MahaExam अभ्यास नोट्स

पेशवे बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब पेशवे) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

पेशवे बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब पेशवे)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

बाळाजी बाजीराव, जे 'नानासाहेब पेशवे' म्हणून ओळखले जातात, हे मराठा साम्राज्याचे तिसरे आणि अत्यंत महत्त्वाचे पेशवे होते. त्यांच्या कार्यकाळात मराठा साम्राज्याचा विस्तार अटकेपार झाला.

सविस्तर माहिती

नानासाहेब पेशवे (कार्यकाळ १७४०-१७६१) हे बाजीराव पेशवे यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते. त्यांच्या काळात मराठा सत्तेचा प्रभाव संपूर्ण भारतात पसरला होता. त्यांनी प्रशासकीय सुधारणा केल्या आणि पुण्याचा विकास केला. १७६१ मधील पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धात झालेला पराभव हा त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वात दुर्दैवी प्रसंग होता.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पेशवे

मराठा साम्राज्यातील छत्रपतींनंतरचे सर्वोच्च प्रशासकीय पद.

अटकेपार

सिंधू नदीच्या पलीकडे असलेल्या अटक किल्ल्यापर्यंत मराठा सत्तेचा विस्तार.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • नानासाहेब पेशवे यांनी १७४० मध्ये पेशवेपदाची सूत्रे स्वीकारली.
  • त्यांच्या काळात मराठा साम्राज्याची सीमा उत्तरेकडे अटक आणि दक्षिणेकडे म्हैसूरपर्यंत पोहोचली.
  • सातारच्या छत्रपतींशी त्यांनी 'सांगोला करार' केला, ज्यामुळे पेशव्यांचे वर्चस्व वाढले.
  • पुण्यातील शनिवारवाड्याचा विस्तार आणि अनेक वास्तूंची निर्मिती त्यांच्या काळात झाली.
  • १७६१ चे पानिपतचे तिसरे युद्ध त्यांच्या कारकिर्दीत झाले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • नानासाहेब पेशवे हे बाजीराव प्रथम यांचे पुत्र होते.
  • त्यांच्या काळात मराठा साम्राज्याची राजधानी पुणे हे एक महत्त्वाचे राजकीय केंद्र बनले.
  • पानिपतच्या युद्धात त्यांचा मुलगा विश्वासराव आणि चुलत भाऊ सदाशिवराव भाऊ यांना वीरमरण आले.
  • नानासाहेबांचे निधन पानिपतच्या पराभवाच्या धक्क्याने १७६१ मध्ये झाले.

उदाहरणे

प्रशासकीय सुधारणा

नानासाहेबांनी महसूल गोळा करण्याच्या पद्धतीत सुधारणा केली आणि पुण्यात पेठांची स्थापना करून व्यापाराला चालना दिली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नानासाहेब पेशवे यांचा कार्यकाळ (१७४०-१७६१) लक्षात ठेवा.
पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धातील मराठा सेनापतींची नावे लक्षात ठेवा.
सांगोला कराराचे महत्त्व समजून घ्या.

⚠️ सामान्य चुका

नानासाहेब पेशवे आणि नाना फडणवीस यांच्यात गल्लत करू नका.
पानिपतच्या युद्धाचे वर्ष १७६१ आहे, हे विसरू नका.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. नानासाहेब पेशवे यांचा कार्यकाळ कोणता?
अ१७२०-१७४०
ब१७४०-१७६१
क१७६१-१७७२
ड१७७३-१७९५
योग्य उत्तर: ब) १७४०-१७६१

स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांचा कार्यकाळ १७४० ते १७६१ असा होता.
2. पानिपतचे तिसरे युद्ध कोणत्या वर्षी झाले?
अ१५२६
ब१५५६
क१७६१
ड१७५७
योग्य उत्तर: क) १७६१

स्पष्टीकरण: पानिपतचे तिसरे युद्ध १४ जानेवारी १७६१ रोजी झाले.
3. नानासाहेब पेशवे यांचे वडील कोण होते?
अबाजीराव प्रथम
बबाळाजी विश्वनाथ
कमाधवराव पेशवे
डसदाशिवराव भाऊ
योग्य उत्तर: अ) बाजीराव प्रथम

स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे हे बाजीराव प्रथम यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते.
4. मराठा सत्तेचा विस्तार 'अटकेपार' कोणाच्या काळात झाला?
अबाजीराव प्रथम
बनानासाहेब पेशवे
कमाधवराव पेशवे
डबाजीराव द्वितीय
योग्य उत्तर: ब) नानासाहेब पेशवे

स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात मराठा सत्तेचा विस्तार अटकेपार झाला.
5. सांगोला करार कोणामध्ये झाला?
अपेशवे आणि निजाम
बपेशवे आणि छत्रपती
कपेशवे आणि इंग्रज
डपेशवे आणि मुघल
योग्य उत्तर: ब) पेशवे आणि छत्रपती

स्पष्टीकरण: सांगोला करार १७५० मध्ये पेशवे आणि सातारचे छत्रपती यांच्यात झाला.
6. पानिपतच्या युद्धात मराठा सैन्याचे नेतृत्व कोणी केले होते?
अनानासाहेब पेशवे
बसदाशिवराव भाऊ
कमहादजी शिंदे
डबाजीराव प्रथम
योग्य उत्तर: ब) सदाशिवराव भाऊ

स्पष्टीकरण: पानिपतच्या युद्धात सदाशिवराव भाऊ यांनी मराठा सैन्याचे नेतृत्व केले होते.
7. नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात पुण्यात कोणत्या वास्तूचा विस्तार झाला?
अलाल महाल
बशनिवारवाडा
कआगाखान पॅलेस
डरायगड किल्ला
योग्य उत्तर: ब) शनिवारवाडा

स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांनी शनिवारवाड्याचा विस्तार केला.
8. नानासाहेब पेशवे यांचे निधन कोणत्या वर्षी झाले?
अ१७६०
ब१७६१
क१७६२
ड१७६३
योग्य उत्तर: ब) १७६१

स्पष्टीकरण: पानिपतच्या पराभवाच्या धक्क्याने १७६१ मध्ये नानासाहेब पेशवे यांचे निधन झाले.
9. नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात मराठा साम्राज्याची राजधानी कोणती होती?
असातारा
बपुणे
करायगड
डनागपूर
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात पुणे हे मराठा साम्राज्याचे मुख्य केंद्र होते.
10. पानिपतच्या युद्धात नानासाहेब पेशवे यांचा कोणता मुलगा मारला गेला?
अमाधवराव
बविश्वासराव
कनारायणराव
डबाजीराव
योग्य उत्तर: ब) विश्वासराव

स्पष्टीकरण: पानिपतच्या युद्धात नानासाहेबांचा मुलगा विश्वासराव मारला गेला.
11. नानासाहेब पेशवे यांचे मूळ नाव काय होते?
असदाशिव
बबाळाजी
कमाधव
डबाजीराव
योग्य उत्तर: ब) बाळाजी

स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांचे मूळ नाव बाळाजी बाजीराव होते.
12. मराठा साम्राज्याचे तिसरे पेशवे कोण होते?
अबाळाजी विश्वनाथ
बबाजीराव प्रथम
कबाळाजी बाजीराव
डमाधवराव
योग्य उत्तर: क) बाळाजी बाजीराव

स्पष्टीकरण: बाळाजी बाजीराव (नानासाहेब) हे तिसरे पेशवे होते.
13. नानासाहेब पेशवे यांनी कोणत्या शहरात पेठांची स्थापना केली?
अमुंबई
बपुणे
कनाशिक
डकोल्हापूर
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांनी पुण्यात अनेक पेठांची स्थापना केली.
14. पानिपतच्या युद्धात मराठ्यांचा पराभव कोणामुळे झाला?
अअहमदशाह अब्दाली
बनिजाम
कइंग्रज
डमुघल
योग्य उत्तर: अ) अहमदशाह अब्दाली

स्पष्टीकरण: पानिपतच्या युद्धात अहमदशाह अब्दालीने मराठ्यांचा पराभव केला.
15. नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचा प्रभाव कोणत्या दिशेला वाढला?
अकेवळ दक्षिण
बकेवळ उत्तर
कउत्तर आणि दक्षिण दोन्ही
डकेवळ पूर्व
योग्य उत्तर: क) उत्तर आणि दक्षिण दोन्ही

स्पष्टीकरण: नानासाहेबांच्या काळात मराठा साम्राज्य उत्तर आणि दक्षिण दोन्ही दिशांना विस्तारले.
16. सांगोला करारानंतर कोणाचे महत्त्व वाढले?
अछत्रपती
बपेशवे
कसरदार
डजनता
योग्य उत्तर: ब) पेशवे

स्पष्टीकरण: सांगोला करारानंतर पेशव्यांचे राजकीय वर्चस्व अधिक वाढले.
17. नानासाहेब पेशवे यांच्या कारकिर्दीत कोणते महत्त्वाचे युद्ध झाले?
अखर्ड्याची लढाई
बपानिपतचे तिसरे युद्ध
कपालखेडची लढाई
डवसईची लढाई
योग्य उत्तर: ब) पानिपतचे तिसरे युद्ध

स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांच्या कारकिर्दीत १७६१ चे पानिपतचे तिसरे युद्ध झाले.
18. नानासाहेब पेशवे यांनी कोणत्या नदीच्या पलीकडे मराठा ध्वज फडकवला?
अगंगा
बयमुना
कसिंधू (अटक)
डगोदावरी
योग्य उत्तर: क) सिंधू (अटक)

स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात मराठा ध्वज सिंधू नदीच्या पलीकडे अटकपर्यंत पोहोचला.
19. नानासाहेब पेशवे यांच्या निधनानंतर पेशवेपद कोणाला मिळाले?
अमाधवराव
बरघुनाथराव
कनारायणराव
डबाजीराव द्वितीय
योग्य उत्तर: अ) माधवराव

स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांच्या निधनानंतर त्यांचा मुलगा माधवराव पेशवे झाले.
20. नानासाहेब पेशवे यांच्या प्रशासनात कोणाचे योगदान महत्त्वाचे होते?
असदाशिवराव भाऊ
बमहादजी शिंदे
कबाजीराव प्रथम
डशिवाजी महाराज
योग्य उत्तर: अ) सदाशिवराव भाऊ

स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशवे यांच्या प्रशासनात सदाशिवराव भाऊ यांचे योगदान महत्त्वाचे होते.