MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील संत साहित्य आणि वारकरी संप्रदाय | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील संत साहित्य आणि वारकरी संप्रदाय

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक जडणघडणीत संत साहित्याचा मोलाचा वाटा आहे. वारकरी संप्रदायाने मराठी भाषेला समृद्ध केले असून, संतांच्या अभंगवाणीने समाजाला नैतिक आणि सामाजिक दिशा दिली आहे.

सविस्तर माहिती

संत साहित्याचा काळ साधारणपणे १३ व्या शतकापासून सुरू होतो. संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरीच्या माध्यमातून मराठी भाषेला प्रतिष्ठा मिळवून दिली. त्यानंतर नामदेव, एकनाथ, तुकाराम आणि जनाबाई यांसारख्या संतांनी आपल्या साहित्यातून भक्तीमार्गाचा प्रसार केला. हे साहित्य प्रामुख्याने अभंग, भारूड, गौळण आणि ओवी या काव्यप्रकारांतून व्यक्त झाले आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

अभंग

भक्तीपर काव्यप्रकार जो वारकरी संप्रदायात अत्यंत लोकप्रिय आहे.

भारूड

संत एकनाथांनी लोकप्रिय केलेला, रूपकात्मक आणि उपदेशात्मक काव्यप्रकार.

ओवी

मराठी साहित्यातील एक छंदबद्ध काव्यरचना, ज्याचा वापर ज्ञानेश्वरीमध्ये केला आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • संत ज्ञानेश्वर: ज्ञानेश्वरी, अमृतानुभव, चांगदेव पासष्टी.
  • संत नामदेव: नामदेवांची गाथा, हिंदी आणि मराठी दोन्ही भाषेत रचना.
  • संत एकनाथ: भावार्थ रामायण, एकनाथी भागवत, भारुडे.
  • संत तुकाराम: तुकाराम गाथा, अभंग रचना.
  • संत जनाबाई: विठ्ठल भक्तीवर आधारित अभंग.

महत्त्वाची तथ्ये

  • ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या १६ व्या वर्षी ज्ञानेश्वरी लिहिली.
  • संत एकनाथांनी 'एकनाथी भागवत' हा ग्रंथ लिहिला.
  • संत तुकारामांचे अभंग 'गाथा' स्वरूपात प्रसिद्ध आहेत.
  • संत नामदेवांनी शीख धर्माच्या गुरु ग्रंथ साहिबमध्येही आपले अभंग समाविष्ट केले आहेत.
  • संत चोखामेळा हे वारकरी संप्रदायातील प्रमुख संत मानले जातात.

उदाहरणे

ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वरांनी भगवद्गीतेवर मराठीत केलेली टीका म्हणजे ज्ञानेश्वरी.

तुकाराम गाथा

संत तुकारामांच्या अभंगांचा संग्रह म्हणजे तुकाराम गाथा.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

संतांचे ग्रंथ आणि त्यांचे नाव यांच्या जोड्या लक्षात ठेवा.
संत एकनाथांचे भारूड आणि संत तुकारामांचे अभंग यातील फरक ओळखा.
संतांच्या जन्मगावांची माहिती करून घ्या.
मराठी साहित्यातील कालखंडानुसार संतांचा क्रम लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

ज्ञानेश्वरी आणि अमृतानुभव यातील फरक गोंधळणे.
संत एकनाथ आणि संत नामदेव यांच्या साहित्यातील रचनांची अदलाबदल करणे.
संतांच्या जन्मस्थानांबाबत चुकीची माहिती लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
असंत तुकाराम
बसंत ज्ञानेश्वर
कसंत एकनाथ
डसंत नामदेव
योग्य उत्तर: ब) संत ज्ञानेश्वर

स्पष्टीकरण: ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिला आहे.
2. भारूड हा काव्यप्रकार कोणी लोकप्रिय केला?
असंत नामदेव
बसंत तुकाराम
कसंत एकनाथ
डसंत ज्ञानेश्वर
योग्य उत्तर: क) संत एकनाथ

स्पष्टीकरण: संत एकनाथांनी भारूड हा काव्यप्रकार लोकप्रिय केला.
3. संत तुकारामांचे अभंग कोणत्या नावाने ओळखले जातात?
अज्ञानेश्वरी
बगाथा
कभागवत
डअमृतानुभव
योग्य उत्तर: ब) गाथा

स्पष्टीकरण: संत तुकारामांचे अभंग 'गाथा' या नावाने ओळखले जातात.
4. संत ज्ञानेश्वरांचे समाधी स्थळ कोठे आहे?
अपंढरपूर
बआळंदी
कदेहू
डपैठण
योग्य उत्तर: ब) आळंदी

स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वरांचे समाधी स्थळ आळंदी येथे आहे.
5. संत नामदेवांचे कार्य कोणत्या भाषेतही आढळते?
असंस्कृत
बहिंदी
ककन्नड
डतेलुगू
योग्य उत्तर: ब) हिंदी

स्पष्टीकरण: संत नामदेवांचे अभंग हिंदी भाषेतही आढळतात.
6. संत एकनाथांचे जन्मस्थान कोणते?
अआळंदी
बदेहू
कपैठण
डपंढरपूर
योग्य उत्तर: क) पैठण

स्पष्टीकरण: संत एकनाथांचे जन्मस्थान पैठण हे आहे.
7. संत तुकारामांचे जन्मस्थान कोणते?
अदेहू
बआळंदी
कपैठण
डनेवासे
योग्य उत्तर: अ) देहू

स्पष्टीकरण: संत तुकारामांचे जन्मस्थान देहू हे आहे.
8. अमृतानुभव हा ग्रंथ कोणाचा आहे?
असंत ज्ञानेश्वर
बसंत नामदेव
कसंत एकनाथ
डसंत तुकाराम
योग्य उत्तर: अ) संत ज्ञानेश्वर

स्पष्टीकरण: अमृतानुभव हा ग्रंथ संत ज्ञानेश्वरांचा आहे.
9. संत जनाबाई कोणाची शिष्या होत्या?
असंत ज्ञानेश्वर
बसंत नामदेव
कसंत तुकाराम
डसंत एकनाथ
योग्य उत्तर: ब) संत नामदेव

स्पष्टीकरण: संत जनाबाई संत नामदेवांच्या शिष्या होत्या.
10. वारकरी संप्रदायाचे मुख्य दैवत कोणते?
अशिव
बविठ्ठल
कगणेश
डहनुमान
योग्य उत्तर: ब) विठ्ठल

स्पष्टीकरण: वारकरी संप्रदायाचे मुख्य दैवत विठ्ठल आहे.
11. संत चोखामेळा कोणत्या संप्रदायाशी संबंधित होते?
अवारकरी
बमहानुभाव
कदत्त
डनाथ
योग्य उत्तर: अ) वारकरी

स्पष्टीकरण: संत चोखामेळा वारकरी संप्रदायाशी संबंधित होते.
12. संत एकनाथांनी कोणता ग्रंथ लिहिला?
अज्ञानेश्वरी
बएकनाथी भागवत
कगाथा
डचांगदेव पासष्टी
योग्य उत्तर: ब) एकनाथी भागवत

स्पष्टीकरण: संत एकनाथांनी एकनाथी भागवत हा ग्रंथ लिहिला.
13. संत ज्ञानेश्वरांनी कोणत्या वयात ज्ञानेश्वरी लिहिली?
अ१८
ब२१
क१६
ड२५
योग्य उत्तर: क) १६

स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वरांनी वयाच्या १६ व्या वर्षी ज्ञानेश्वरी लिहिली.
14. संत तुकारामांच्या अभंगांची भाषा कोणती आहे?
असंस्कृत
बमराठी
कहिंदी
डप्राकृत
योग्य उत्तर: ब) मराठी

स्पष्टीकरण: संत तुकारामांच्या अभंगांची भाषा मराठी आहे.
15. संत नामदेवांचे गुरु कोण होते?
असंत ज्ञानेश्वर
बसंत विसोबा खेचर
कसंत एकनाथ
डसंत तुकाराम
योग्य उत्तर: ब) संत विसोबा खेचर

स्पष्टीकरण: संत नामदेवांचे गुरु संत विसोबा खेचर होते.
16. संत साहित्यातील 'ओवी' हा काय आहे?
अकाव्यप्रकार
बग्रंथ
कसंत
डगाव
योग्य उत्तर: अ) काव्यप्रकार

स्पष्टीकरण: ओवी हा एक छंदबद्ध काव्यप्रकार आहे.
17. संत एकनाथांच्या भारुडांचे वैशिष्ट्य काय?
अभक्ती
बउपदेशात्मक
कऐतिहासिक
डराजकीय
योग्य उत्तर: ब) उपदेशात्मक

स्पष्टीकरण: भारुडे ही रूपकात्मक आणि उपदेशात्मक असतात.
18. संत ज्ञानेश्वरांच्या भावंडांमध्ये कोणाचा समावेश होत नाही?
अनिवृत्तीनाथ
बसोपानदेव
कमुक्ताबाई
डनामदेव
योग्य उत्तर: ड) नामदेव

स्पष्टीकरण: संत नामदेव हे ज्ञानेश्वरांचे भावंड नव्हते.
19. संत तुकारामांचे समकालीन राजे कोण होते?
अशिवाजी महाराज
बअकबर
कऔरंगजेब
डबाबर
योग्य उत्तर: अ) शिवाजी महाराज

स्पष्टीकरण: संत तुकाराम हे छत्रपती शिवाजी महाराजांचे समकालीन होते.
20. संत साहित्याचा मुख्य उद्देश काय होता?
अराजकारण
बभक्ती आणि समाज प्रबोधन
कव्यापार
डयुद्ध
योग्य उत्तर: ब) भक्ती आणि समाज प्रबोधन

स्पष्टीकरण: संत साहित्याचा मुख्य उद्देश भक्ती आणि समाज प्रबोधन हा होता.