पेशवाईची सुरुवात आणि मराठा प्रशासन | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
पेशवाईची सुरुवात आणि मराठा प्रशासन
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना केली होती, ज्यामध्ये 'पेशवा' हे पद अत्यंत महत्त्वाचे होते. पुढे शाहू महाराजांच्या काळात पेशवेपदाला अधिक महत्त्व प्राप्त होऊन पेशवाईची स्थापना झाली.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
मराठा साम्राज्यातील अष्टप्रधान मंडळातील सर्वोच्च मंत्री किंवा मुख्य प्रधान.
मराठा साम्राज्याला संरक्षणाच्या बदल्यात इतर राज्यांकडून मिळणारा महसुलाचा चौथा हिस्सा.
महत्त्वाचे मुद्दे
- छत्रपती शिवाजी महाराजांनी अष्टप्रधान मंडळाची निर्मिती केली.
- बाळाजी विश्वनाथ हे पहिले पेशवे मानले जातात (शाहू महाराजांच्या काळातील).
- पेशवाईचे मुख्यालय पुणे येथे होते.
- पेशव्यांनी मराठा सत्तेचा विस्तार अटकेपार केला.
महत्त्वाची तथ्ये
- पेशवे हे मूळचे कोकणातील श्रीवर्धन येथील चित्पावन ब्राह्मण होते.
- शाहू महाराजांनी १७१३ मध्ये बाळाजी विश्वनाथ यांना पेशवेपद बहाल केले.
- पेशवाईत पेशव्यांचे पद वंशपरंपरागत झाले.
उदाहरणे
बाळाजी विश्वनाथ यांचे योगदान
त्यांनी मुघल सम्राट फरुखसियरकडून दख्खनच्या सहा सुभ्यांतून चौथ आणि सरदेशमुखी वसूल करण्याचे सनद मिळवले.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: पेशवा म्हणजे अष्टप्रधान मंडळातील मुख्य प्रधान किंवा पंतप्रधान.
स्पष्टीकरण: शाहू महाराजांनी १७१३ मध्ये बाळाजी विश्वनाथ यांना पेशवे म्हणून नियुक्त केले.
स्पष्टीकरण: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी प्रशासकीय सोयीसाठी अष्टप्रधान मंडळाची स्थापना केली होती.
स्पष्टीकरण: बाळाजी विश्वनाथ हे कोकणातील श्रीवर्धन येथील होते.
स्पष्टीकरण: बाळाजी विश्वनाथ यांनी मुघल सम्राट फरुखसियरकडून हे अधिकार मिळवले होते.
स्पष्टीकरण: पेशवाईच्या काळात पुणे हे मराठा सत्तेचे मुख्य केंद्र बनले.
स्पष्टीकरण: पंडितराव हे धार्मिक व्यवहारांचे प्रमुख होते.
स्पष्टीकरण: सरनौबत म्हणजे लष्कराचा प्रमुख किंवा सेनापती.
स्पष्टीकरण: बाळाजी विश्वनाथ यांच्यानंतर त्यांचे पुत्र बाजीराव प्रथम पेशवे झाले.
स्पष्टीकरण: शाहू महाराजांच्या काळात पेशवेपद वंशपरंपरागत झाले.
स्पष्टीकरण: सचिव हे सरकारी पत्रव्यवहार आणि दप्तर सांभाळण्याचे काम करत.
स्पष्टीकरण: सरदेशमुखी हा उत्पन्नावर आकारला जाणारा १०% कर होता.
स्पष्टीकरण: १७१९ मध्ये बाळाजी विश्वनाथ यांनी मुघलांशी महत्त्वाचा तह केला.
स्पष्टीकरण: सुमंत हे परराष्ट्र व्यवहारांचे प्रमुख होते.
स्पष्टीकरण: पेशव्यांच्या नेतृत्वाखाली मराठा सत्तेचा विस्तार अटकेपार झाला.
स्पष्टीकरण: न्यायाधीश हे न्यायव्यवस्थेचे प्रमुख होते.
स्पष्टीकरण: औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर बहादूर शाहने शाहू महाराजांची सुटका केली.
स्पष्टीकरण: पेशवे हे चित्पावन (कोकणस्थ) ब्राह्मण होते.
स्पष्टीकरण: अमात्य हे राज्याचा जमा-खर्च किंवा हिशोब ठेवत असत.
स्पष्टीकरण: वाक्याणवीस हे गुप्तहेर आणि दरबारातील घडामोडींची नोंद ठेवत.