MahaExam अभ्यास नोट्स

पेशवाईची सुरुवात आणि मराठा प्रशासन | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

पेशवाईची सुरुवात आणि मराठा प्रशासन

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना केली होती, ज्यामध्ये 'पेशवा' हे पद अत्यंत महत्त्वाचे होते. पुढे शाहू महाराजांच्या काळात पेशवेपदाला अधिक महत्त्व प्राप्त होऊन पेशवाईची स्थापना झाली.

सविस्तर माहिती

मराठा साम्राज्यात पेशवा म्हणजे मुख्य प्रधान. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात पेशवा हा अष्टप्रधान मंडळाचा प्रमुख असे. १७१३ मध्ये शाहू महाराजांनी बाळाजी विश्वनाथ यांना पेशवेपद दिले, येथूनच खऱ्या अर्थाने पेशवाईची सुरुवात झाली. बाळाजी विश्वनाथ यांनी मराठा साम्राज्याला स्थैर्य दिले आणि मुघलांकडून चौथ व सरदेशमुखी वसूल करण्याचे अधिकार मिळवले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पेशवा

मराठा साम्राज्यातील अष्टप्रधान मंडळातील सर्वोच्च मंत्री किंवा मुख्य प्रधान.

चौथ

मराठा साम्राज्याला संरक्षणाच्या बदल्यात इतर राज्यांकडून मिळणारा महसुलाचा चौथा हिस्सा.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • छत्रपती शिवाजी महाराजांनी अष्टप्रधान मंडळाची निर्मिती केली.
  • बाळाजी विश्वनाथ हे पहिले पेशवे मानले जातात (शाहू महाराजांच्या काळातील).
  • पेशवाईचे मुख्यालय पुणे येथे होते.
  • पेशव्यांनी मराठा सत्तेचा विस्तार अटकेपार केला.

महत्त्वाची तथ्ये

  • पेशवे हे मूळचे कोकणातील श्रीवर्धन येथील चित्पावन ब्राह्मण होते.
  • शाहू महाराजांनी १७१३ मध्ये बाळाजी विश्वनाथ यांना पेशवेपद बहाल केले.
  • पेशवाईत पेशव्यांचे पद वंशपरंपरागत झाले.

उदाहरणे

बाळाजी विश्वनाथ यांचे योगदान

त्यांनी मुघल सम्राट फरुखसियरकडून दख्खनच्या सहा सुभ्यांतून चौथ आणि सरदेशमुखी वसूल करण्याचे सनद मिळवले.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

अष्टप्रधान मंडळातील मंत्र्यांची नावे आणि त्यांची कामे पाठ करा.
पेशव्यांचा कालानुक्रम लक्षात ठेवा.
महत्त्वाच्या तहांची (उदा. दिल्लीचा तह) वर्षे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

शिवाजी महाराजांचे पहिले पेशवे आणि शाहू महाराजांचे पहिले पेशवे यात गल्लत करू नका.
पेशवाईची सुरुवात म्हणजे शिवाजी महाराजांचा काळ नसून शाहू महाराजांचा काळ आहे हे लक्षात ठेवा.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठा साम्राज्यात 'पेशवा' या पदाचा अर्थ काय होता?
असेनापती
बमुख्य प्रधान
कन्यायाधीश
डकोषाध्यक्ष
योग्य उत्तर: ब) मुख्य प्रधान

स्पष्टीकरण: पेशवा म्हणजे अष्टप्रधान मंडळातील मुख्य प्रधान किंवा पंतप्रधान.
2. शाहू महाराजांनी बाळाजी विश्वनाथ यांना पेशवेपद कोणत्या वर्षी दिले?
अ१७०७
ब१७१३
क१७२०
ड१७४०
योग्य उत्तर: ब) १७१३

स्पष्टीकरण: शाहू महाराजांनी १७१३ मध्ये बाळाजी विश्वनाथ यांना पेशवे म्हणून नियुक्त केले.
3. अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना कोणी केली?
अछत्रपती शिवाजी महाराज
बछत्रपती संभाजी महाराज
कशाहू महाराज
डबाजीराव पेशवे
योग्य उत्तर: अ) छत्रपती शिवाजी महाराज

स्पष्टीकरण: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी प्रशासकीय सोयीसाठी अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना केली होती.
4. बाळाजी विश्वनाथ यांचे मूळ गाव कोणते होते?
अरत्नागिरी
बश्रीवर्धन
कसासवड
डपुणे
योग्य उत्तर: ब) श्रीवर्धन

स्पष्टीकरण: बाळाजी विश्वनाथ हे कोकणातील श्रीवर्धन येथील होते.
5. मराठा साम्राज्याला चौथ आणि सरदेशमुखी वसूल करण्याचे अधिकार कोणाकडून मिळाले?
अनिजाम
बइंग्रज
कमुघल सम्राट
डपोर्तुगीज
योग्य उत्तर: क) मुघल सम्राट

स्पष्टीकरण: बाळाजी विश्वनाथ यांनी मुघल सम्राट फरुखसियरकडून हे अधिकार मिळवले होते.
6. पेशवाईचे मुख्य केंद्र कोणते होते?
असातारा
बकोल्हापूर
कपुणे
डरायगड
योग्य उत्तर: क) पुणे

स्पष्टीकरण: पेशवाईच्या काळात पुणे हे मराठा सत्तेचे मुख्य केंद्र बनले.
7. अष्टप्रधान मंडळात 'पंडितराव' हे पद कशासाठी होते?
अपरराष्ट्र व्यवहार
बधार्मिक व्यवहार
कन्यायदान
डसैन्य व्यवस्था
योग्य उत्तर: ब) धार्मिक व्यवहार

स्पष्टीकरण: पंडितराव हे धार्मिक व्यवहारांचे प्रमुख होते.
8. मराठा साम्राज्यातील 'सरनौबत' म्हणजे काय?
अप्रधान
बसेनापती
कसचिव
डमंत्री
योग्य उत्तर: ब) सेनापती

स्पष्टीकरण: सरनौबत म्हणजे लष्कराचा प्रमुख किंवा सेनापती.
9. बाळाजी विश्वनाथ यांच्यानंतर पेशवेपदी कोण आले?
अबाजीराव प्रथम
बनानासाहेब पेशवे
कमाधवराव पेशवे
डसदाशिवराव भाऊ
योग्य उत्तर: अ) बाजीराव प्रथम

स्पष्टीकरण: बाळाजी विश्वनाथ यांच्यानंतर त्यांचे पुत्र बाजीराव प्रथम पेशवे झाले.
10. पेशवेपदाला वंशपरंपरागत स्वरूप कोणत्या काळात प्राप्त झाले?
अशिवाजी महाराज
बशाहू महाराज
कसंभाजी महाराज
डराजाराम महाराज
योग्य उत्तर: ब) शाहू महाराज

स्पष्टीकरण: शाहू महाराजांच्या काळात पेशवेपद वंशपरंपरागत झाले.
11. अष्टप्रधान मंडळात 'सचिव' काय काम करत असत?
अपत्रव्यवहार सांभाळणे
बन्याय करणे
कसैन्य भरती
डमहसूल गोळा करणे
योग्य उत्तर: अ) पत्रव्यवहार सांभाळणे

स्पष्टीकरण: सचिव हे सरकारी पत्रव्यवहार आणि दप्तर सांभाळण्याचे काम करत.
12. मराठा साम्राज्यात 'सरदेशमुखी' म्हणजे काय?
अएक प्रकारचा कर
बएक पद
कएक किल्ला
डएक सैन्य विभाग
योग्य उत्तर: अ) एक प्रकारचा कर

स्पष्टीकरण: सरदेशमुखी हा उत्पन्नावर आकारला जाणारा १०% कर होता.
13. बाळाजी विश्वनाथ यांनी कोणत्या वर्षी मुघलांशी तह केला?
अ१७१५
ब१७१९
क१७२५
ड१७३०
योग्य उत्तर: ब) १७१९

स्पष्टीकरण: १७१९ मध्ये बाळाजी विश्वनाथ यांनी मुघलांशी महत्त्वाचा तह केला.
14. अष्टप्रधान मंडळात 'सुमंत' हे पद कशाशी संबंधित होते?
अअर्थमंत्री
बपरराष्ट्र मंत्री
कगृहमंत्री
डसंरक्षण मंत्री
योग्य उत्तर: ब) परराष्ट्र मंत्री

स्पष्टीकरण: सुमंत हे परराष्ट्र व्यवहारांचे प्रमुख होते.
15. पेशव्यांच्या काळात मराठा सत्तेचा विस्तार कोठे झाला?
अकेवळ दक्षिण भारत
बकेवळ महाराष्ट्र
कअटकेपार (उत्तर भारत)
डकेवळ कोकण
योग्य उत्तर: क) अटकेपार (उत्तर भारत)

स्पष्टीकरण: पेशव्यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सत्तेचा विस्तार अटकेपार झाला.
16. अष्टप्रधान मंडळात 'न्यायाधीश' कोणाचे प्रमुख होते?
असैन्य
बन्यायव्यवस्था
कमहसूल
डधार्मिक कार्य
योग्य उत्तर: ब) न्यायव्यवस्था

स्पष्टीकरण: न्यायाधीश हे न्यायव्यवस्थेचे प्रमुख होते.
17. शाहू महाराजांची सुटका कोणत्या मुघल बादशहाने केली?
अऔरंगजेब
बबहादूर शाह
कअकबर
डशहाजहान
योग्य उत्तर: ब) बहादूर शाह

स्पष्टीकरण: औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर बहादूर शाहने शाहू महाराजांची सुटका केली.
18. पेशवे हे कोणत्या जातीचे होते?
अदेशस्थ ब्राह्मण
बचित्पावन ब्राह्मण
ककरहाडे ब्राह्मण
डमराठा
योग्य उत्तर: ब) चित्पावन ब्राह्मण

स्पष्टीकरण: पेशवे हे चित्पावन (कोकणस्थ) ब्राह्मण होते.
19. अष्टप्रधान मंडळात 'अमात्य' काय काम करत?
अराज्याचा हिशोब ठेवणे
बसैन्य सांभाळणे
कधार्मिक कार्य
डपरराष्ट्र धोरण
योग्य उत्तर: अ) राज्याचा हिशोब ठेवणे

स्पष्टीकरण: अमात्य हे राज्याचा जमा-खर्च किंवा हिशोब ठेवत असत.
20. मराठा साम्राज्यात 'वाक्याणवीस' हे पद कशाशी संबंधित होते?
अगुप्तहेर खाते
बन्यायदान
कसैन्य
डमहसूल
योग्य उत्तर: अ) गुप्तहेर खाते

स्पष्टीकरण: वाक्याणवीस हे गुप्तहेर आणि दरबारातील घडामोडींची नोंद ठेवत.