MahaExam अभ्यास नोट्स

भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य: अभ्यास व माहिती | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य: अभ्यास व माहिती

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे आणि जैवविविधतेने नटलेले अभयारण्य आहे. हे प्रामुख्याने 'शेकरू' या राजप्राण्यासाठी प्रसिद्ध आहे.

सविस्तर माहिती

भीमाशंकर अभयारण्य पुणे, रायगड आणि ठाणे या तीन जिल्ह्यांच्या सीमांवर पसरलेले आहे. हे पश्चिम घाटातील सह्याद्री पर्वतरांगेत वसलेले असून येथील निसर्गसौंदर्य आणि घनदाट जंगले पर्यटकांना आकर्षित करतात. हे अभयारण्य भीमा नदीचे उगमस्थान देखील आहे. येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती, प्राणी आणि पक्ष्यांच्या प्रजाती आढळतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

अभयारण्य

असा संरक्षित प्रदेश जिथे वन्यजीवांना नैसर्गिक अधिवासात सुरक्षितपणे राहता येते आणि मानवी हस्तक्षेप मर्यादित असतो.

शेकरू

महाराष्ट्र राज्याचा राज्यप्राणी, जो एक मोठी खार आहे आणि प्रामुख्याने भीमाशंकरच्या जंगलात आढळतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • स्थापना: १९८५ मध्ये अभयारण्य म्हणून घोषित.
  • क्षेत्रफळ: सुमारे १३०.७८ चौ. किमी.
  • स्थान: पुणे, रायगड आणि ठाणे जिल्ह्यांच्या सीमा.
  • प्रमुख प्राणी: शेकरू (Giant Squirrel), बिबट्या, सांबर, भेकर.
  • वनस्पती: सदाहरित आणि निम-सदाहरित वने.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भीमाशंकर हे भीमा नदीचे उगमस्थान आहे.
  • हे अभयारण्य 'सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा' एक भाग आहे.
  • येथे १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेले भीमाशंकर मंदिर आहे.
  • हे ठिकाण 'हॉटस्पॉट' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पश्चिम घाटात येते.

उदाहरणे

जैवविविधता

येथे शेकरू व्यतिरिक्त बिबट्या, सांबर, भेकर, रानमांजर आणि विविध प्रकारचे दुर्मिळ पक्षी आढळतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

शेकरू हा महाराष्ट्र राज्याचा राज्यप्राणी आहे, हे लक्षात ठेवा.
अभयारण्याचे स्थान कोणत्या जिल्ह्यांत येते हे नीट लक्षात ठेवा (पुणे, रायगड, ठाणे).
भीमा नदीचा उगम भीमाशंकरमध्ये होतो, हे वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न आहे.

⚠️ सामान्य चुका

भीमाशंकर हे राष्ट्रीय उद्यान नसून अभयारण्य आहे, हे लक्षात ठेवा.
केवळ पुणे जिल्ह्यात नसून ते तीन जिल्ह्यांच्या सीमांवर आहे, हे विसरू नका.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भीमाशंकर अभयारण्य कोणत्या प्राण्यासाठी प्रसिद्ध आहे?
अवाघ
बशेकरू
कसिंह
डहत्ती
योग्य उत्तर: ब) शेकरू

स्पष्टीकरण: भीमाशंकर अभयारण्य हे महाराष्ट्र राज्याचा राज्यप्राणी 'शेकरू' साठी प्रसिद्ध आहे.
2. भीमाशंकर अभयारण्याची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९८०
ब१९८५
क१९९०
ड१९९५
योग्य उत्तर: ब) १९८५

स्पष्टीकरण: भीमाशंकर अभयारण्य १९८५ मध्ये घोषित करण्यात आले.
3. भीमाशंकर अभयारण्य कोणत्या नदीचे उगमस्थान आहे?
अकृष्णा
बगोदावरी
कभीमा
डमुळा
योग्य उत्तर: क) भीमा

स्पष्टीकरण: भीमा नदीचा उगम भीमाशंकर येथे होतो.
4. भीमाशंकर अभयारण्य प्रामुख्याने कोणत्या पर्वत रांगेत आहे?
असातपुडा
बसह्याद्री
कअजिंठा
डबालाघाट
योग्य उत्तर: ब) सह्याद्री

स्पष्टीकरण: भीमाशंकर हे सह्याद्री पर्वत रांगेत वसलेले आहे.
5. शेकरू हा प्राणी कोणत्या प्रकारच्या प्राण्यांच्या वर्गात येतो?
असस्तन
बसरीसृप
कउभयचर
डपक्षी
योग्य उत्तर: अ) सस्तन

स्पष्टीकरण: शेकरू हा एक सस्तन प्राणी (खार प्रजाती) आहे.
6. भीमाशंकर अभयारण्य कोणत्या जिल्ह्यांच्या सीमांवर पसरलेले आहे?
अपुणे, सातारा, सांगली
बपुणे, रायगड, ठाणे
कनाशिक, अहमदनगर, पुणे
डठाणे, पालघर, नाशिक
योग्य उत्तर: ब) पुणे, रायगड, ठाणे

स्पष्टीकरण: हे अभयारण्य पुणे, रायगड आणि ठाणे या तीन जिल्ह्यांच्या सीमांवर आहे.
7. भीमाशंकर अभयारण्याचा समावेश कशात केला जातो?
असह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प
बमेळघाट व्याघ्र प्रकल्प
कपेंच व्याघ्र प्रकल्प
डताडोबा व्याघ्र प्रकल्प
योग्य उत्तर: अ) सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प

स्पष्टीकरण: भीमाशंकर हे सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्पाचा एक भाग आहे.
8. भीमाशंकर हे ठिकाण कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
अज्योतिर्लिंग
बसमुद्रकिनारा
कवाळवंट
डपठार
योग्य उत्तर: अ) ज्योतिर्लिंग

स्पष्टीकरण: भीमाशंकर हे १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे.
9. भीमाशंकर अभयारण्याचे एकूण क्षेत्रफळ किती आहे?
असुमारे १३० चौ. किमी
बसुमारे ५०० चौ. किमी
कसुमारे १००० चौ. किमी
डसुमारे ५० चौ. किमी
योग्य उत्तर: अ) सुमारे १३० चौ. किमी

स्पष्टीकरण: भीमाशंकर अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १३०.७८ चौ. किमी आहे.
10. महाराष्ट्र राज्याचा राज्यप्राणी कोणता आहे?
अवाघ
बशेकरू
कसांबर
डबिबट्या
योग्य उत्तर: ब) शेकरू

स्पष्टीकरण: शेकरू हा महाराष्ट्र राज्याचा राज्यप्राणी आहे.
11. भीमाशंकर अभयारण्यातील वने कोणत्या प्रकारची आहेत?
अकाटेरी वने
बसदाहरित वने
कपानझडी वने
डवाळवंटी वने
योग्य उत्तर: ब) सदाहरित वने

स्पष्टीकरण: येथे प्रामुख्याने सदाहरित आणि निम-सदाहरित वने आढळतात.
12. खालीलपैकी कोणता प्राणी भीमाशंकर अभयारण्यात आढळतो?
अवाघ
बसिंह
कबिबट्या
डगेंडा
योग्य उत्तर: क) बिबट्या

स्पष्टीकरण: भीमाशंकरमध्ये बिबट्या, सांबर, भेकर असे प्राणी आढळतात.
13. भीमाशंकर अभयारण्य कोणत्या भौगोलिक प्रदेशात येते?
अकोकण
बविदर्भ
कपश्चिम घाट
डमराठवाडा
योग्य उत्तर: क) पश्चिम घाट

स्पष्टीकरण: भीमाशंकर हे पश्चिम घाटाचा (Western Ghats) भाग आहे.
14. भीमाशंकर अभयारण्याला 'हॉटस्पॉट' का मानले जाते?
अजास्त उष्णतेमुळे
बजास्त जैवविविधतेमुळे
कजास्त लोकसंख्येमुळे
डजास्त पावसाळ्यामुळे
योग्य उत्तर: ब) जास्त जैवविविधतेमुळे

स्पष्टीकरण: पश्चिम घाट हा जैवविविधतेचा हॉटस्पॉट आहे, त्यामुळे भीमाशंकरलाही ते महत्त्व आहे.
15. भीमाशंकर अभयारण्यातून कोणती प्रमुख नदी वाहते?
अगोदावरी
बभीमा
ककृष्णा
डतापी
योग्य उत्तर: ब) भीमा

स्पष्टीकरण: भीमा नदीचा उगम भीमाशंकर येथे होतो.
16. शेकरू हा प्राणी प्रामुख्याने कुठे राहतो?
अजमिनीवर
बझाडांवर
कगुहेत
डपाण्यात
योग्य उत्तर: ब) झाडांवर

स्पष्टीकरण: शेकरू हा वृक्षवासी प्राणी आहे, तो झाडांवर राहतो.
17. भीमाशंकर अभयारण्याला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम काळ कोणता?
अउन्हाळा
बहिवाळा
कपावसाळा
डसर्व ऋतू
योग्य उत्तर: ब) हिवाळा

स्पष्टीकरण: हिवाळा हा काळ अभयारण्य फिरण्यासाठी सर्वोत्तम मानला जातो.
18. भीमाशंकर अभयारण्यातील जंगलांचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे?
अघनदाट वने
बविरळ वने
ककाटेरी झुडपे
डगवताळ प्रदेश
योग्य उत्तर: अ) घनदाट वने

स्पष्टीकरण: भीमाशंकरमध्ये घनदाट सदाहरित वने आहेत.
19. भीमाशंकर अभयारण्याला 'वन्यजीव अभयारण्य' दर्जा कधी मिळाला?
अ१९८०
ब१९८५
क१९९०
ड२०००
योग्य उत्तर: ब) १९८५

स्पष्टीकरण: १९८५ मध्ये याला वन्यजीव अभयारण्याचा दर्जा मिळाला.
20. भीमाशंकर अभयारण्यात कोणत्या प्रकारचे पक्षी आढळतात?
अदुर्मिळ आणि स्थानिक
बकेवळ स्थलांतरित
ककेवळ समुद्री
डकोणतेही पक्षी नाहीत
योग्य उत्तर: अ) दुर्मिळ आणि स्थानिक

स्पष्टीकरण: येथे विविध प्रकारचे दुर्मिळ आणि स्थानिक पक्षी आढळतात.