MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी काव्य आणि साहित्य: एक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी काव्य आणि साहित्य: एक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी साहित्यात काव्याला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. संतांच्या अभंगांपासून ते आधुनिक कवितेपर्यंत मराठी काव्याचा प्रवास अत्यंत समृद्ध आहे. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने महत्त्वाचे कवी आणि त्यांच्या रचना यांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

सविस्तर माहिती

मराठी काव्याचे टप्पे प्रामुख्याने संत काव्य, पंडिती काव्य, शाहिरी काव्य आणि आधुनिक काव्य असे विभागले जातात. संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम यांच्या अभंगांनी मराठी भाषेला समृद्ध केले. त्यानंतरच्या काळात केशवसुत, कुसुमाग्रज, विंदा करंदीकर यांसारख्या कवींनी आधुनिक मराठी कवितेला जागतिक दर्जा मिळवून दिला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

अभंग

भंग न होणारा, जो कधीही नष्ट होत नाही असा छंद. संत तुकारामांचे अभंग प्रसिद्ध आहेत.

पोवाडा

ऐतिहासिक पराक्रमाचे वर्णन करणारी वीररसपूर्ण काव्यरचना.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • मराठी कवितेचे जनक म्हणून केशवसुत यांना ओळखले जाते.
  • कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिवस 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
  • ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवणारे पहिले मराठी कवी वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) आहेत.
  • मराठी साहित्यात 'नवे कवी' म्हणून मर्ढेकर ओळखले जातात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • केशवसुत यांचे मूळ नाव कृष्णाजी केशव दामले होते.
  • विंदा करंदीकर यांना 'अष्टदर्शने' या ग्रंथासाठी ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.
  • बा. सी. मर्ढेकर यांनी 'काही कविता' हा काव्यसंग्रह लिहिला.
  • ना. धों. महानोर यांना 'रानकवी' म्हणून ओळखले जाते.

उदाहरणे

कुसुमाग्रज

त्यांची 'कणा' ही कविता जिद्द आणि चिकाटी शिकवते.

संत ज्ञानेश्वर

त्यांची 'ज्ञानेश्वरी' ही ओवीबद्ध रचना मराठी साहित्याचा पाया आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

कवी आणि त्यांचे टोपणनाव यांची जोडी लक्षात ठेवा.
प्रसिद्ध काव्यसंग्रहांची नावे आणि त्यांचे लेखक पाठ करा.
साहित्यिक पुरस्कारांची यादी वारंवार वाचा.

⚠️ सामान्य चुका

कवींची टोपणनावे आणि मूळ नावे यात गोंधळ करणे.
काव्यसंग्रहांच्या नावांमध्ये चुकीचे लेखक लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठी कवितेचे जनक कोणाला मानले जाते?
अकेशवसुत
बकुसुमाग्रज
कविंदा करंदीकर
डमर्ढेकर
योग्य उत्तर: अ) केशवसुत

स्पष्टीकरण: केशवसुत यांना आधुनिक मराठी कवितेचे जनक मानले जाते.
2. कुसुमाग्रज यांचे पूर्ण नाव काय?
अविष्णू वामन शिरवाडकर
बविष्णू सखाराम खांडेकर
कविनायक दामोदर सावरकर
डकेशव दामले
योग्य उत्तर: अ) विष्णू वामन शिरवाडकर

स्पष्टीकरण: कुसुमाग्रज यांचे पूर्ण नाव विष्णू वामन शिरवाडकर आहे.
3. मराठी भाषा गौरव दिन कोणत्या दिवशी साजरा केला जातो?
अ२७ फेब्रुवारी
ब१ मे
क१५ ऑगस्ट
ड२६ जानेवारी
योग्य उत्तर: अ) २७ फेब्रुवारी

स्पष्टीकरण: कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिवस २७ फेब्रुवारी हा मराठी भाषा गौरव दिन म्हणून साजरा होतो.
4. रानकवी म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
अना. धों. महानोर
बबा. सी. मर्ढेकर
ककुसुमाग्रज
डकेशवसुत
योग्य उत्तर: अ) ना. धों. महानोर

स्पष्टीकरण: ना. धों. महानोर यांना त्यांच्या निसर्ग कवितांमुळे रानकवी म्हटले जाते.
5. ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवणारे पहिले मराठी साहित्यिक कोण?
अवि. स. खांडेकर
बवि. वा. शिरवाडकर
कविंदा करंदीकर
डभालचंद्र नेमाडे
योग्य उत्तर: अ) वि. स. खांडेकर

स्पष्टीकरण: वि. स. खांडेकर यांना 'ययाती' कादंबरीसाठी पहिला ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.
6. मराठी साहित्यातील 'नवे कवी' म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
अबा. सी. मर्ढेकर
बकेशवसुत
कबालकवी
डबी
योग्य उत्तर: अ) बा. सी. मर्ढेकर

स्पष्टीकरण: बा. सी. मर्ढेकर यांनी मराठी कवितेत आधुनिकतेचा पुरस्कार केला.
7. बालकवी म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
अत्र्यंबक बापूजी ठोंबरे
बकेशव दामले
कनारायण सुर्वे
डविंदा करंदीकर
योग्य उत्तर: अ) त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे

स्पष्टीकरण: त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे हे बालकवी म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
8. खालीलपैकी कोणता काव्यसंग्रह कुसुमाग्रजांचा नाही?
अविशाखा
बकिनारा
कमराठी माती
डस्वगत
योग्य उत्तर: ब) किनारा

स्पष्टीकरण: किनारा हा काव्यसंग्रह कुसुमाग्रजांचा नाही.
9. संत तुकारामांचे अभंग कोणत्या छंदात आहेत?
अअभंग
बओवी
कपोवाडा
डगझल
योग्य उत्तर: अ) अभंग

स्पष्टीकरण: संत तुकारामांचे अभंग हे अभंग छंदात आहेत.
10. मराठीतील प्रसिद्ध 'पोवाडा' हा प्रकार कशाशी संबंधित आहे?
अवीररस
बकरुण रस
कहास्य रस
डभक्ती रस
योग्य उत्तर: अ) वीररस

स्पष्टीकरण: पोवाडा हा ऐतिहासिक पराक्रमाचे वर्णन करणारा वीररसपूर्ण प्रकार आहे.
11. विंदा करंदीकर यांचे पूर्ण नाव काय?
अगोविंद विनायक करंदीकर
बविनायक दामोदर करंदीकर
कविष्णू वामन करंदीकर
डगोपाळ गणेश करंदीकर
योग्य उत्तर: अ) गोविंद विनायक करंदीकर

स्पष्टीकरण: विंदा करंदीकर यांचे पूर्ण नाव गोविंद विनायक करंदीकर आहे.
12. नारायण सुर्वे हे कोणत्या प्रकारच्या कवितेसाठी प्रसिद्ध आहेत?
अकामगार कविता
बनिसर्ग कविता
कभक्ती कविता
डप्रेम कविता
योग्य उत्तर: अ) कामगार कविता

स्पष्टीकरण: नारायण सुर्वे हे कामगार चळवळीशी संबंधित कवितांसाठी प्रसिद्ध आहेत.
13. मराठी कवितेत 'बी' हे टोपणनाव कोणाचे आहे?
अनारायण मुरलीधर गुप्ते
बकेशव दामले
कत्र्यंबक ठोंबरे
डविनायक सावरकर
योग्य उत्तर: अ) नारायण मुरलीधर गुप्ते

स्पष्टीकरण: नारायण मुरलीधर गुप्ते हे 'बी' या टोपणनावाने कविता लिहीत असत.
14. खालीलपैकी कोणाला 'ज्ञानपीठ' पुरस्कार मिळालेला नाही?
अकेशवसुत
बवि. स. खांडेकर
कवि. वा. शिरवाडकर
डविंदा करंदीकर
योग्य उत्तर: अ) केशवसुत

स्पष्टीकरण: केशवसुत यांना ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळालेला नाही.
15. मराठी साहित्यातील 'अष्टदर्शने' हा ग्रंथ कोणाचा आहे?
अविंदा करंदीकर
बकुसुमाग्रज
कमर्ढेकर
डना. धों. महानोर
योग्य उत्तर: अ) विंदा करंदीकर

स्पष्टीकरण: अष्टदर्शने हा ग्रंथ विंदा करंदीकर यांचा आहे.
16. संत ज्ञानेश्वरांनी कोणती प्रसिद्ध रचना केली?
अज्ञानेश्वरी
बगाथा
कदासबोध
डअभंगवाणी
योग्य उत्तर: अ) ज्ञानेश्वरी

स्पष्टीकरण: संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरी ही ओवीबद्ध रचना केली.
17. मराठी कवितेत 'अनिल' हे टोपणनाव कोणाचे आहे?
अआत्माराम रावजी देशपांडे
बकेशव दामले
कविनायक सावरकर
डनारायण सुर्वे
योग्य उत्तर: अ) आत्माराम रावजी देशपांडे

स्पष्टीकरण: आत्माराम रावजी देशपांडे हे 'अनिल' या नावाने कविता लिहीत.
18. मराठी साहित्यात 'ययाती' ही कादंबरी कोणाची आहे?
अवि. स. खांडेकर
बकुसुमाग्रज
कविंदा करंदीकर
डमर्ढेकर
योग्य उत्तर: अ) वि. स. खांडेकर

स्पष्टीकरण: ययाती ही कादंबरी वि. स. खांडेकर यांची आहे.
19. मराठी कवितेत 'सावरकर' यांनी कोणत्या प्रकारच्या कविता लिहिल्या?
अदेशभक्तीपर
बनिसर्ग
कभक्ती
डविनोदी
योग्य उत्तर: अ) देशभक्तीपर

स्पष्टीकरण: स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या कविता प्रामुख्याने देशभक्तीपर आहेत.
20. मराठी साहित्यातील 'काही कविता' हा संग्रह कोणाचा आहे?
अबा. सी. मर्ढेकर
बकेशवसुत
कबालकवी
डबी
योग्य उत्तर: अ) बा. सी. मर्ढेकर

स्पष्टीकरण: काही कविता हा संग्रह बा. सी. मर्ढेकर यांचा आहे.