पेशवे बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब पेशवे) | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
पेशवे बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब पेशवे)
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
बाळाजी बाजीराव, जे 'नानासाहेब पेशवे' म्हणून ओळखले जातात, हे मराठा साम्राज्याचे तिसरे आणि अत्यंत महत्त्वाचे पेशवे होते. त्यांच्या कार्यकाळात मराठा साम्राज्याचा विस्तार अटकेपार झाला.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
मराठा साम्राज्यातील छत्रपतींनंतरचे सर्वोच्च प्रशासकीय पद.
सिंधू नदीच्या पलीकडे असलेल्या अटक किल्ल्यापर्यंत मराठा सत्तेचा विस्तार.
महत्त्वाचे मुद्दे
- नानासाहेब पेशवे यांनी १७४० मध्ये पेशवेपदाची सूत्रे स्वीकारली.
- त्यांच्या काळात मराठा साम्राज्याची सीमा उत्तरेकडे अटक आणि दक्षिणेकडे म्हैसूरपर्यंत पोहोचली.
- सातारच्या छत्रपतींशी त्यांनी 'सांगोला करार' केला, ज्यामुळे पेशव्यांचे वर्चस्व वाढले.
- पुण्यातील शनिवारवाड्याचा विस्तार आणि अनेक वास्तूंची निर्मिती त्यांच्या काळात झाली.
- १७६१ चे पानिपतचे तिसरे युद्ध त्यांच्या कारकिर्दीत झाले.
महत्त्वाची तथ्ये
- नानासाहेब पेशवे हे बाजीराव प्रथम यांचे पुत्र होते.
- त्यांच्या काळात मराठा साम्राज्याची राजधानी पुणे हे एक महत्त्वाचे राजकीय केंद्र बनले.
- पानिपतच्या युद्धात त्यांचा मुलगा विश्वासराव आणि चुलत भाऊ सदाशिवराव भाऊ यांना वीरमरण आले.
- नानासाहेबांचे निधन पानिपतच्या पराभवाच्या धक्क्याने १७६१ मध्ये झाले.
उदाहरणे
प्रशासकीय सुधारणा
नानासाहेबांनी महसूल गोळा करण्याच्या पद्धतीत सुधारणा केली आणि पुण्यात पेठांची स्थापना करून व्यापाराला चालना दिली.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांचा कार्यकाळ १७४० ते १७६१ असा होता.
स्पष्टीकरण: पानिपतचे तिसरे युद्ध १४ जानेवारी १७६१ रोजी झाले.
स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे हे बाजीराव प्रथम यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते.
स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात मराठा सत्तेचा विस्तार अटकेपार झाला.
स्पष्टीकरण: सांगोला करार १७५० मध्ये पेशवे आणि सातारचे छत्रपती यांच्यात झाला.
स्पष्टीकरण: पानिपतच्या युद्धात सदाशिवराव भाऊ यांनी मराठा सैन्याचे नेतृत्व केले होते.
स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांनी शनिवारवाड्याचा विस्तार केला.
स्पष्टीकरण: पानिपतच्या पराभवाच्या धक्क्याने १७६१ मध्ये नानासाहेब पेशवे यांचे निधन झाले.
स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात पुणे हे मराठा साम्राज्याचे मुख्य केंद्र होते.
स्पष्टीकरण: पानिपतच्या युद्धात नानासाहेबांचा मुलगा विश्वासराव मारला गेला.
स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांचे मूळ नाव बाळाजी बाजीराव होते.
स्पष्टीकरण: बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब) हे तिसरे पेशवे होते.
स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांनी पुण्यात अनेक पेठांची स्थापना केली.
स्पष्टीकरण: पानिपतच्या युद्धात अहमदशाह अब्दालीने मराठ्यांचा पराभव केला.
स्पष्टीकरण: नानासाहेबांच्या काळात मराठा साम्राज्य उत्तर आणि दक्षिण दोन्ही दिशांना विस्तारले.
स्पष्टीकरण: सांगोला करारानंतर पेशव्यांचे राजकीय वर्चस्व अधिक वाढले.
स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांच्या कारकिर्दीत १७६१ चे पानिपतचे तिसरे युद्ध झाले.
स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात मराठा ध्वज सिंधू नदीच्या पलीकडे अटकपर्यंत पोहोचला.
स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांच्या निधनानंतर त्यांचा मुलगा माधवराव पेशवे झाले.
स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांच्या प्रशासनात सदाशिवराव भाऊ यांचे योगदान महत्त्वाचे होते.