भात महत्त्वाचा आहे?
अमराठी साहित्य
बइतिहास
कसमाजशास्त्र
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: संत जनाबाईंचे साहित्य मराठी साहित्य, इतिहास आणि समाजशास्त्र या तिन्ही दृष्टीने महत्त्वाचे आहे.