MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी आधुनिक साहित्य: कालखंड आणि प्रमुख साहित्यिक | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी आधुनिक साहित्य: कालखंड आणि प्रमुख साहित्यिक

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी साहित्याचा आधुनिक कालखंड हा प्रामुख्याने इंग्रजी शिक्षणाच्या प्रभावातून आणि सामाजिक सुधारणेच्या चळवळीतून विकसित झाला. या कालखंडात गद्य, पद्य आणि नाटकांच्या स्वरूपात क्रांती झाली.

सविस्तर माहिती

आधुनिक मराठी साहित्याची सुरुवात साधारणपणे १८१८ नंतर झाली. या काळात वृत्तपत्रे, नियतकालिके आणि पाश्चात्य साहित्याचा प्रभाव पडला. बाळशास्त्री जांभेकर यांनी 'दर्पण' सुरू करून मराठी पत्रकारितेचा पाया घातला. त्यानंतर महात्मा फुले, लोकहितवादी यांनी साहित्याला सामाजिक आशय दिला. पुढे केशवसुत यांनी कवितेत क्रांती केली, तर ना. सी. फडके आणि वि. स. खांडेकर यांनी कादंबरी क्षेत्रात मोलाची भर घातली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

आधुनिकता

परंपरेला छेद देऊन तर्कनिष्ठ, वास्तववादी आणि मानवी मूल्यांवर आधारित साहित्याची निर्मिती करणे.

नियतकालिक

ठराविक काळाने (साप्ताहिक, मासिक) प्रकाशित होणारे साहित्य किंवा माहितीचे साधन.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • बाळशास्त्री जांभेकर यांना 'मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक' मानले जाते.
  • केशवसुत यांना 'मराठी कवितेचे जनक' मानले जाते.
  • वि. स. खांडेकर यांना ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळालेला पहिला मराठी साहित्यिक होण्याचा मान मिळाला.
  • मराठीतील पहिली कादंबरी 'यमुना पर्यटन' (बाबा पदमनजी) ही आहे.
  • मराठीतील पहिले नाटक 'सीता स्वयंवर' (विष्णूदास भावे) मानले जाते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कुसुमाग्रज (वि. वा. शिरवाडकर) यांचा जन्मदिवस २७ फेब्रुवारी 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
  • पु. ल. देशपांडे यांना 'व्यक्ती आणि वल्ली' या पुस्तकासाठी साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला.
  • मराठीतील पहिले आत्मचरित्र 'माझा प्रवास' (गोडसे भटजी) हे आहे.

उदाहरणे

सामाजिक साहित्य

महात्मा फुले यांचे 'गुलामगिरी' आणि 'शेतकऱ्याचा आसूड' हे ग्रंथ सामाजिक परिवर्तनाचे दस्तऐवज आहेत.

कादंबरी

वि. स. खांडेकर यांची 'ययाती' ही कादंबरी मानवी स्वभावाचे दर्शन घडवते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

साहित्यिकांची टोपणनावे आणि त्यांची प्रसिद्ध पुस्तके यांची यादी करा.
ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेत्या मराठी लेखकांचा क्रम लक्षात ठेवा.
वृत्तपत्रे आणि त्यांचे संपादक यांच्या जोड्या वारंवार विचारल्या जातात.

⚠️ सामान्य चुका

पहिली कादंबरी आणि पहिले नाटक यात गल्लत करणे.
साहित्यिकांच्या टोपणनावांमध्ये गोंधळ होणे (उदा. केशवसुत आणि बालकवी).
ज्ञानपीठ पुरस्काराच्या वर्षात चूक करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठी वृत्तपत्रसृष्टीचे जनक कोणाला मानले जाते?
अलोकमान्य टिळक
बबाळशास्त्री जांभेकर
कआगरकर
डमहात्मा फुले
योग्य उत्तर: ब) बाळशास्त्री जांभेकर

स्पष्टीकरण: बाळशास्त्री जांभेकर यांनी १८३२ मध्ये 'दर्पण' हे पहिले मराठी वृत्तपत्र सुरू केले.
2. मराठीतील पहिली कादंबरी कोणती?
अययाती
बश्यामची आई
कयमुना पर्यटन
डपण लक्षात कोण घेतो
योग्य उत्तर: क) यमुना पर्यटन

स्पष्टीकरण: बाबा पदमनजी यांनी लिहिलेली 'यमुना पर्यटन' ही मराठीतील पहिली कादंबरी मानली जाते.
3. ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवणारे पहिले मराठी साहित्यिक कोण?
अवि. स. खांडेकर
बकुसुमाग्रज
कविंदा करंदीकर
डभालचंद्र नेमाडे
योग्य उत्तर: अ) वि. स. खांडेकर

स्पष्टीकरण: वि. स. खांडेकर यांना १९७४ मध्ये 'ययाती' कादंबरीसाठी ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.
4. केशवसुत हे टोपणनाव कोणाचे आहे?
अकृष्णाजी केशव दामले
बत्र्यंबक बापूजी ठोंबरे
कविष्णू वामन शिरवाडकर
डप्रल्हाद केशव अत्रे
योग्य उत्तर: अ) कृष्णाजी केशव दामले

स्पष्टीकरण: कृष्णाजी केशव दामले यांना मराठी कवितेचे जनक मानले जाते, त्यांचे टोपणनाव केशवसुत आहे.
5. मराठी भाषा गौरव दिन कधी साजरा केला जातो?
अ१ मे
ब२७ फेब्रुवारी
क१५ ऑगस्ट
ड२६ जानेवारी
योग्य उत्तर: ब) २७ फेब्रुवारी

स्पष्टीकरण: कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिवस २७ फेब्रुवारी हा मराठी भाषा गौरव दिन म्हणून साजरा होतो.
6. मराठीतील पहिले नाटक 'सीता स्वयंवर' कोणी लिहिले?
अअण्णासाहेब किर्लोस्कर
बविष्णूदास भावे
कराम गणेश गडकरी
डप्र. के. अत्रे
योग्य उत्तर: ब) विष्णूदास भावे

स्पष्टीकरण: विष्णूदास भावे यांना मराठी नाटकाचे जनक मानले जाते.
7. 'श्यामची आई' या प्रसिद्ध पुस्तकाचे लेखक कोण आहेत?
असाने गुरुजी
बवि. स. खांडेकर
कपु. ल. देशपांडे
डशिवाजी सावंत
योग्य उत्तर: अ) साने गुरुजी

स्पष्टीकरण: साने गुरुजी यांनी 'श्यामची आई' हे पुस्तक लिहिले आहे.
8. मराठीतील पहिले आत्मचरित्र कोणते?
अमाझा प्रवास
बबलुतं
कउपरा
डआत्मकथा
योग्य उत्तर: अ) माझा प्रवास

स्पष्टीकरण: गोडसे भटजी यांनी लिहिलेले 'माझा प्रवास' हे मराठीतील पहिले आत्मचरित्र मानले जाते.
9. 'मृत्युंजय' ही कादंबरी कोणाची आहे?
अशिवाजी सावंत
बरणजित देसाई
कना. सी. फडके
डव. पु. काळे
योग्य उत्तर: अ) शिवाजी सावंत

स्पष्टीकरण: शिवाजी सावंत यांनी कर्णाच्या जीवनावर आधारित 'मृत्युंजय' ही कादंबरी लिहिली आहे.
10. बालकवी हे टोपणनाव कोणाचे आहे?
अनारायण सुर्वे
बत्र्यंबक बापूजी ठोंबरे
ककेशवकुमार
डअनिल
योग्य उत्तर: ब) त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे

स्पष्टीकरण: त्र्यंबक बापूजी ठोंबरे यांना बालकवी म्हणून ओळखले जाते.
11. 'व्यक्ती आणि वल्ली' या पुस्तकाचे लेखक कोण आहेत?
अपु. ल. देशपांडे
बव. पु. काळे
कद. मा. मिरासदार
डव्यंकटेश माडगूळकर
योग्य उत्तर: अ) पु. ल. देशपांडे

स्पष्टीकरण: पु. ल. देशपांडे यांच्या 'व्यक्ती आणि वल्ली' या पुस्तकाला साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला आहे.
12. मराठी साहित्यातील 'ग्रंथाली' चळवळ कशाशी संबंधित आहे?
अराजकारण
बपुस्तक प्रकाशन आणि वाचन संस्कृती
कशेती
डशिक्षण
योग्य उत्तर: ब) पुस्तक प्रकाशन आणि वाचन संस्कृती

स्पष्टीकरण: ग्रंथाली ही चळवळ मराठीत वाचन संस्कृती रुजवण्यासाठी सुरू झाली.
13. 'शेतकऱ्याचा आसूड' हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
अडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
बमहात्मा जोतिराव फुले
कशाहू महाराज
डविठ्ठल रामजी शिंदे
योग्य उत्तर: ब) महात्मा जोतिराव फुले

स्पष्टीकरण: महात्मा जोतिराव फुले यांनी शेतकऱ्यांच्या दुःखावर भाष्य करणारा 'शेतकऱ्याचा आसूड' हा ग्रंथ लिहिला.
14. मराठीतील पहिले साप्ताहिक कोणते?
अकेसरी
बदर्पण
कज्ञानोदय
डप्रभाकर
योग्य उत्तर: ब) दर्पण

स्पष्टीकरण: बाळशास्त्री जांभेकर यांनी १८३२ मध्ये 'दर्पण' हे पहिले मराठी साप्ताहिक सुरू केले.
15. 'नटसम्राट' हे प्रसिद्ध नाटक कोणाचे आहे?
अवि. वा. शिरवाडकर
बप्र. के. अत्रे
कराम गणेश गडकरी
डविजय तेंडुलकर
योग्य उत्तर: अ) वि. वा. शिरवाडकर

स्पष्टीकरण: वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) यांनी 'नटसम्राट' हे अजरामर नाटक लिहिले.
16. मराठी साहित्यातील 'दलित साहित्याचे' जनक कोणाला मानले जाते?
अनामदेव ढसाळ
बबाबुराव बागुल
कदया पवार
डअण्णाभाऊ साठे
योग्य उत्तर: ब) बाबुराव बागुल

स्पष्टीकरण: बाबुराव बागुल यांना दलित साहित्याचा पाया रचणारा लेखक मानले जाते.
17. 'फकिरा' ही कादंबरी कोणाची आहे?
अअण्णाभाऊ साठे
बशंकरराव खरात
कभाऊ पाध्ये
डभालचंद्र नेमाडे
योग्य उत्तर: अ) अण्णाभाऊ साठे

स्पष्टीकरण: अण्णाभाऊ साठे यांनी 'फकिरा' ही कादंबरी लिहिली, ज्याला राज्य सरकारचा पुरस्कार मिळाला होता.
18. मराठीतील 'ज्ञानपीठ' पुरस्कार मिळवणारे दुसरे साहित्यिक कोण?
अवि. वा. शिरवाडकर
बविंदा करंदीकर
कभालचंद्र नेमाडे
डवि. स. खांडेकर
योग्य उत्तर: अ) वि. वा. शिरवाडकर

स्पष्टीकरण: वि. स. खांडेकर यांच्यानंतर वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) यांना १९८७ मध्ये ज्ञानपीठ मिळाला.
19. 'कोसला' या कादंबरीचे लेखक कोण आहेत?
अभालचंद्र नेमाडे
बअरुण कोल्हटकर
कदिलीप चित्रे
डनामदेव ढसाळ
योग्य उत्तर: अ) भालचंद्र नेमाडे

स्पष्टीकरण: भालचंद्र नेमाडे यांची 'कोसला' ही कादंबरी मराठी साहित्यातील एक मैलाचा दगड आहे.
20. मराठीतील 'पहिले वृत्तपत्र' कोणत्या शहरातून सुरू झाले?
अपुणे
बमुंबई
कनागपूर
डनाशिक
योग्य उत्तर: ब) मुंबई

स्पष्टीकरण: बाळशास्त्री जांभेकर यांनी 'दर्पण' हे वृत्तपत्र मुंबईतून सुरू केले.