MahaExam अभ्यास नोट्स

संत एकनाथ: जीवन आणि कार्य | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

संत एकनाथ: जीवन आणि कार्य

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

संत एकनाथ महाराज हे वारकरी संप्रदायातील एक थोर संत, कवी आणि समाजसुधारक होते. त्यांनी भागवत धर्माचा प्रसार करतानाच लोकभाषेतून साहित्याची निर्मिती केली.

सविस्तर माहिती

संत एकनाथ यांचा जन्म पैठण येथे झाला. त्यांचे गुरु जनार्दन स्वामी होते. त्यांनी ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार केली. त्यांनी 'भारूड' या काव्यप्रकाराद्वारे समाजप्रबोधन केले. त्यांनी 'भावार्थ रामायण' आणि 'एकादशी भागवत' हे ग्रंथ लिहिले. त्यांनी अस्पृश्यता निवारण आणि मानवी समतेचा पुरस्कार केला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

भारूड

अध्यात्मिक आणि सामाजिक उपदेश देण्यासाठी वापरला जाणारा एक लोकनाट्यमय काव्यप्रकार.

भागवत धर्म

विठ्ठलाची भक्ती आणि समतेवर आधारित वारकरी संप्रदायाचा मार्ग.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जन्म: पैठण, जिल्हा छत्रपती संभाजीनगर.
  • गुरु: जनार्दन स्वामी (दौलताबाद).
  • प्रमुख ग्रंथ: भावार्थ रामायण, एकादशी भागवत, रुक्मिणी स्वयंवर.
  • समाजकार्य: अस्पृश्यता निवारण आणि लोकजागृती.
  • योगदान: ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार केली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • संत एकनाथांच्या भारूडांना 'लोकशिक्षणाची विद्यापीठे' म्हटले जाते.
  • त्यांनी 'हिंदू-मुस्लिम' ऐक्याचा पुरस्कार केला.
  • त्यांच्या घराचे नाव 'नाथवाडा' असे होते.
  • त्यांनी 'गवळणी' हा काव्यप्रकारही लोकप्रिय केला.

उदाहरणे

भारूडांचे महत्त्व

संत एकनाथांनी 'विंचू चावला' यांसारख्या भारूडांतून मानवी विकारांवर भाष्य केले आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

संत एकनाथांचे ग्रंथ आणि त्यांचे कार्य यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
त्यांच्या गुरुंचे नाव (जनार्दन स्वामी) लक्षात ठेवा.
भारूडांचे जनक म्हणून त्यांना ओळखले जाते, हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

संत ज्ञानेश्वर आणि संत एकनाथ यांच्या साहित्यात गल्लत करणे.
जन्मस्थान पैठणऐवजी इतर ठिकाण समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. संत एकनाथ महाराजांचे जन्मस्थान कोणते?
अआळंदी
बदेहू
कपैठण
डपंढरपूर
योग्य उत्तर: क) पैठण

स्पष्टीकरण: संत एकनाथ यांचा जन्म पैठण येथे झाला.
2. संत एकनाथ महाराजांचे गुरु कोण होते?
अनिवृत्तीनाथ
बजनार्दन स्वामी
कसोपानदेव
डमुक्ताबाई
योग्य उत्तर: ब) जनार्दन स्वामी

स्पष्टीकरण: संत एकनाथ यांचे गुरु जनार्दन स्वामी होते.
3. भारूड हा काव्यप्रकार कोणामुळे लोकप्रिय झाला?
असंत तुकाराम
बसंत नामदेव
कसंत एकनाथ
डसंत ज्ञानेश्वर
योग्य उत्तर: क) संत एकनाथ

स्पष्टीकरण: संत एकनाथ यांनी भारूडांच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन केले.
4. संत एकनाथांनी कोणत्या ग्रंथाची शुद्ध प्रत तयार केली?
अगाथा
बज्ञानेश्वरी
कदासबोध
डअभंगवाणी
योग्य उत्तर: ब) ज्ञानेश्वरी

स्पष्टीकरण: संत एकनाथांनी ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार केली.
5. भावार्थ रामायण हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
असंत तुकाराम
बसंत एकनाथ
कसंत नामदेव
डसमर्थ रामदास
योग्य उत्तर: ब) संत एकनाथ

स्पष्टीकरण: भावार्थ रामायण हे संत एकनाथांचे प्रमुख कार्य आहे.
6. संत एकनाथांच्या घराला काय म्हटले जाते?
अनाथवाडा
बसंतकुटी
कभक्तीधाम
डएकनाथ सदन
योग्य उत्तर: अ) नाथवाडा

स्पष्टीकरण: संत एकनाथांच्या घराला नाथवाडा असे म्हणतात.
7. संत एकनाथांनी कोणत्या विषयावर भर दिला?
अकेवळ भक्ती
बअस्पृश्यता निवारण
कराजकारण
डयुद्धकला
योग्य उत्तर: ब) अस्पृश्यता निवारण

स्पष्टीकरण: संत एकनाथांनी अस्पृश्यता निवारण आणि मानवी समतेचा पुरस्कार केला.
8. संत एकनाथांच्या भारूडांना काय म्हटले जाते?
अलोकशिक्षणाची विद्यापीठे
बभक्तीचे महासागर
कज्ञानाचे भांडार
डकाव्याचे प्रकार
योग्य उत्तर: अ) लोकशिक्षणाची विद्यापीठे

स्पष्टीकरण: त्यांच्या भारूडांना लोकशिक्षणाची विद्यापीठे म्हटले जाते.
9. रुक्मिणी स्वयंवर हा ग्रंथ कोणाचा आहे?
असंत नामदेव
बसंत एकनाथ
कसंत ज्ञानेश्वर
डसंत तुकाराम
योग्य उत्तर: ब) संत एकनाथ

स्पष्टीकरण: रुक्मिणी स्वयंवर हा संत एकनाथांचा ग्रंथ आहे.
10. संत एकनाथांच्या गुरुंचे समाधी स्थळ कोठे आहे?
अपैठण
बदौलताबाद
कआळंदी
डनाशिक
योग्य उत्तर: ब) दौलताबाद

स्पष्टीकरण: जनार्दन स्वामींचे समाधी स्थळ दौलताबाद येथे आहे.
11. संत एकनाथांनी कोणत्या भाषेतून साहित्याची निर्मिती केली?
असंस्कृत
बमराठी
कहिंदी
डकन्नड
योग्य उत्तर: ब) मराठी

स्पष्टीकरण: संत एकनाथांनी लोकभाषेतून म्हणजेच मराठीतून साहित्याची निर्मिती केली.
12. संत एकनाथांच्या काळातील समाज सुधारणेचे मुख्य साधन काय होते?
अवर्तमानपत्रे
बकीर्तन आणि भारूड
कशाळा
डसभा
योग्य उत्तर: ब) कीर्तन आणि भारूड

स्पष्टीकरण: कीर्तन आणि भारूडांच्या माध्यमातून त्यांनी समाज सुधारणा केली.
13. संत एकनाथांनी कोणत्या धर्माचा प्रसार केला?
अशैव धर्म
बभागवत धर्म
कबौद्ध धर्म
डजैन धर्म
योग्य उत्तर: ब) भागवत धर्म

स्पष्टीकरण: संत एकनाथांनी भागवत धर्माचा प्रसार केला.
14. संत एकनाथांच्या साहित्यात कोणत्या रसाचा प्रामुख्याने वापर आढळतो?
अवीर रस
बभक्ती रस
ककरुण रस
डरौद्र रस
योग्य उत्तर: ब) भक्ती रस

स्पष्टीकरण: संत एकनाथांच्या साहित्यात भक्ती रसाचा प्रामुख्याने वापर आढळतो.
15. संत एकनाथांनी कोणाच्या कार्याचा वारसा पुढे चालवला?
असंत ज्ञानेश्वर
बसंत तुकाराम
कसंत नामदेव
डसंत चोखामेळा
योग्य उत्तर: अ) संत ज्ञानेश्वर

स्पष्टीकरण: संत एकनाथांनी संत ज्ञानेश्वरांच्या भागवत धर्माचा वारसा पुढे चालवला.
16. संत एकनाथांच्या भारूडांतून कशाचे दर्शन घडते?
अकेवळ मनोरंजन
बसामाजिक वास्तव आणि प्रबोधन
ककेवळ राजकारण
डकेवळ इतिहास
योग्य उत्तर: ब) सामाजिक वास्तव आणि प्रबोधन

स्पष्टीकरण: भारूडांतून सामाजिक वास्तव आणि प्रबोधन घडते.
17. संत एकनाथांच्या ग्रंथांची भाषा कोणती आहे?
अप्राकृत
बशुद्ध संस्कृत
कफारसी
डइंग्रजी
योग्य उत्तर: अ) प्राकृत

स्पष्टीकरण: त्यांच्या साहित्याची भाषा प्राकृत (मराठी) आहे.
18. संत एकनाथांच्या कार्यामुळे कोणत्या संप्रदायाला बळकटी मिळाली?
अमहानुभाव
बवारकरी
कदत्त
डनाथ
योग्य उत्तर: ब) वारकरी

स्पष्टीकरण: वारकरी संप्रदायाला त्यांच्या कार्यामुळे बळकटी मिळाली.
19. संत एकनाथांनी कोणाशी मैत्रीपूर्ण संबंध ठेवले होते?
अकेवळ ब्राह्मण
बसर्व जाती-धर्माचे लोक
ककेवळ राजे
डकेवळ व्यापारी
योग्य उत्तर: ब) सर्व जाती-धर्माचे लोक

स्पष्टीकरण: संत एकनाथांनी सर्व जाती-धर्माच्या लोकांशी समतेने वागले.
20. संत एकनाथांचे निधन कोठे झाले?
अपैठण
बआळंदी
कपंढरपूर
डदेहू
योग्य उत्तर: अ) पैठण

स्पष्टीकरण: संत एकनाथांचे निधन पैठण येथे झाले.