MahaExam अभ्यास नोट्स

कोयना वन्यजीव अभयारण्य: अभ्यास व माहिती | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

कोयना वन्यजीव अभयारण्य: अभ्यास व माहिती

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

कोयना वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील सातारा जिल्ह्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि जैवविविधतेने नटलेले अभयारण्य आहे. हे अभयारण्य सह्याद्रीच्या रांगांमध्ये वसलेले असून ते 'सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा' एक महत्त्वाचा भाग आहे.

सविस्तर माहिती

कोयना वन्यजीव अभयारण्य हे प्रामुख्याने कोयना नदीच्या खोऱ्यात पसरलेले आहे. या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ४२३.५५ चौरस किलोमीटर आहे. हे अभयारण्य युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांच्या यादीत समाविष्ट असलेल्या पश्चिम घाटाचा भाग आहे. येथे सदाहरित वने, निम-सदाहरित वने आणि आर्द्र पानझडी वने आढळतात. हे अभयारण्य वाघ, बिबट्या, सांबर, भेकर आणि विविध प्रकारच्या पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

अभयारण्य

असा संरक्षित प्रदेश जिथे वन्यजीवांना नैसर्गिक अधिवासात सुरक्षितपणे राहता येते आणि मानवी हस्तक्षेप मर्यादित असतो.

व्याघ्र प्रकल्प

वाघांच्या संवर्धनासाठी आणि त्यांच्या अधिवासाच्या संरक्षणासाठी भारत सरकारने सुरू केलेली विशेष योजना.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • स्थान: सातारा जिल्हा, महाराष्ट्र.
  • स्थापना: १९८५ मध्ये अभयारण्य म्हणून घोषित.
  • क्षेत्रफळ: ४२३.५५ चौ. किमी.
  • प्रमुख नद्या: कोयना, कांदती आणि सोळशी.
  • सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग: होय, २००७ मध्ये समाविष्ट.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कोयना अभयारण्याला 'सातारा जिल्ह्याचे नंदनवन' असेही म्हटले जाते.
  • हे अभयारण्य कोयना धरणाच्या 'शिवसागर' जलाशयाला लागून आहे.
  • येथे मोठ्या प्रमाणात पावसाची नोंद होते, ज्यामुळे येथील वनस्पतींची घनता अधिक आहे.
  • हे अभयारण्य पश्चिम घाटातील जैवविविधतेचे हॉटस्पॉट मानले जाते.

उदाहरणे

प्रमुख प्राणी

कोयना अभयारण्यात प्रामुख्याने वाघ, बिबट्या, रानकुत्रे, सांबर, भेकर, पिसोरी आणि रानमांजर आढळतात.

वनस्पती प्रकार

येथे प्रामुख्याने अंजनी, जांभूळ, पिसा, हिरडा आणि विविध प्रकारच्या औषधी वनस्पती आढळतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

अभयारण्याचे नाव आणि जिल्हा लक्षात ठेवा (कोयना - सातारा).
सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचे घटक अभयारण्ये कोणती हे पाठ करा.
नद्यांच्या नावावर लक्ष द्या (कोयना, कांदती, सोळशी).
स्थापनेचे वर्ष आणि क्षेत्रफळ यावर आधारित प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.

⚠️ सामान्य चुका

कोयना अभयारण्य हे राष्ट्रीय उद्यान आहे असे समजणे (हे अभयारण्य आहे).
जिल्ह्याबाबत गोंधळ होणे (सातारा ऐवजी रत्नागिरी किंवा कोल्हापूर लिहिणे).
नद्यांच्या उगमस्थानाशी अभयारण्याचा संबंध न जोडणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. कोयना वन्यजीव अभयारण्य कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बसातारा
ककोल्हापूर
डरत्नागिरी
योग्य उत्तर: ब) सातारा

स्पष्टीकरण: कोयना वन्यजीव अभयारण्य सातारा जिल्ह्यात स्थित आहे.
2. कोयना अभयारण्याची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९८०
ब१९८५
क१९९०
ड१९९५
योग्य उत्तर: ब) १९८५

स्पष्टीकरण: कोयना वन्यजीव अभयारण्याची स्थापना १९८५ मध्ये झाली.
3. कोयना अभयारण्य कोणत्या व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग आहे?
अमेळघाट
बताडोबा
कसह्याद्री
डपेंच
योग्य उत्तर: क) सह्याद्री

स्पष्टीकरण: कोयना अभयारण्य हे सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
4. कोयना अभयारण्यातून कोणती प्रमुख नदी वाहते?
अकृष्णा
बकोयना
कभीमा
डगोदावरी
योग्य उत्तर: ब) कोयना

स्पष्टीकरण: कोयना नदी या अभयारण्यातून वाहते.
5. कोयना अभयारण्याचे क्षेत्रफळ अंदाजे किती आहे?
अ२०० चौ. किमी
ब४२३ चौ. किमी
क६०० चौ. किमी
ड८०० चौ. किमी
योग्य उत्तर: ब) ४२३ चौ. किमी

स्पष्टीकरण: कोयना अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे ४२३.५५ चौ. किमी आहे.
6. कोयना अभयारण्य कोणत्या पर्वत रांगेत वसलेले आहे?
असातपुडा
बसह्याद्री
कअजिंठा
डबालाघाट
योग्य उत्तर: ब) सह्याद्री

स्पष्टीकरण: हे अभयारण्य सह्याद्री पर्वत रांगेत वसलेले आहे.
7. कोयना अभयारण्याला लागून कोणते जलाशय आहे?
अजायकवाडी
बशिवसागर
कउजनी
डपानशेत
योग्य उत्तर: ब) शिवसागर

स्पष्टीकरण: कोयना धरणाच्या जलाशयाला 'शिवसागर' असे म्हणतात, जे या अभयारण्याला लागून आहे.
8. खालीलपैकी कोणता प्राणी कोयना अभयारण्यात आढळतो?
अवाघ
बबिबट्या
कसांबर
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: कोयना अभयारण्यात वाघ, बिबट्या आणि सांबर हे सर्व प्राणी आढळतात.
9. कोयना अभयारण्य कोणत्या जागतिक वारसा स्थळाचा भाग आहे?
अहिमालय
बपश्चिम घाट
कपूर्व घाट
डअरावली
योग्य उत्तर: ब) पश्चिम घाट

स्पष्टीकरण: कोयना अभयारण्य हे पश्चिम घाटाचा भाग आहे, जो युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहे.
10. कोयना अभयारण्यातून वाहणाऱ्या उपनद्या कोणत्या?
अकांदती आणि सोळशी
बवेण्णा आणि उरमोडी
कयेरळा आणि वारणा
डपंचगंगा आणि दूधगंगा
योग्य उत्तर: अ) कांदती आणि सोळशी

स्पष्टीकरण: कोयना नदीसोबत कांदती आणि सोळशी या नद्या या अभयारण्यातून वाहतात.
11. कोयना अभयारण्याला कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
असातारा जिल्ह्याचे नंदनवन
बकोकणाचे प्रवेशद्वार
कसह्याद्रीचे हृदय
डवनसंपदेचे माहेरघर
योग्य उत्तर: अ) सातारा जिल्ह्याचे नंदनवन

स्पष्टीकरण: कोयना अभयारण्याला 'सातारा जिल्ह्याचे नंदनवन' असे म्हटले जाते.
12. सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ२००५
ब२००७
क२०१०
ड२०१२
योग्य उत्तर: ब) २००७

स्पष्टीकरण: सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाची स्थापना २००७ मध्ये झाली.
13. कोयना अभयारण्यातील वनांचा प्रकार कोणता आहे?
असदाहरित वने
बकाटेरी वने
कशुष्क पानझडी वने
डमँग्रोव्ह वने
योग्य उत्तर: अ) सदाहरित वने

स्पष्टीकरण: येथे प्रामुख्याने सदाहरित आणि निम-सदाहरित वने आढळतात.
14. कोयना अभयारण्य कोणत्या प्रकारच्या हवामानासाठी ओळखले जाते?
अकोरडे
बउष्ण
कअतिपावसाचे
डवाळवंटी
योग्य उत्तर: क) अतिपावसाचे

स्पष्टीकरण: येथे मोठ्या प्रमाणात पाऊस पडतो, त्यामुळे हे अतिपावसाचे क्षेत्र आहे.
15. कोयना अभयारण्यात आढळणारा 'पिसोरी' हा प्राणी काय आहे?
अपक्षी
बसस्तन प्राणी
कसरपटणारा प्राणी
डमासा
योग्य उत्तर: ब) सस्तन प्राणी

स्पष्टीकरण: पिसोरी (Mouse Deer) हा एक लहान सस्तन प्राणी आहे जो येथे आढळतो.
16. कोयना अभयारण्यातील जैवविविधतेचे मुख्य कारण काय आहे?
अमानवी हस्तक्षेप
बपश्चिम घाटातील स्थान
कशहरांच्या जवळ असणे
डऔद्योगिक विकास
योग्य उत्तर: ब) पश्चिम घाटातील स्थान

स्पष्टीकरण: पश्चिम घाटातील स्थान हे येथील समृद्ध जैवविविधतेचे मुख्य कारण आहे.
17. कोयना अभयारण्यात कोणत्या प्रकारच्या वनस्पती प्रामुख्याने आढळतात?
अअंजनी आणि जांभूळ
बबाभूळ आणि बोर
कपाम आणि नारळ
डकॅक्टस
योग्य उत्तर: अ) अंजनी आणि जांभूळ

स्पष्टीकरण: अंजनी, जांभूळ, पिसा यांसारखी सदाहरित झाडे येथे आढळतात.
18. कोयना अभयारण्याचे व्यवस्थापन कोणाद्वारे केले जाते?
अनगरपालिका
बवन विभाग
कग्रामपंचायत
डखाजगी संस्था
योग्य उत्तर: ब) वन विभाग

स्पष्टीकरण: वन विभाग महाराष्ट्र शासन या अभयारण्याचे व्यवस्थापन करते.
19. कोयना अभयारण्याला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम काळ कोणता?
अपावसाळा
बहिवाळा
कउन्हाळा
डसर्व ऋतू
योग्य उत्तर: ब) हिवाळा

स्पष्टीकरण: हिवाळा हा अभयारण्याला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम काळ मानला जातो.
20. कोयना अभयारण्यातील 'सोळशी' काय आहे?
अएक प्राणी
बएक नदी
कएक वनस्पती
डएक डोंगर
योग्य उत्तर: ब) एक नदी

स्पष्टीकरण: सोळशी ही कोयना नदीची एक उपनदी आहे जी अभयारण्यातून वाहते.