MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी नाटक: उगम आणि विकास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी नाटक: उगम आणि विकास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठी साहित्यात नाटकाला एक मानाचे स्थान आहे. विष्णुदास भावे यांना 'मराठी नाटकाचे जनक' मानले जाते. मराठी रंगभूमीने सामाजिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक परिवर्तनात मोलाची भूमिका बजावली आहे.

सविस्तर माहिती

मराठी नाटकाची सुरुवात १८४३ मध्ये विष्णुदास भावे यांच्या 'सीता स्वयंवर' या नाटकाने झाली. त्यानंतर संगीत नाटकांचा सुवर्णकाळ आला, ज्यामध्ये अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांचे योगदान मोठे आहे. पुढे प्र. के. अत्रे, पु. ल. देशपांडे, विजय तेंडुलकर आणि सतीश आळेकर यांसारख्या दिग्गजांनी मराठी नाटकाला जागतिक दर्जा मिळवून दिला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

संगीत नाटक

ज्या नाटकांमध्ये संवादासोबतच शास्त्रीय आणि उपशास्त्रीय संगीताचा वापर केला जातो, त्याला संगीत नाटक म्हणतात.

एकांकिका

एकाच अंकात पूर्ण होणारे आणि मर्यादित पात्रांचे नाटक म्हणजे एकांकिका.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • विष्णुदास भावे हे मराठी नाटकाचे जनक आहेत.
  • अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांनी 'संगीत शाकुंतल' द्वारे संगीत नाटकांची परंपरा सुरू केली.
  • मराठी रंगभूमी दिन ५ नोव्हेंबर रोजी साजरा केला जातो.
  • विजय तेंडुलकर यांची नाटके सामाजिक वास्तवावर आधारित असतात.
  • प्र. के. अत्रे यांना 'नाट्यसम्राट' म्हणून ओळखले जाते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • पहिले मराठी नाटक: सीता स्वयंवर (१८४३).
  • मराठी रंगभूमी दिन: ५ नोव्हेंबर.
  • बालगंधर्व हे संगीत नाटकातील एक महान नट होते.
  • पु. ल. देशपांडे यांचे 'तुझे आहे तुजपाशी' हे एक लोकप्रिय विनोदी नाटक आहे.

उदाहरणे

ऐतिहासिक नाटके

रायगडाला जेव्हा जाग येते (वसंत कानेटकर).

सामाजिक नाटके

शांतता! कोर्ट चालू आहे (विजय तेंडुलकर).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नाटकांची नावे आणि त्यांचे लेखक यांची जोडी लक्षात ठेवा.
महत्त्वाच्या नाटकांची वर्षे पाठ करण्याची गरज नाही, पण कालानुक्रम लक्षात ठेवा.
संगीत नाटकांचे जनक आणि त्यांचे योगदान यावर प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

लेखक आणि त्यांच्या कादंबऱ्या किंवा नाटके यात गल्लत करणे.
नाटकाचे नाव आणि चित्रपटाचे नाव यात गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठी नाटकाचे जनक कोणाला मानले जाते?
अअण्णासाहेब किर्लोस्कर
बविष्णुदास भावे
कप्र. के. अत्रे
डविजय तेंडुलकर
योग्य उत्तर: ब) विष्णुदास भावे

स्पष्टीकरण: विष्णुदास भावे यांनी १८४३ मध्ये 'सीता स्वयंवर' हे पहिले मराठी नाटक सादर केले.
2. मराठी रंगभूमी दिन कधी साजरा केला जातो?
अ१ जानेवारी
ब५ नोव्हेंबर
क१५ ऑगस्ट
ड२६ जानेवारी
योग्य उत्तर: ब) ५ नोव्हेंबर

स्पष्टीकरण: ५ नोव्हेंबर हा दिवस मराठी रंगभूमी दिन म्हणून साजरा केला जातो.
3. 'संगीत शाकुंतल' हे नाटक कोणी लिहिले?
अअण्णासाहेब किर्लोस्कर
बराम गणेश गडकरी
कवि. वा. शिरवाडकर
डपु. ल. देशपांडे
योग्य उत्तर: अ) अण्णासाहेब किर्लोस्कर

स्पष्टीकरण: अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांनी संगीत नाटकांची परंपरा सुरू केली आणि 'संगीत शाकुंतल' हे त्यांचे प्रसिद्ध नाटक आहे.
4. 'शांतता! कोर्ट चालू आहे' या नाटकाचे लेखक कोण आहेत?
अवसंत कानेटकर
बविजय तेंडुलकर
कसतीश आळेकर
डरत्नाकर मतकरी
योग्य उत्तर: ब) विजय तेंडुलकर

स्पष्टीकरण: विजय तेंडुलकर हे या नाटकाचे लेखक आहेत.
5. 'नटसम्राट' या नाटकाचे लेखक कोण आहेत?
अप्र. के. अत्रे
बवि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज)
कपु. ल. देशपांडे
डवसंत कानेटकर
योग्य उत्तर: ब) वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज)

स्पष्टीकरण: नटसम्राट हे वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) यांचे गाजलेले नाटक आहे.
6. 'तुझे आहे तुजपाशी' हे नाटक कोणाचे आहे?
अपु. ल. देशपांडे
बप्र. के. अत्रे
कवसंत कानेटकर
डविजय तेंडुलकर
योग्य उत्तर: अ) पु. ल. देशपांडे

स्पष्टीकरण: पु. ल. देशपांडे यांनी हे विनोदी नाटक लिहिले आहे.
7. खालीलपैकी कोणते नाटक प्र. के. अत्रे यांचे नाही?
असाष्टांग नमस्कार
बघराबाहेर
कमोरूची मावशी
डनटसम्राट
योग्य उत्तर: ड) नटसम्राट

स्पष्टीकरण: नटसम्राट हे वि. वा. शिरवाडकर यांचे नाटक आहे.
8. संगीत नाटकांचा सुवर्णकाळ कोणत्या काळात मानला जातो?
अ१९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात
ब२० व्या शतकाच्या सुरुवातीस
क१८ व्या शतकात
डस्वातंत्र्योत्तर काळात
योग्य उत्तर: ब) २० व्या शतकाच्या सुरुवातीस

स्पष्टीकरण: २० व्या शतकाच्या सुरुवातीस संगीत नाटकांचा सुवर्णकाळ होता.
9. 'रायगडाला जेव्हा जाग येते' हे नाटक कोणाचे आहे?
अवसंत कानेटकर
बविजय तेंडुलकर
कप्र. के. अत्रे
डरत्नाकर मतकरी
योग्य उत्तर: अ) वसंत कानेटकर

स्पष्टीकरण: वसंत कानेटकर यांनी हे ऐतिहासिक नाटक लिहिले आहे.
10. मराठीतील पहिली व्यावसायिक नाट्यसंस्था कोणती?
अकिर्लोस्कर नाटक मंडळी
बगंधर्व नाटक मंडळी
कभावे नाटक मंडळी
डललित कला केंद्र
योग्य उत्तर: क) भावे नाटक मंडळी

स्पष्टीकरण: विष्णुदास भावे यांनी स्थापन केलेली मंडळी ही पहिली व्यावसायिक नाट्यसंस्था मानली जाते.
11. 'एकच प्याला' हे प्रसिद्ध नाटक कोणाचे आहे?
अराम गणेश गडकरी
बप्र. के. अत्रे
कअण्णासाहेब किर्लोस्कर
डवसंत कानेटकर
योग्य उत्तर: अ) राम गणेश गडकरी

स्पष्टीकरण: राम गणेश गडकरी यांनी 'एकच प्याला' हे नाटक लिहिले आहे.
12. खालीलपैकी कोणते नाटक ऐतिहासिक आहे?
अशांतता! कोर्ट चालू आहे
बरायगडाला जेव्हा जाग येते
कतुझे आहे तुजपाशी
डमोरूची मावशी
योग्य उत्तर: ब) रायगडाला जेव्हा जाग येते

स्पष्टीकरण: रायगडाला जेव्हा जाग येते हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जीवनावर आधारित ऐतिहासिक नाटक आहे.
13. बालगंधर्व यांचे मूळ नाव काय होते?
अनारायणराव राजहंस
बविष्णुदास भावे
कअण्णासाहेब किर्लोस्कर
डराम गणेश गडकरी
योग्य उत्तर: अ) नारायणराव राजहंस

स्पष्टीकरण: बालगंधर्व यांचे मूळ नाव नारायणराव राजहंस होते.
14. 'मोरूची मावशी' हे नाटक कोणत्या प्रकारात मोडते?
अऐतिहासिक
बविनोदी
कदुखांतिका
डपौराणिक
योग्य उत्तर: ब) विनोदी

स्पष्टीकरण: मोरूची मावशी हे एक अत्यंत लोकप्रिय विनोदी नाटक आहे.
15. विजय तेंडुलकर यांच्या नाटकांचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे?
अपौराणिक कथा
बसंगीत प्रधान
कसामाजिक वास्तववाद
डकेवळ विनोद
योग्य उत्तर: क) सामाजिक वास्तववाद

स्पष्टीकरण: विजय तेंडुलकर यांच्या नाटकांतून समाजातील विसंगती आणि वास्तव मांडले जाते.
16. मराठी नाटकांच्या इतिहासात 'संगीत' परंपरेला कोणी सुरुवात केली?
अविष्णुदास भावे
बअण्णासाहेब किर्लोस्कर
कराम गणेश गडकरी
डप्र. के. अत्रे
योग्य उत्तर: ब) अण्णासाहेब किर्लोस्कर

स्पष्टीकरण: अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांनी संगीत नाटकांची परंपरा प्रस्थापित केली.
17. 'अश्रूंची झाली फुले' हे नाटक कोणाचे आहे?
अवसंत कानेटकर
बविजय तेंडुलकर
कप्र. के. अत्रे
डरत्नाकर मतकरी
योग्य उत्तर: अ) वसंत कानेटकर

स्पष्टीकरण: वसंत कानेटकर यांनी हे नाटक लिहिले आहे.
18. खालीलपैकी कोणते नाटक प्र. के. अत्रे यांचे आहे?
असाष्टांग नमस्कार
बएकच प्याला
कनटसम्राट
डसंगीत शाकुंतल
योग्य उत्तर: अ) साष्टांग नमस्कार

स्पष्टीकरण: साष्टांग नमस्कार हे प्र. के. अत्रे यांचे प्रसिद्ध विनोदी नाटक आहे.
19. मराठी नाटकांच्या संदर्भात 'नाट्यसम्राट' ही पदवी कोणाला दिली जाते?
अविष्णुदास भावे
बप्र. के. अत्रे
कबालगंधर्व
डअण्णासाहेब किर्लोस्कर
योग्य उत्तर: ब) प्र. के. अत्रे

स्पष्टीकरण: प्र. के. अत्रे यांना त्यांच्या अष्टपैलू नाट्यलेखनामुळे 'नाट्यसम्राट' म्हटले जाते.
20. खालीलपैकी कोणते नाटक पौराणिक आहे?
असीता स्वयंवर
बनटसम्राट
कशांतता! कोर्ट चालू आहे
डतुझे आहे तुजपाशी
योग्य उत्तर: अ) सीता स्वयंवर

स्पष्टीकरण: सीता स्वयंवर हे रामायणावर आधारित पौराणिक नाटक आहे.