MahaExam अभ्यास नोट्स

पानिपतचे तिसरे युद्ध (१४ जानेवारी १७६१) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

पानिपतचे तिसरे युद्ध (१४ जानेवारी १७६१)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

पानिपतचे तिसरे युद्ध हे भारतीय इतिहासातील एक अत्यंत निर्णायक आणि दुर्दैवी युद्ध मानले जाते. हे युद्ध मराठा साम्राज्य आणि अफगाण आक्रमक अहमदशाह अब्दाली यांच्यात झाले.

सविस्तर माहिती

१४ जानेवारी १७६१ रोजी पानिपतच्या मैदानावर सदाशिवराव भाऊ यांच्या नेतृत्वाखालील मराठा सैन्य आणि अहमदशाह अब्दाली यांच्यात हे युद्ध झाले. या युद्धात मराठ्यांचा पराभव झाला, परंतु या युद्धाने भारताच्या इतिहासाला एक वेगळी दिशा दिली. मराठ्यांच्या पराभवामुळे उत्तर भारतातील मराठ्यांचे वर्चस्व तात्पुरते कमी झाले, परंतु मराठ्यांनी पुन्हा एकदा आपली शक्ती सावरली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सदाशिवराव भाऊ

पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धात मराठा सैन्याचे मुख्य सेनापती.

अहमदशाह अब्दाली

अफगाणिस्तानचा शासक ज्याने भारतावर आक्रमण केले होते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • युद्ध दिनांक: १४ जानेवारी १७६१.
  • ठिकाण: पानिपत (हरियाणा).
  • मराठा सेनापती: सदाशिवराव भाऊ आणि विश्वासराव पेशवे.
  • विरोधी पक्ष: अहमदशाह अब्दाली (अफगाण) आणि त्याचे भारतीय मित्र (नजीब खान, शुजा-उद-दौला).
  • युद्धाचा निकाल: मराठ्यांचा पराभव.

महत्त्वाची तथ्ये

  • या युद्धात विश्वासराव पेशवे आणि सदाशिवराव भाऊ यांना वीरमरण आले.
  • पेशवे बाळाजी बाजीराव यांना या पराभवाचा मोठा धक्का बसला.
  • काशीराज पंडित यांनी या युद्धाचे डोळ्यांनी पाहिलेले वर्णन केले आहे.
  • मराठ्यांच्या पराभवाचे मुख्य कारण म्हणजे रसद पुरवठा खंडित होणे आणि अब्दालीची आधुनिक तोफखाना यंत्रणा.

उदाहरणे

युद्धाचे स्वरूप

हे युद्ध केवळ दोन सैन्यांमधील नव्हते, तर ते भारताच्या सत्तेसाठी झालेली एक मोठी लढाई होती.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

युद्धाची तारीख आणि वर्ष लक्षात ठेवा.
मराठा सैन्याचे नेतृत्व कोणी केले होते हे महत्त्वाचे आहे.
युद्धाचे परिणाम आणि त्या काळातील राजकीय परिस्थितीवर लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

पानिपतचे पहिले आणि दुसरे युद्ध यांच्याशी गोंधळ करू नका.
मराठ्यांचा पूर्णपणे नाश झाला असे मानणे चुकीचे आहे, त्यांनी नंतर पुन्हा सत्ता मिळवली.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. पानिपतचे तिसरे युद्ध कोणत्या वर्षी झाले?
अ१७५७
ब१७६१
क१७६४
ड१७७२
योग्य उत्तर: ब) १७६१

स्पष्टीकरण: पानिपतचे तिसरे युद्ध १४ जानेवारी १७६१ रोजी झाले.
2. पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धात मराठा सैन्याचे नेतृत्व कोणी केले होते?
अबाजीराव पेशवे
बसदाशिवराव भाऊ
कमहादजी शिंदे
डनानासाहेब पेशवे
योग्य उत्तर: ब) सदाशिवराव भाऊ

स्पष्टीकरण: सदाशिवराव भाऊ यांनी मराठा सैन्याचे नेतृत्व केले होते.
3. पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धात मराठ्यांचा मुख्य शत्रू कोण होता?
अऔरंगजेब
बअहमदशाह अब्दाली
कमीर कासिम
डहैदर अली
योग्य उत्तर: ब) अहमदशाह अब्दाली

स्पष्टीकरण: अहमदशाह अब्दाली हा अफगाण आक्रमक मराठ्यांचा मुख्य शत्रू होता.
4. पानिपतचे मैदान सध्या कोणत्या राज्यात आहे?
अपंजाब
बहरियाणा
कउत्तर प्रदेश
डराजस्थान
योग्य उत्तर: ब) हरियाणा

स्पष्टीकरण: पानिपत हे ठिकाण सध्या हरियाणा राज्यात आहे.
5. पानिपतच्या युद्धात कोणाला वीरमरण आले?
अविश्वासराव पेशवे
बमाधवराव पेशवे
कनारायणराव पेशवे
डसवाई माधवराव
योग्य उत्तर: अ) विश्वासराव पेशवे

स्पष्टीकरण: युद्धाच्या वेळी विश्वासराव पेशवे यांना वीरमरण आले.
6. पानिपतच्या युद्धाचे डोळ्यांनी पाहिलेले वर्णन कोणी केले आहे?
अभाऊसाहेब
बकाशीराज पंडित
कपेशवे
डशिवाजी महाराज
योग्य उत्तर: ब) काशीराज पंडित

स्पष्टीकरण: काशीराज पंडित यांनी या युद्धाचे प्रत्यक्ष वर्णन केले आहे.
7. पानिपतच्या युद्धात मराठ्यांच्या पराभवाचे एक प्रमुख कारण कोणते होते?
असैन्याची कमतरता
बरसद पुरवठा खंडित होणे
कमराठ्यांचे शौर्य कमी पडणे
डपाऊस
योग्य उत्तर: ब) रसद पुरवठा खंडित होणे

स्पष्टीकरण: रसद पुरवठा खंडित झाल्यामुळे मराठा सैन्याला उपासमारीचा सामना करावा लागला.
8. पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धाच्या वेळी पेशवे कोण होते?
अबाजीराव प्रथम
बबाळाजी बाजीराव
कमाधवराव
डबाजीराव द्वितीय
योग्य उत्तर: ब) बाळाजी बाजीराव

स्पष्टीकरण: त्यावेळी बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब पेशवे) हे पेशवे होते.
9. पानिपतच्या युद्धात अब्दालीला कोणी मदत केली होती?
अमराठे
बनजीब खान
कशिवाजी महाराज
डटीपू सुलतान
योग्य उत्तर: ब) नजीब खान

स्पष्टीकरण: नजीब खान आणि शुजा-उद-दौला यांनी अब्दालीला मदत केली होती.
10. पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धानंतर मराठा साम्राज्यावर काय परिणाम झाला?
असाम्राज्य नष्ट झाले
बमराठ्यांचे वर्चस्व तात्पुरते कमी झाले
कमराठे अधिक शक्तिशाली झाले
डकाहीही परिणाम झाला नाही
योग्य उत्तर: ब) मराठ्यांचे वर्चस्व तात्पुरते कमी झाले

स्पष्टीकरण: मराठ्यांचे उत्तर भारतातील वर्चस्व तात्पुरते कमी झाले.
11. पानिपतचे तिसरे युद्ध कोणत्या दिवशी झाले?
अ१५ ऑगस्ट
ब२६ जानेवारी
क१४ जानेवारी
ड१ मे
योग्य उत्तर: क) १४ जानेवारी

स्पष्टीकरण: हे युद्ध १४ जानेवारी १७६१ रोजी झाले.
12. पानिपतच्या युद्धात मराठ्यांच्या तोफखान्याचे नेतृत्व कोणी केले होते?
अइब्राहिम खान गार्दी
बसदाशिवराव भाऊ
कविश्वासराव
डमहादजी शिंदे
योग्य उत्तर: अ) इब्राहिम खान गार्दी

स्पष्टीकरण: इब्राहिम खान गार्दी यांनी मराठ्यांच्या तोफखान्याचे नेतृत्व केले होते.
13. पानिपतच्या युद्धात अब्दालीच्या सैन्यात कोणती महत्त्वाची गोष्ट होती?
अहत्ती
बआधुनिक तोफखाना
कनौदल
डविमान
योग्य उत्तर: ब) आधुनिक तोफखाना

स्पष्टीकरण: अब्दालीकडे आधुनिक तोफखाना आणि उत्तम युद्धनीती होती.
14. पानिपतच्या युद्धानंतर कोणत्या पेशव्याचा मृत्यू झाला?
अबाळाजी बाजीराव
बमाधवराव
कबाजीराव प्रथम
डनानासाहेब
योग्य उत्तर: अ) बाळाजी बाजीराव

स्पष्टीकरण: पराभवाच्या धक्क्याने बाळाजी बाजीराव यांचा काही काळानंतर मृत्यू झाला.
15. पानिपतच्या युद्धात मराठ्यांच्या बाजूने लढणारे मुस्लिम सेनापती कोण होते?
अइब्राहिम खान गार्दी
बनजीब खान
कशुजा-उद-दौला
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) इब्राहिम खान गार्दी

स्पष्टीकरण: इब्राहिम खान गार्दी हे मराठ्यांच्या बाजूने लढले.
16. पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धाचा मुख्य उद्देश काय होता?
अभारतावर राज्य करणे
बदिल्लीच्या सत्तेवर नियंत्रण
कधार्मिक युद्ध
डव्यापार
योग्य उत्तर: ब) दिल्लीच्या सत्तेवर नियंत्रण

स्पष्टीकरण: दिल्लीच्या सत्तेवर कोणाचे नियंत्रण असावे, यासाठी हे युद्ध झाले.
17. पानिपतच्या युद्धात मराठ्यांचा पराभव झाला, तरीही त्यांनी काय सिद्ध केले?
अमराठे कमकुवत आहेत
बमराठ्यांचे शौर्य
कमराठे युद्ध करू शकत नाहीत
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) मराठ्यांचे शौर्य

स्पष्टीकरण: मराठ्यांनी आपल्या शौर्याची आणि पराक्रमाची साक्ष दिली.
18. पानिपतच्या युद्धानंतर मराठ्यांनी पुन्हा सत्ता मिळवण्यासाठी कोणाचे नेतृत्व महत्त्वाचे ठरले?
अमाधवराव पेशवे
बसदाशिवराव भाऊ
कविश्वासराव
डबाजीराव प्रथम
योग्य उत्तर: अ) माधवराव पेशवे

स्पष्टीकरण: माधवराव पेशवे यांनी मराठा साम्राज्याला पुन्हा सावरले.
19. पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धाच्या वेळी अफगाणिस्तानचा राजा कोण होता?
अअहमदशाह अब्दाली
बनादिरशाह
कबाबर
डअकबर
योग्य उत्तर: अ) अहमदशाह अब्दाली

स्पष्टीकरण: अहमदशाह अब्दाली हा अफगाणिस्तानचा राजा होता.
20. पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धाचे वर्णन कोणत्या शब्दात केले जाते?
अविजयी युद्ध
बनिर्णायक युद्ध
कदुर्दैवी युद्ध
डशांततापूर्ण युद्ध
योग्य उत्तर: क) दुर्दैवी युद्ध

स्पष्टीकरण: हे भारतीय इतिहासातील एक दुर्दैवी युद्ध मानले जाते.