MahaExam अभ्यास नोट्स

संत चोखामेळा: जीवन आणि कार्य | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

संत चोखामेळा: जीवन आणि कार्य

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

संत चोखामेळा हे वारकरी संप्रदायातील एक थोर संत आणि महान भक्त होते. त्यांनी आपल्या अभंगांतून सामाजिक समतेचा आणि भक्तीचा संदेश दिला. ते संत नामदेवांचे शिष्य होते.

सविस्तर माहिती

संत चोखामेळा यांचा जन्म विदर्भातील देऊळगाव राजा (बुलढाणा) येथे झाला असे मानले जाते. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य पंढरपूर येथे विठ्ठलाच्या भक्तीत व्यतीत केले. तत्कालीन सामाजिक विषमतेच्या काळात त्यांनी 'भक्तीत सर्व समान' हा विचार मांडला. त्यांच्या अभंगांतून त्यांनी स्वतःच्या जातीबद्दलची व्यथा आणि विठ्ठलावरील अढळ निष्ठा व्यक्त केली आहे. मंगळवेढा येथे एका भिंतीच्या कामात असताना अपघाती मृत्यू झाला, परंतु त्यांच्या अस्थीतूनही 'विठ्ठल-विठ्ठल' हा नामघोष ऐकू येत होता, अशी आख्यायिका आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

अभंग

संत साहित्यातील एक काव्यप्रकार जो विठ्ठलाच्या भक्तीवर आधारित असतो.

वारकरी संप्रदाय

पंढरपूरच्या विठ्ठलाची वारी करणाऱ्या भक्तांचा संप्रदाय.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • संत चोखामेळा हे संत नामदेवांचे शिष्य होते.
  • त्यांच्या पत्नीचे नाव सोयराबाई होते, त्याही कवयित्री होत्या.
  • त्यांचा मुलगा कर्ममेळा आणि बहीण निर्मळा हे देखील संत होते.
  • त्यांनी सामाजिक विषमतेवर आपल्या अभंगांतून प्रहार केला.
  • त्यांचे कार्य प्रामुख्याने पंढरपूर आणि मंगळवेढा परिसरात होते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • संत चोखामेळा यांना 'महार' समाजातील पहिले संत मानले जाते.
  • त्यांच्या अभंगांची भाषा अत्यंत साधी, सोपी आणि हृदयस्पर्शी आहे.
  • मंगळवेढा येथे त्यांचे समाधी स्थळ आहे.
  • त्यांच्या अभंगांतून विठ्ठलाप्रती असलेली आर्तता दिसून येते.

उदाहरणे

सामाजिक समतेचा संदेश

संत चोखामेळा यांनी 'ऊच नीच काही नेणे भगवंत' असे सांगून भक्तीमध्ये कोणताही भेदभाव नसतो, हे स्पष्ट केले.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

संत चोखामेळा यांचे गुरु कोण होते हे लक्षात ठेवा (संत नामदेव).
त्यांच्या कुटुंबातील सदस्यांची नावे (सोयराबाई, कर्ममेळा, निर्मळा) लक्षात ठेवा.
त्यांचे कार्यक्षेत्र पंढरपूर आणि मंगळवेढा हे आहे हे विसरू नका.

⚠️ सामान्य चुका

संत चोखामेळा आणि संत नामदेव यांचा काळ वेगळा समजणे (दोघे समकालीन होते).
त्यांच्या समाधी स्थळाबाबत गोंधळ करणे (मंगळवेढा हे योग्य उत्तर आहे).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. संत चोखामेळा यांचे गुरु कोण होते?
असंत ज्ञानेश्वर
बसंत तुकाराम
कसंत नामदेव
डसंत एकनाथ
योग्य उत्तर: क) संत नामदेव

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा हे संत नामदेवांचे शिष्य होते.
2. संत चोखामेळा यांच्या पत्नीचे नाव काय होते?
अमुक्ताबाई
बसोयराबाई
कनिर्मळा
डजनाबाई
योग्य उत्तर: ब) सोयराबाई

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा यांच्या पत्नीचे नाव सोयराबाई होते.
3. संत चोखामेळा यांची समाधी कोठे आहे?
अपंढरपूर
बआळंदी
कमंगळवेढा
डदेहू
योग्य उत्तर: क) मंगळवेढा

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा यांची समाधी मंगळवेढा येथे आहे.
4. संत चोखामेळा यांच्या बहिणीचे नाव काय होते?
अनिर्मळा
बमुक्ताबाई
कवेणूबाई
डबहिणाबाई
योग्य उत्तर: अ) निर्मळा

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा यांच्या बहिणीचे नाव निर्मळा होते.
5. संत चोखामेळा कोणत्या संप्रदायाचे संत होते?
अमहानुभाव
बवारकरी
कदत्त
डनाथ
योग्य उत्तर: ब) वारकरी

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा हे वारकरी संप्रदायातील थोर संत होते.
6. संत चोखामेळा यांचा जन्म कोठे झाला असे मानले जाते?
अपंढरपूर
बदेऊळगाव राजा
कपैठण
डआळंदी
योग्य उत्तर: ब) देऊळगाव राजा

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा यांचा जन्म देऊळगाव राजा (बुलढाणा) येथे झाला असे मानले जाते.
7. संत चोखामेळा यांच्या मुलाचे नाव काय होते?
अविठ्ठल
बनामदेव
ककर्ममेळा
डज्ञानदेव
योग्य उत्तर: क) कर्ममेळा

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा यांच्या मुलाचे नाव कर्ममेळा होते.
8. संत चोखामेळा यांच्या अभंगांतून कोणता संदेश मिळतो?
अराजकारण
बसामाजिक समता
कयुद्धकला
डव्यापार
योग्य उत्तर: ब) सामाजिक समता

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा यांनी भक्तीमार्गातून सामाजिक समतेचा संदेश दिला.
9. संत चोखामेळा यांच्या अस्थीतून कोणता नामघोष ऐकू येत होता?
अराम-राम
बकृष्ण-कृष्ण
कविठ्ठल-विठ्ठल
डहरि-हरि
योग्य उत्तर: क) विठ्ठल-विठ्ठल

स्पष्टीकरण: आख्यायिकेनुसार त्यांच्या अस्थीतून 'विठ्ठल-विठ्ठल' हा नामघोष ऐकू येत होता.
10. संत चोखामेळा हे कोणत्या शतकातील संत मानले जातात?
अ१२ वे शतक
ब१४ वे शतक
क१६ वे शतक
ड१८ वे शतक
योग्य उत्तर: ब) १४ वे शतक

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा हे १४ व्या शतकातील संत मानले जातात.
11. संत चोखामेळा यांनी कोणाच्या भक्तीवर भर दिला?
अशिव
बविठ्ठल
कगणपती
डहनुमान
योग्य उत्तर: ब) विठ्ठल

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा हे विठ्ठलाचे निस्सीम भक्त होते.
12. संत चोखामेळा यांच्या साहित्याचा मुख्य प्रकार कोणता?
अपोवाडा
बअभंग
कओवी
डश्लोक
योग्य उत्तर: ब) अभंग

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा यांनी प्रामुख्याने अभंग रचना केली आहे.
13. संत चोखामेळा यांचे कार्यक्षेत्र प्रामुख्याने कोणत्या जिल्ह्यात होते?
अपुणे
बसोलापूर
कसातारा
डकोल्हापूर
योग्य उत्तर: ब) सोलापूर

स्पष्टीकरण: त्यांचे कार्यक्षेत्र पंढरपूर आणि मंगळवेढा (सोलापूर जिल्हा) येथे होते.
14. संत चोखामेळा यांच्या अभंगांतून काय व्यक्त होते?
अअहंकार
बभक्ती आणि सामाजिक व्यथा
कक्रोध
डलोभ
योग्य उत्तर: ब) भक्ती आणि सामाजिक व्यथा

स्पष्टीकरण: त्यांच्या अभंगांतून विठ्ठलावरील भक्ती आणि तत्कालीन सामाजिक विषमतेची व्यथा व्यक्त होते.
15. संत चोखामेळा यांच्या कुटुंबातील किती व्यक्ती संत होत्या?
अफक्त ते स्वतः
बते आणि त्यांची पत्नी
कते, पत्नी, मुलगा आणि बहीण
डकोणीही नाही
योग्य उत्तर: क) ते, पत्नी, मुलगा आणि बहीण

स्पष्टीकरण: चोखामेळा, सोयराबाई, कर्ममेळा आणि निर्मळा हे सर्व संत होते.
16. संत चोखामेळा यांना कोणत्या समाजातील पहिले संत मानले जाते?
अब्राह्मण
बमहार
कमाळी
डकुंभार
योग्य उत्तर: ब) महार

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा यांना महार समाजातील पहिले संत मानले जाते.
17. संत चोखामेळा यांचा मृत्यू कसा झाला?
अवृद्धपकाळाने
बभिंत कोसळून (अपघाती)
कयुद्धात
डआजाराने
योग्य उत्तर: ब) भिंत कोसळून (अपघाती)

स्पष्टीकरण: मंगळवेढा येथे भिंतीचे काम करत असताना भिंत कोसळून त्यांचा मृत्यू झाला.
18. संत चोखामेळा यांच्या अभंगांची भाषा कशी आहे?
अकठीण संस्कृत
बअतिशय क्लिष्ट
कसाधी आणि सोपी
डफारसी
योग्य उत्तर: क) साधी आणि सोपी

स्पष्टीकरण: त्यांच्या अभंगांची भाषा अत्यंत साधी, सोपी आणि सर्वसामान्यांना समजणारी आहे.
19. संत चोखामेळा यांच्या भक्तीचे वैशिष्ट्य काय होते?
अकेवळ कर्मकांड
बअढळ निष्ठा आणि नम्रता
ककेवळ मंत्रोच्चार
डकेवळ तीर्थयात्रा
योग्य उत्तर: ब) अढळ निष्ठा आणि नम्रता

स्पष्टीकरण: त्यांच्या भक्तीत विठ्ठलाप्रती अढळ निष्ठा आणि नम्रता होती.
20. संत चोखामेळा यांच्याबद्दल खालीलपैकी कोणते विधान सत्य आहे?
अते संत तुकारामांचे गुरु होते.
बते वारकरी संप्रदायातील संत होते.
कत्यांचा जन्म पुण्यात झाला.
डत्यांनी कधीही अभंग लिहिले नाहीत.
योग्य उत्तर: ब) ते वारकरी संप्रदायातील संत होते.

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा हे वारकरी संप्रदायातील थोर संत होते, हे विधान सत्य आहे.