MahaExam अभ्यास नोट्स
मराठी साहित्यातील प्रमुख चळवळी | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
📖
TCS / IBPS व MPSC पॅटर्न परिपूर्ण नोट्स:
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
MahaExam अभ्यास नोट्स
मराठी साहित्यातील प्रमुख चळवळी
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
📖
TCS / IBPS व MPSC पॅटर्न परिपूर्ण नोट्स:
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
मराठी साहित्याचा इतिहास हा विविध कालखंडातील वैचारिक आणि सामाजिक चळवळींनी समृद्ध झाला आहे. या चळवळींनी मराठी साहित्याला नवी दिशा, नवी भाषा आणि नवीन विषय दिले आहेत.
सविस्तर माहिती
मराठी साहित्यात प्रामुख्याने दलित साहित्य, ग्रामीण साहित्य, स्त्रीवादी साहित्य आणि नवसाहित्य या चळवळी महत्त्वाच्या मानल्या जातात. या चळवळींनी केवळ साहित्याचे स्वरूप बदलले नाही, तर समाजातील उपेक्षित घटकांना अभिव्यक्तीचे व्यासपीठ मिळवून दिले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
दलित साहित्य
दलित समाजाच्या वेदना, संघर्ष आणि अन्यायाविरुद्धचा आवाज मांडणारे साहित्य.
ग्रामीण साहित्य
खेड्यातील जीवन, शेती, निसर्ग आणि ग्रामीण संस्कृतीचे चित्रण करणारे साहित्य.
महत्त्वाचे मुद्दे
- दलित साहित्याची सुरुवात १९६० च्या दशकात झाली.
- ग्रामीण साहित्याने खेड्यातील वास्तव मांडले.
- स्त्रीवादी साहित्याने स्त्रियांच्या प्रश्नांना केंद्रस्थानी आणले.
- साहित्य चळवळींनी मराठी भाषेला अधिक प्रगल्भ केले.
महत्त्वाची तथ्ये
- दलित पँथरच्या स्थापनेने दलित साहित्याला मोठी गती मिळाली.
- मराठी ग्रामीण साहित्याचे जनक म्हणून व्यंकटेश माडगूळकर ओळखले जातात.
- स्त्रीवादी साहित्यात 'स्त्रीमुक्ती' चळवळीचा मोठा वाटा आहे.
उदाहरणे
दलित साहित्य
शंकरराव खरात, नामदेव ढसाळ, दया पवार यांचे लेखन.
ग्रामीण साहित्य
व्यंकटेश माडगूळकर, शंकर पाटील यांचे कथा-कादंबरी लेखन.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
साहित्यिक आणि त्यांच्या चळवळी यांच्या जोड्या लक्षात ठेवा.
महत्त्वाच्या साहित्यिकांची टोपणनावे आणि त्यांची गाजलेली पुस्तके पाठ करा.
चळवळींचा कालखंड क्रमाने लक्षात ठेवणे फायदेशीर ठरते.
⚠️ सामान्य चुका
ग्रामीण साहित्य आणि दलित साहित्य यांच्यातील फरक न समजणे.
साहित्यिकांच्या नावांचा गोंधळ करणे.
चळवळींच्या कालखंडाबाबत चुकीची माहिती लक्षात ठेवणे.
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
1. मराठी ग्रामीण साहित्याचे जनक कोणाला मानले जाते?
अशंकर पाटील
बव्यंकटेश माडगूळकर
कआनंद यादव
डभाऊ पाध्ये
योग्य उत्तर: ब) व्यंकटेश माडगूळकर
स्पष्टीकरण: व्यंकटेश माडगूळकर यांना मराठी ग्रामीण साहित्याचे जनक मानले जाते.
स्पष्टीकरण: व्यंकटेश माडगूळकर यांना मराठी ग्रामीण साहित्याचे जनक मानले जाते.
2. दलित साहित्याची सुरुवात कोणत्या दशकात झाली?
अ१९५०
ब१९६०
क१९७०
ड१९८०
योग्य उत्तर: ब) १९६०
स्पष्टीकरण: दलित साहित्याची चळवळ १९६० च्या दशकात अधिक प्रभावी झाली.
स्पष्टीकरण: दलित साहित्याची चळवळ १९६० च्या दशकात अधिक प्रभावी झाली.
3. 'बलुतं' हे आत्मचरित्र कोणाचे आहे?
अदया पवार
बनामदेव ढसाळ
कशंकरराव खरात
डदया पवार
योग्य उत्तर: ड) दया पवार
स्पष्टीकरण: 'बलुतं' हे दया पवार यांचे प्रसिद्ध आत्मचरित्र आहे.
स्पष्टीकरण: 'बलुतं' हे दया पवार यांचे प्रसिद्ध आत्मचरित्र आहे.
4. ग्रामीण साहित्याचा मुख्य विषय कोणता असतो?
अशहरी जीवन
बराजकारण
कखेड्यातील जीवन
डऐतिहासिक घटना
योग्य उत्तर: क) खेड्यातील जीवन
स्पष्टीकरण: ग्रामीण साहित्यात खेड्यातील जीवन, शेती आणि ग्रामीण संस्कृतीचे चित्रण असते.
स्पष्टीकरण: ग्रामीण साहित्यात खेड्यातील जीवन, शेती आणि ग्रामीण संस्कृतीचे चित्रण असते.
5. दलित पँथर चळवळीचा साहित्यावर काय परिणाम झाला?
असाहित्यिक शांत झाले
बसाहित्यात आक्रमकता आली
कसाहित्य कमी झाले
डकाहीही परिणाम झाला नाही
योग्य उत्तर: ब) साहित्यात आक्रमकता आली
स्पष्टीकरण: दलित पँथरमुळे दलित साहित्यात एक प्रकारची आक्रमकता आणि वैचारिक स्पष्टता आली.
स्पष्टीकरण: दलित पँथरमुळे दलित साहित्यात एक प्रकारची आक्रमकता आणि वैचारिक स्पष्टता आली.
6. मराठीतील पहिली स्त्रीवादी कादंबरी कोणती मानली जाते?
अझोंबी
बबनगरवाडी
कपण लक्षात कोण घेतो?
डययाती
योग्य उत्तर: क) पण लक्षात कोण घेतो?
स्पष्टीकरण: ह. ना. आपटे यांची 'पण लक्षात कोण घेतो?' ही कादंबरी स्त्रीवादी दृष्टिकोनातून महत्त्वाची मानली जाते.
स्पष्टीकरण: ह. ना. आपटे यांची 'पण लक्षात कोण घेतो?' ही कादंबरी स्त्रीवादी दृष्टिकोनातून महत्त्वाची मानली जाते.
7. नामदेव ढसाळ हे कोणत्या चळवळीशी संबंधित आहेत?
अग्रामीण साहित्य
बदलित साहित्य
कस्त्रीवादी साहित्य
डऐतिहासिक साहित्य
योग्य उत्तर: ब) दलित साहित्य
स्पष्टीकरण: नामदेव ढसाळ हे दलित साहित्यातील एक अग्रगण्य कवी आहेत.
स्पष्टीकरण: नामदेव ढसाळ हे दलित साहित्यातील एक अग्रगण्य कवी आहेत.
8. ग्रामीण साहित्याला 'देशीवादी' साहित्य असेही का म्हणतात?
अते परदेशी आहे
बते मातीशी जोडलेले आहे
कते केवळ खेड्याबद्दल आहे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) ते मातीशी जोडलेले आहे
स्पष्टीकरण: ग्रामीण साहित्य हे मातीशी आणि स्थानिक संस्कृतीशी जोडलेले असल्याने त्याला देशीवादी म्हटले जाते.
स्पष्टीकरण: ग्रामीण साहित्य हे मातीशी आणि स्थानिक संस्कृतीशी जोडलेले असल्याने त्याला देशीवादी म्हटले जाते.
9. दलित साहित्याचे मुख्य उद्दिष्ट काय होते?
अमनोरंजन
बसामाजिक परिवर्तन
ककेवळ प्रसिद्धी
डऐतिहासिक माहिती
योग्य उत्तर: ब) सामाजिक परिवर्तन
स्पष्टीकरण: दलित साहित्याचे मुख्य उद्दिष्ट सामाजिक परिवर्तन आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे हे होते.
स्पष्टीकरण: दलित साहित्याचे मुख्य उद्दिष्ट सामाजिक परिवर्तन आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे हे होते.
10. शंकरराव खरात हे कोणत्या साहित्यासाठी प्रसिद्ध आहेत?
अग्रामीण
बदलित
कस्त्रीवादी
डबालसाहित्य
योग्य उत्तर: ब) दलित
स्पष्टीकरण: शंकरराव खरात हे दलित साहित्यातील एक महत्त्वाचे लेखक आहेत.
स्पष्टीकरण: शंकरराव खरात हे दलित साहित्यातील एक महत्त्वाचे लेखक आहेत.
11. मराठी साहित्यात 'नवसाहित्य' चळवळ कधी आली?
अ१९४० नंतर
ब१९५० नंतर
क१९६० नंतर
ड१९७० नंतर
योग्य उत्तर: ब) १९५० नंतर
स्पष्टीकरण: १९५० नंतरच्या काळात मराठी साहित्यात नवसाहित्य चळवळ प्रभावी झाली.
स्पष्टीकरण: १९५० नंतरच्या काळात मराठी साहित्यात नवसाहित्य चळवळ प्रभावी झाली.
12. ग्रामीण साहित्यात कोणत्या बोलीभाषेचा वापर अधिक होतो?
अप्रमाण मराठी
बसंस्कृत
कस्थानिक बोलीभाषा
डइंग्रजी
योग्य उत्तर: क) स्थानिक बोलीभाषा
स्पष्टीकरण: ग्रामीण साहित्यात स्थानिक बोलीभाषेचा वापर केल्यामुळे ते अधिक जिवंत वाटते.
स्पष्टीकरण: ग्रामीण साहित्यात स्थानिक बोलीभाषेचा वापर केल्यामुळे ते अधिक जिवंत वाटते.
13. स्त्रीवादी साहित्यात कोणत्या प्रश्नांना महत्त्व दिले जाते?
अपुरुषांचे प्रश्न
बस्त्रियांचे प्रश्न
कमुलांचे प्रश्न
डवृद्धांचे प्रश्न
योग्य उत्तर: ब) स्त्रियांचे प्रश्न
स्पष्टीकरण: स्त्रीवादी साहित्यात स्त्रियांचे सामाजिक, आर्थिक आणि कौटुंबिक प्रश्न मांडले जातात.
स्पष्टीकरण: स्त्रीवादी साहित्यात स्त्रियांचे सामाजिक, आर्थिक आणि कौटुंबिक प्रश्न मांडले जातात.
14. दलित साहित्यात 'वेदना' या शब्दाचा अर्थ काय आहे?
अआनंद
बदुःख आणि संघर्ष
ककेवळ दुःख
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) दुःख आणि संघर्ष
स्पष्टीकरण: दलित साहित्यातील वेदना म्हणजे शतकानुशतके सोसलेला अन्याय आणि त्यातून निर्माण झालेला संघर्ष.
स्पष्टीकरण: दलित साहित्यातील वेदना म्हणजे शतकानुशतके सोसलेला अन्याय आणि त्यातून निर्माण झालेला संघर्ष.
15. ग्रामीण साहित्यातील 'झोंबी' ही कादंबरी कोणाची आहे?
अआनंद यादव
बशंकर पाटील
कव्यंकटेश माडगूळकर
डभाऊ पाध्ये
योग्य उत्तर: अ) आनंद यादव
स्पष्टीकरण: 'झोंबी' ही आनंद यादव यांची प्रसिद्ध कादंबरी आहे.
स्पष्टीकरण: 'झोंबी' ही आनंद यादव यांची प्रसिद्ध कादंबरी आहे.
16. मराठी साहित्यातील चळवळींचा मुख्य उद्देश काय असतो?
अकेवळ लेखन करणे
बसमाजाचे प्रबोधन करणे
कपुरस्कार मिळवणे
डभाषा बदलणे
योग्य उत्तर: ब) समाजाचे प्रबोधन करणे
स्पष्टीकरण: साहित्य चळवळींचा मुख्य उद्देश समाजातील प्रश्नांना वाचा फोडून प्रबोधन करणे हा असतो.
स्पष्टीकरण: साहित्य चळवळींचा मुख्य उद्देश समाजातील प्रश्नांना वाचा फोडून प्रबोधन करणे हा असतो.
17. दलित साहित्यात कोणत्या लेखकाचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते?
अबाबुराव बागुल
बपु. ल. देशपांडे
कवि. वा. शिरवाडकर
डकुसुमाग्रज
योग्य उत्तर: अ) बाबुराव बागुल
स्पष्टीकरण: बाबुराव बागुल हे दलित साहित्यातील एक महत्त्वाचे नाव आहे.
स्पष्टीकरण: बाबुराव बागुल हे दलित साहित्यातील एक महत्त्वाचे नाव आहे.
18. ग्रामीण साहित्यात कशाचे चित्रण असते?
अशहरातील झोपडपट्टी
बखेड्यातील शेती आणि जीवन
कपरदेशातील जीवन
डराजकीय सत्ता
योग्य उत्तर: ब) खेड्यातील शेती आणि जीवन
स्पष्टीकरण: ग्रामीण साहित्यात खेड्यातील शेती, निसर्ग आणि ग्रामीण जीवनशैलीचे चित्रण असते.
स्पष्टीकरण: ग्रामीण साहित्यात खेड्यातील शेती, निसर्ग आणि ग्रामीण जीवनशैलीचे चित्रण असते.
19. स्त्रीवादी साहित्यात कोणत्या लेखिकेचे नाव महत्त्वाचे आहे?
अशांता शेळके
बइंदिरा संत
कविभावरी शिरूरकर
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व
स्पष्टीकरण: या सर्व लेखिकांनी स्त्रीवादी साहित्यात मोलाची भर घातली आहे.
स्पष्टीकरण: या सर्व लेखिकांनी स्त्रीवादी साहित्यात मोलाची भर घातली आहे.
20. साहित्य चळवळींमुळे मराठी साहित्यात काय बदल झाला?
असाहित्य मर्यादित झाले
बसाहित्याचा आवाका वाढला
कसाहित्य बंद झाले
डकाहीही बदल झाला नाही
योग्य उत्तर: ब) साहित्याचा आवाका वाढला
स्पष्टीकरण: साहित्य चळवळींमुळे मराठी साहित्याचा विषय आणि व्याप्ती मोठ्या प्रमाणात वाढली.
स्पष्टीकरण: साहित्य चळवळींमुळे मराठी साहित्याचा विषय आणि व्याप्ती मोठ्या प्रमाणात वाढली.