MahaExam अभ्यास नोट्स

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान: एक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान: एक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान हे महाराष्ट्रातील आणि भारतातील एक अत्यंत महत्त्वाचे संरक्षित क्षेत्र आहे. हे उद्यान मुंबई शहराच्या मध्यवर्ती भागात स्थित असून, जगातील सर्वात मोठ्या शहरी राष्ट्रीय उद्यानांपैकी एक मानले जाते.

सविस्तर माहिती

संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान (SGNP) हे मुंबई उपनगर आणि ठाणे जिल्ह्यामध्ये पसरलेले आहे. या उद्यानाचे क्षेत्रफळ सुमारे १०४ चौ.किमी आहे. हे उद्यान जैवविविधतेने नटलेले असून येथे विविध प्रकारचे प्राणी, पक्षी आणि वनस्पती आढळतात. या उद्यानाच्या परिसरात प्रसिद्ध 'कान्हेरी लेणी' आहेत, ज्या बौद्ध संस्कृतीचा वारसा दर्शवतात. हे उद्यान मुंबईच्या फुफ्फुसासारखे काम करते, कारण ते शहराला ऑक्सिजन पुरवण्याचे मोठे कार्य करते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

राष्ट्रीय उद्यान

सरकारद्वारे संरक्षित केलेले क्षेत्र जिथे मानवी हस्तक्षेप मर्यादित असतो आणि वन्यजीवांचे संरक्षण केले जाते.

जैवविविधता

एका विशिष्ट परिसंस्थेत आढळणाऱ्या विविध प्रकारच्या सजीव प्रजातींचे अस्तित्व.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • हे उद्यान मुंबई उपनगर आणि ठाणे जिल्ह्यात स्थित आहे.
  • या उद्यानाचे पूर्वीचे नाव 'बोरिवली राष्ट्रीय उद्यान' असे होते.
  • कान्हेरी लेणी याच उद्यानाच्या परिसरात स्थित आहेत.
  • येथे बिबट्यांची संख्या लक्षणीय आहे.
  • हे उद्यान मुंबई शहराच्या मध्यवर्ती भागात असल्याने 'शहरी फुफ्फुस' म्हणून ओळखले जाते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाची स्थापना १९६९ मध्ये झाली.
  • या उद्यानातून दहिसर आणि पोयसर या नद्यांचा उगम होतो.
  • हे उद्यान जगातील सर्वात मोठ्या शहरी राष्ट्रीय उद्यानांपैकी एक आहे.
  • येथे विविध प्रकारच्या फुलपाखरांच्या प्रजाती आढळतात.

उदाहरणे

पर्यटन आकर्षण

कान्हेरी लेणी आणि तुळशी व विहार तलाव हे या उद्यानातील प्रमुख पर्यटन स्थळे आहेत.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

उद्यानाचे जुने नाव लक्षात ठेवा (बोरिवली राष्ट्रीय उद्यान).
कान्हेरी लेणी कोणत्या उद्यानात आहेत हे वारंवार विचारले जाते.
उद्यानाचा जिल्हा (मुंबई उपनगर व ठाणे) लक्षात ठेवा.
नद्यांच्या उगमावर आधारित प्रश्न येऊ शकतात.

⚠️ सामान्य चुका

विद्यार्थी अनेकदा हे उद्यान दक्षिण मुंबईत आहे असे समजतात, पण ते उत्तर मुंबईत (बोरिवली) आहे.
उद्यानाचे नाव बदलल्यामुळे जुन्या आणि नवीन नावामध्ये गोंधळ होतो.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान कोणत्या जिल्ह्यात पसरलेले आहे?
अमुंबई शहर आणि रायगड
बमुंबई उपनगर आणि ठाणे
कपालघर आणि ठाणे
डपुणे आणि मुंबई उपनगर
योग्य उत्तर: ब) मुंबई उपनगर आणि ठाणे

स्पष्टीकरण: हे उद्यान मुंबई उपनगर आणि ठाणे जिल्ह्यांच्या सीमांवर पसरलेले आहे.
2. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाचे जुने नाव काय होते?
अबोरिवली राष्ट्रीय उद्यान
बमुंबई राष्ट्रीय उद्यान
ककान्हेरी राष्ट्रीय उद्यान
डठाणे राष्ट्रीय उद्यान
योग्य उत्तर: अ) बोरिवली राष्ट्रीय उद्यान

स्पष्टीकरण: या उद्यानाला पूर्वी बोरिवली राष्ट्रीय उद्यान म्हणून ओळखले जात असे.
3. कान्हेरी लेणी कोणत्या राष्ट्रीय उद्यानात स्थित आहेत?
अताडोबा
बपेंच
कसंजय गांधी
डगुगामल
योग्य उत्तर: क) संजय गांधी

स्पष्टीकरण: कान्हेरी लेणी संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाच्या परिसरात आहेत.
4. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानातून कोणत्या नद्यांचा उगम होतो?
अगोदावरी आणि तापी
बदहिसर आणि पोयसर
कउल्हास आणि वैतरणा
डमुळा आणि मुठा
योग्य उत्तर: ब) दहिसर आणि पोयसर

स्पष्टीकरण: दहिसर आणि पोयसर या नद्यांचा उगम या उद्यानातून होतो.
5. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रफळ अंदाजे किती आहे?
अ५० चौ.किमी
ब१०४ चौ.किमी
क२०० चौ.किमी
ड५०० चौ.किमी
योग्य उत्तर: ब) १०४ चौ.किमी

स्पष्टीकरण: या उद्यानाचे क्षेत्रफळ सुमारे १०४ चौ.किमी आहे.
6. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाला काय म्हणून संबोधले जाते?
अमुंबईचे हृदय
बमुंबईचे फुफ्फुस
कमुंबईचा वारसा
डमुंबईचे जंगल
योग्य उत्तर: ब) मुंबईचे फुफ्फुस

स्पष्टीकरण: शहराला ऑक्सिजन पुरवठा करत असल्याने याला 'मुंबईचे फुफ्फुस' म्हणतात.
7. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९६०
ब१९६९
क१९७५
ड१९८०
योग्य उत्तर: ब) १९६९

स्पष्टीकरण: या उद्यानाची स्थापना १९६९ मध्ये झाली.
8. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानात प्रामुख्याने कोणता प्राणी आढळतो?
अवाघ
बसिंह
कबिबट्या
डहत्ती
योग्य उत्तर: क) बिबट्या

स्पष्टीकरण: या उद्यानात बिबट्यांची संख्या लक्षणीय आहे.
9. खालीलपैकी कोणते तलाव संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाच्या परिसरात आहेत?
अतुळशी आणि विहार
बपावना आणि मुळशी
कखडकवासला आणि पानशेत
डवेण्णा आणि कास
योग्य उत्तर: अ) तुळशी आणि विहार

स्पष्टीकरण: तुळशी आणि विहार तलाव या उद्यानाच्या परिसरात आहेत.
10. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान हे कोणत्या प्रकारचे उद्यान आहे?
असागरी उद्यान
बशहरी राष्ट्रीय उद्यान
कपर्वतीय उद्यान
डवाळवंटी उद्यान
योग्य उत्तर: ब) शहरी राष्ट्रीय उद्यान

स्पष्टीकरण: हे जगातील सर्वात मोठ्या शहरी राष्ट्रीय उद्यानांपैकी एक आहे.
11. कान्हेरी लेणी कोणत्या धर्माशी संबंधित आहेत?
अहिंदू
बबौद्ध
कजैन
डशीख
योग्य उत्तर: ब) बौद्ध

स्पष्टीकरण: कान्हेरी लेणी प्रामुख्याने बौद्ध संस्कृतीशी संबंधित आहेत.
12. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाचे व्यवस्थापन कोणाद्वारे केले जाते?
अकेंद्र सरकार
बमहाराष्ट्र राज्य वन विभाग
कमुंबई महानगरपालिका
डखाजगी संस्था
योग्य उत्तर: ब) महाराष्ट्र राज्य वन विभाग

स्पष्टीकरण: याचे व्यवस्थापन महाराष्ट्र राज्य वन विभागाद्वारे केले जाते.
13. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानात कोणत्या प्रकारची वने आढळतात?
असदाहरित वने
बपानझडी वने
ककांदळवन
डअल्पाइन वने
योग्य उत्तर: ब) पानझडी वने

स्पष्टीकरण: येथे प्रामुख्याने उष्णकटिबंधीय पानझडी वने आढळतात.
14. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाचे मुख्य प्रवेशद्वार कोणत्या उपनगरात आहे?
अवांद्रे
बअंधेरी
कबोरिवली
डदादर
योग्य उत्तर: क) बोरिवली

स्पष्टीकरण: याचे मुख्य प्रवेशद्वार बोरिवली येथे आहे.
15. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानात पर्यटकांसाठी कोणती सुविधा उपलब्ध आहे?
अकेबल कार
बवनराणी टॉय ट्रेन
कपाणी जहाज
डहेलिकॉप्टर सेवा
योग्य उत्तर: ब) वनराणी टॉय ट्रेन

स्पष्टीकरण: येथे पर्यटकांसाठी 'वनराणी' नावाची टॉय ट्रेन उपलब्ध आहे.
16. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाचे क्षेत्रफळ कोणत्या प्रकारच्या जमिनीवर आहे?
असपाट जमीन
बडोंगाळ भाग
कवाळूचा प्रदेश
डदलदलीचा प्रदेश
योग्य उत्तर: ब) डोंगाळ भाग

स्पष्टीकरण: हे उद्यान डोंगराळ भागात वसलेले आहे.
17. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानात किती प्रजातींची फुलपाखरे आढळतात?
अ५०
ब१००
क१५० पेक्षा जास्त
ड१०
योग्य उत्तर: क) १५० पेक्षा जास्त

स्पष्टीकरण: येथे १५० पेक्षा जास्त प्रजातींची फुलपाखरे आढळतात.
18. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाचे नाव कोणाच्या नावावरून ठेवण्यात आले आहे?
अमहात्मा गांधी
बसंजय गांधी
कराजीव गांधी
डइंदिरा गांधी
योग्य उत्तर: ब) संजय गांधी

स्पष्टीकरण: हे नाव संजय गांधी यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ ठेवण्यात आले आहे.
19. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाचे महत्त्व काय आहे?
अकेवळ पर्यटन
बकेवळ प्राणीसंग्रहालय
कजैवविविधता आणि पर्यावरण संतुलन
डकेवळ धार्मिक स्थळ
योग्य उत्तर: क) जैवविविधता आणि पर्यावरण संतुलन

स्पष्टीकरण: हे उद्यान जैवविविधता आणि मुंबईच्या पर्यावरण संतुलनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
20. संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानात कोणत्या प्रकारचे पक्षी आढळतात?
अस्थलांतरित आणि स्थानिक
बकेवळ स्थलांतरित
ककेवळ स्थानिक
डकोणतेही पक्षी नाहीत
योग्य उत्तर: अ) स्थलांतरित आणि स्थानिक

स्पष्टीकरण: येथे अनेक प्रकारचे स्थानिक आणि स्थलांतरित पक्षी आढळतात.