MahaExam अभ्यास नोट्स

नांदूर मधमेश्वर पक्षी अभयारण्य: अभ्यासपूर्ण माहिती | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

नांदूर मधमेश्वर पक्षी अभयारण्य: अभ्यासपूर्ण माहिती

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

नांदूर मधमेश्वर हे महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यात स्थित एक महत्त्वाचे पक्षी अभयारण्य आहे. याला 'महाराष्ट्राचे भरतपूर' म्हणून ओळखले जाते. हे ठिकाण जैवविविधतेने नटलेले असून स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी एक सुरक्षित आश्रयस्थान आहे.

सविस्तर माहिती

नांदूर मधमेश्वर अभयारण्य हे गोदावरी आणि कादवा नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे. १९७० मध्ये नांदूर मधमेश्वर धरणाची निर्मिती झाली, ज्यामुळे निर्माण झालेल्या जलाशयामुळे येथे मोठ्या प्रमाणावर पाणथळ जागा (Wetlands) तयार झाली. या परिसराचे महत्त्व ओळखून १९८६ मध्ये याला अभयारण्याचा दर्जा देण्यात आला. हे ठिकाण रामसर स्थळ (Ramsar Site) म्हणून घोषित करण्यात आले आहे, जे याच्या जागतिक महत्त्वाचे प्रतीक आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

रामसर स्थळ

आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या पाणथळ जागांच्या संवर्धनासाठी रामसर करारांतर्गत निवडलेली ठिकाणे.

स्थलांतरित पक्षी

हवामानातील बदलांमुळे किंवा अन्नाच्या शोधात दरवर्षी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी प्रवास करणारे पक्षी.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • स्थान: निफाड तालुका, नाशिक जिल्हा, महाराष्ट्र.
  • नद्या: गोदावरी आणि कादवा नद्यांचा संगम.
  • उपनाम: महाराष्ट्राचे भरतपूर.
  • स्थापना: १९८६ (अभयारण्य म्हणून).
  • रामसर दर्जा: २०२० मध्ये महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ म्हणून घोषित.

महत्त्वाची तथ्ये

  • हे महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ आहे.
  • येथे सुमारे २३० पेक्षा जास्त पक्ष्यांच्या प्रजाती आढळतात.
  • हे अभयारण्य गोदावरी नदीच्या पात्रात वसलेले आहे.
  • येथे जलपर्णी आणि विविध प्रकारची गवते आढळतात जी पक्ष्यांसाठी पोषक आहेत.

उदाहरणे

येथे आढळणारे पक्षी

फ्लेमिंगो (रोहित), करकोचे, विविध प्रकारचे बदके, आणि स्थलांतरित पक्षी जसे की युरेशियन विजन.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नांदूर मधमेश्वर हे महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ आहे, हे लक्षात ठेवा.
याला 'महाराष्ट्राचे भरतपूर' का म्हणतात, हे समजून घ्या.
जिल्हा आणि तालुका यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
नद्यांचे नाव (गोदावरी व कादवा) लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

नांदूर मधमेश्वर हे राष्ट्रीय उद्यान नसून अभयारण्य आहे, हे लक्षात ठेवा.
हे ठिकाण अहमदनगरमध्ये नसून नाशिक जिल्ह्यात आहे, यात गल्लत करू नका.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्य कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बनाशिक
कअहमदनगर
डछत्रपती संभाजीनगर
योग्य उत्तर: ब) नाशिक

स्पष्टीकरण: नांदूर मधमेश्वर अभयारण्य नाशिक जिल्ह्यातील निफाड तालुक्यात आहे.
2. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्याला कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अमहाराष्ट्राचे नंदनवन
बमहाराष्ट्राचे भरतपूर
कपक्षांचे माहेरघर
डजैवविविधतेचे केंद्र
योग्य उत्तर: ब) महाराष्ट्राचे भरतपूर

स्पष्टीकरण: नांदूर मधमेश्वर हे त्याच्या समृद्ध पक्षी वैविध्यामुळे 'महाराष्ट्राचे भरतपूर' म्हणून ओळखले जाते.
3. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्य कोणत्या दोन नद्यांच्या संगमावर वसलेले आहे?
अगोदावरी आणि प्रवरा
बगोदावरी आणि कादवा
ककृष्णा आणि कोयना
डतापी आणि पूर्णा
योग्य उत्तर: ब) गोदावरी आणि कादवा

स्पष्टीकरण: हे अभयारण्य गोदावरी आणि कादवा नद्यांच्या संगमावर स्थित आहे.
4. नांदूर मधमेश्वरला रामसर स्थळाचा दर्जा कधी मिळाला?
अ२०१८
ब२०१९
क२०२०
ड२०२१
योग्य उत्तर: क) २०२०

स्पष्टीकरण: नांदूर मधमेश्वरला २०२० मध्ये महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ म्हणून घोषित करण्यात आले.
5. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्याची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९८०
ब१९८६
क१९९०
ड१९९५
योग्य उत्तर: ब) १९८६

स्पष्टीकरण: नांदूर मधमेश्वर अभयारण्याची अधिकृत स्थापना १९८६ मध्ये झाली.
6. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्य कोणत्या तालुक्यात येते?
अयेवला
बसिन्नर
कनिफाड
डदिंडोरी
योग्य उत्तर: क) निफाड

स्पष्टीकरण: हे अभयारण्य नाशिक जिल्ह्यातील निफाड तालुक्यात आहे.
7. महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ कोणते आहे?
अलोणार सरोवर
बनांदूर मधमेश्वर
कजायकवाडी
डउजनी
योग्य उत्तर: ब) नांदूर मधमेश्वर

स्पष्टीकरण: नांदूर मधमेश्वर हे महाराष्ट्रातील पहिले रामसर स्थळ आहे.
8. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्यात प्रामुख्याने कशाचे संवर्धन केले जाते?
अवाघ
बपक्षी
कहत्ती
डसाप
योग्य उत्तर: ब) पक्षी

स्पष्टीकरण: हे एक प्रसिद्ध पक्षी अभयारण्य आहे.
9. नांदूर मधमेश्वर धरण कोणत्या नदीवर बांधले आहे?
अगोदावरी
बकादवा
कप्रवरा
डमुळा
योग्य उत्तर: अ) गोदावरी

स्पष्टीकरण: नांदूर मधमेश्वर धरण गोदावरी नदीवर बांधले आहे.
10. रामसर करार कशाच्या संवर्धनाशी संबंधित आहे?
अवन
बपाणथळ जागा
कवाघ
डसमुद्र
योग्य उत्तर: ब) पाणथळ जागा

स्पष्टीकरण: रामसर करार हा जागतिक स्तरावर पाणथळ जागांच्या संवर्धनासाठी केला जातो.
11. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्यात कोणत्या प्रकारचे पक्षी मोठ्या संख्येने येतात?
अस्थलांतरित
बस्थानिक
कशिकारी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) स्थलांतरित

स्पष्टीकरण: येथे हिवाळ्यात मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतरित पक्षी येतात.
12. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्याचे क्षेत्रफळ कशामुळे वाढले आहे?
अजंगलतोड
बधरण निर्मिती
कशहरीकरण
डपाऊस
योग्य उत्तर: ब) धरण निर्मिती

स्पष्टीकरण: १९७० मध्ये धरण निर्मितीमुळे निर्माण झालेल्या जलाशयामुळे पाणथळ जागा तयार झाली.
13. खालीलपैकी कोणते विधान नांदूर मधमेश्वरबद्दल चुकीचे आहे?
अहे नाशिक जिल्ह्यात आहे.
बहे महाराष्ट्राचे पहिले रामसर स्थळ आहे.
कहे एक राष्ट्रीय उद्यान आहे.
डहे गोदावरी नदीवर आहे.
योग्य उत्तर: क) हे एक राष्ट्रीय उद्यान आहे.

स्पष्टीकरण: नांदूर मधमेश्वर हे अभयारण्य आहे, राष्ट्रीय उद्यान नाही.
14. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्यात कोणत्या ऋतूत पक्षी निरीक्षणासाठी उत्तम काळ असतो?
अउन्हाळा
बपावसाळा
कहिवाळा
डसर्व ऋतू
योग्य उत्तर: क) हिवाळा

स्पष्टीकरण: हिवाळ्यात स्थलांतरित पक्षी येत असल्याने हा काळ उत्तम असतो.
15. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्याला 'महाराष्ट्राचे भरतपूर' का म्हणतात?
अभरतपूरच्या राजाने भेट दिली होती
बभरतपूरप्रमाणेच पक्षी वैविध्य आहे
कभरतपूरच्या जवळ आहे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) भरतपूरप्रमाणेच पक्षी वैविध्य आहे

स्पष्टीकरण: भरतपूर (केवलादेव) प्रमाणेच येथेही मोठ्या संख्येने स्थलांतरित पक्षी येतात.
16. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्यातील जलाशयाला काय म्हणतात?
अनांदूर मधमेश्वर जलाशय
बगोदावरी जलाशय
ककादवा तलाव
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) नांदूर मधमेश्वर जलाशय

स्पष्टीकरण: धरणामुळे निर्माण झालेल्या जलाशयाला नांदूर मधमेश्वर जलाशय म्हणतात.
17. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्यात कोणत्या प्रकारचे वनस्पती आढळतात?
असदाहरित
बजलपर्णी
ककाटेरी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) जलपर्णी

स्पष्टीकरण: पाणथळ जागा असल्याने येथे जलपर्णी आणि विविध गवते आढळतात.
18. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्याला भेट देण्यासाठी कोणता जिल्हा जवळ पडतो?
अपुणे
बनाशिक
कधुळे
डजळगाव
योग्य उत्तर: ब) नाशिक

स्पष्टीकरण: हे नाशिक जिल्ह्यात असल्याने नाशिक शहर जवळ पडते.
19. रामसर स्थळ म्हणून घोषित होण्यासाठी काय आवश्यक असते?
अमोठे जंगल
बपाणथळ जागा
कडोंगर
डवाळवंट
योग्य उत्तर: ब) पाणथळ जागा

स्पष्टीकरण: रामसर स्थळ हे पाणथळ जागांच्या संवर्धनासाठी असते.
20. नांदूर मधमेश्वर अभयारण्यातील पक्षी निरीक्षणासाठी कोणती सुविधा उपलब्ध आहे?
अवॉच टॉवर
बकेबल कार
कबोटी
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: अ) वॉच टॉवर

स्पष्टीकरण: पक्षी निरीक्षणासाठी येथे वॉच टॉवरची सोय करण्यात आली आहे.