MahaExam अभ्यास नोट्स

संत ज्ञानेश्वर: वारकरी संप्रदायाचे आधारस्तंभ | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

संत ज्ञानेश्वर: वारकरी संप्रदायाचे आधारस्तंभ

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

संत ज्ञानेश्वर हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायाचे प्रमुख संत आणि महान तत्त्वज्ञ होते. त्यांनी मराठी भाषेतून अध्यात्म सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवले.

सविस्तर माहिती

संत ज्ञानेश्वर (ज्ञानेश्वर माऊली) यांचा जन्म १२७५ मध्ये आपेगाव येथे झाला. त्यांनी भगवद्गीतेवर 'भावार्थदीपिका' (ज्ञानेश्वरी) हा ग्रंथ लिहून मराठी भाषेला प्रतिष्ठा मिळवून दिली. त्यांनी वयाच्या अवघ्या २१ व्या वर्षी आळंदी येथे जिवंत समाधी घेतली. त्यांनी 'पसायदान' या प्रार्थनेद्वारे विश्वाचे कल्याण मागितले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेवर लिहिलेली मराठी टीका.

पसायदान

ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी ज्ञानेश्वरांनी ईश्वराकडे मागितलेले विश्वात्मक प्रार्थना.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जन्म: आपेगाव (औरंगाबाद जिल्हा).
  • वडील: विठ्ठलपंत, आई: रुक्मिणीबाई.
  • भावंडे: निवृत्तीनाथ, सोपानदेव, मुक्ताबाई.
  • प्रमुख ग्रंथ: ज्ञानेश्वरी, अमृतानुभव, चांगदेव पासष्टी, अभंगगाथा.
  • समाधी: आळंदी (पुणे जिल्हा).

महत्त्वाची तथ्ये

  • संत ज्ञानेश्वरांचे गुरु त्यांचे मोठे बंधू निवृत्तीनाथ हे होते.
  • ज्ञानेश्वरांनी 'अमृतानुभव' हा ग्रंथ स्वतःच्या अनुभवावर आधारित लिहिला.
  • आळंदी येथे दरवर्षी कार्तिकी एकादशीला मोठी यात्रा भरते.
  • ज्ञानेश्वरांनी रेड्याच्या मुखातून वेद वदवून घेतल्याची कथा प्रसिद्ध आहे.

उदाहरणे

ज्ञानेश्वरीचे महत्त्व

संस्कृत भाषेतील कठीण भगवद्गीता प्राकृत (मराठी) भाषेत आणून त्यांनी सामान्य जनतेला ज्ञानाचा अधिकार दिला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

ग्रंथांची नावे आणि त्यांचे लेखक लक्षात ठेवा.
संत ज्ञानेश्वरांच्या भावंडांची नावे क्रमाने लक्षात ठेवा.
समाधी स्थळ आणि जन्मस्थान यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

ज्ञानेश्वरांचे जन्मस्थान आळंदी नसून आपेगाव आहे हे लक्षात ठेवा.
ज्ञानेश्वरी हा मूळ ग्रंथ नसून तो भगवद्गीतेवर आधारित टीका ग्रंथ आहे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. संत ज्ञानेश्वरांचे जन्मस्थान कोणते?
अआळंदी
बदेहू
कआपेगाव
डपैठण
योग्य उत्तर: क) आपेगाव

स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वरांचा जन्म औरंगाबाद जिल्ह्यातील आपेगाव येथे झाला.
2. संत ज्ञानेश्वरांच्या गुरुंचे नाव काय?
अनामदेव
बनिवृत्तीनाथ
कसोपानदेव
डमुक्ताबाई
योग्य उत्तर: ब) निवृत्तीनाथ

स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वरांचे गुरु त्यांचे थोरले बंधू निवृत्तीनाथ हे होते.
3. ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ कोणत्या ग्रंथावर आधारित आहे?
अउपनिषद
बभगवद्गीता
करामायण
डमहाभारत
योग्य उत्तर: ब) भगवद्गीता

स्पष्टीकरण: ज्ञानेश्वरी ही भगवद्गीतेवर आधारित मराठी टीका आहे.
4. संत ज्ञानेश्वरांनी समाधी कोठे घेतली?
अपंढरपूर
बआळंदी
कदेहू
डत्र्यंबकेश्वर
योग्य उत्तर: ब) आळंदी

स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वरांनी आळंदी येथे समाधी घेतली.
5. संत ज्ञानेश्वरांच्या भावंडांमध्ये खालीलपैकी कोणाचा समावेश होत नाही?
अनिवृत्तीनाथ
बसोपानदेव
कमुक्ताबाई
डतुकाराम
योग्य उत्तर: ड) तुकाराम

स्पष्टीकरण: तुकाराम हे ज्ञानेश्वरांच्या भावंडांपैकी नाहीत.
6. अमृतानुभव हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
असंत नामदेव
बसंत ज्ञानेश्वर
कसंत एकनाथ
डसंत तुकाराम
योग्य उत्तर: ब) संत ज्ञानेश्वर

स्पष्टीकरण: अमृतानुभव हा ग्रंथ संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिला आहे.
7. ज्ञानेश्वरीचे दुसरे नाव काय आहे?
अभावार्थदीपिका
बज्ञानेश्वरी
कअभंगगाथा
डपासष्टी
योग्य उत्तर: अ) भावार्थदीपिका

स्पष्टीकरण: ज्ञानेश्वरीला 'भावार्थदीपिका' असेही म्हणतात.
8. पसायदान ही प्रार्थना कोणत्या ग्रंथात आहे?
अअमृतानुभव
बचांगदेव पासष्टी
कज्ञानेश्वरी
डअभंगगाथा
योग्य उत्तर: क) ज्ञानेश्वरी

स्पष्टीकरण: पसायदान हे ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी येते.
9. संत ज्ञानेश्वरांनी कोणत्या वयात समाधी घेतली?
अ२१
ब२५
क३०
ड३५
योग्य उत्तर: अ) २१

स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या २१ व्या वर्षी समाधी घेतली.
10. चांगदेव पासष्टी हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
असंत ज्ञानेश्वर
बसंत नामदेव
कचांगदेव
डसंत एकनाथ
योग्य उत्तर: अ) संत ज्ञानेश्वर

स्पष्टीकरण: चांगदेव पासष्टी हा ग्रंथ संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिला आहे.
11. संत ज्ञानेश्वरांच्या वडिलांचे नाव काय होते?
अविठ्ठलपंत
बगोरोबा
कबाबाजी
डराघोबा
योग्य उत्तर: अ) विठ्ठलपंत

स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वरांच्या वडिलांचे नाव विठ्ठलपंत कुलकर्णी होते.
12. वारकरी संप्रदायाचे मुख्य दैवत कोणते?
अशिव
बविठ्ठल
कगणेश
डहनुमान
योग्य उत्तर: ब) विठ्ठल

स्पष्टीकरण: वारकरी संप्रदाय विठ्ठल भक्तीवर आधारित आहे.
13. संत ज्ञानेश्वरांच्या आईचे नाव काय होते?
असखूबाई
बरुक्मिणीबाई
कजनाबाई
डमुक्ताबाई
योग्य उत्तर: ब) रुक्मिणीबाई

स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वरांच्या आईचे नाव रुक्मिणीबाई होते.
14. ज्ञानेश्वरी कोणत्या भाषेत लिहिली आहे?
असंस्कृत
बमराठी
कहिंदी
डकन्नड
योग्य उत्तर: ब) मराठी

स्पष्टीकरण: ज्ञानेश्वरी मराठी भाषेत लिहिली आहे.
15. संत ज्ञानेश्वरांच्या समाधी सोहळ्याचे वर्णन कोणी केले आहे?
असंत नामदेव
बसंत तुकाराम
कसंत एकनाथ
डसंत चोखामेळा
योग्य उत्तर: अ) संत नामदेव

स्पष्टीकरण: संत नामदेवांनी ज्ञानेश्वरांच्या समाधी सोहळ्याचे वर्णन केले आहे.
16. संत ज्ञानेश्वरांनी रेड्याच्या मुखातून काय वदवून घेतले?
अपुराणे
बवेद
कअभंग
डश्लोक
योग्य उत्तर: ब) वेद

स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वरांनी रेड्याच्या मुखातून वेद वदवून घेतले.
17. संत ज्ञानेश्वरांच्या काळातील प्रमुख संत कोण होते?
असंत नामदेव
बसंत तुकाराम
कसंत रामदास
डसंत गाडगेबाबा
योग्य उत्तर: अ) संत नामदेव

स्पष्टीकरण: संत नामदेव हे संत ज्ञानेश्वरांचे समकालीन होते.
18. ज्ञानेश्वरीमध्ये किती अध्याय आहेत?
अ१५
ब१८
क२०
ड२५
योग्य उत्तर: ब) १८

स्पष्टीकरण: ज्ञानेश्वरीमध्ये १८ अध्याय आहेत.
19. संत ज्ञानेश्वरांच्या समाधीचे ठिकाण कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अऔरंगाबाद
बपुणे
कसातारा
डसोलापूर
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: आळंदी हे पुणे जिल्ह्यात आहे.
20. संत ज्ञानेश्वरांनी कोणत्या संप्रदायाची पायाभरणी केली?
अमहानुभाव
बवारकरी
कदत्त
डनाथ
योग्य उत्तर: ब) वारकरी

स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वरांनी वारकरी संप्रदायाची पायाभरणी केली.