MahaExam अभ्यास नोट्स

थोरले माधवराव पेशवे: मराठा साम्राज्याचा पुनरुद्धार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

थोरले माधवराव पेशवे: मराठा साम्राज्याचा पुनरुद्धार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

पानिपतच्या पराभवानंतर मराठा साम्राज्याची घसरलेली घडी पुन्हा बसवण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य थोरले माधवराव पेशवे यांनी केले. त्यांना 'मराठा साम्राज्याचे पुनरुज्जीवन करणारे' मानले जाते.

सविस्तर माहिती

नानासाहेब पेशव्यांच्या निधनानंतर १७६१ मध्ये माधवराव पेशवे गादीवर आले. त्यावेळी मराठा साम्राज्य आर्थिक आणि राजकीय संकटात होते. माधवरावांनी अत्यंत कुशलतेने कारभार सांभाळला. त्यांनी निजाम आणि हैदर अलीचा पराभव करून मराठ्यांचे वर्चस्व पुन्हा प्रस्थापित केले. त्यांच्या काळात प्रशासकीय सुधारणा आणि लष्करी शिस्त यावर विशेष भर देण्यात आला. १७७२ मध्ये त्यांचा अकाली मृत्यू झाला, जो मराठा साम्राज्यासाठी मोठी हानी ठरला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पानिपतचा तिसरा लढा

१७६१ मध्ये अहमदशाह अब्दाली आणि मराठे यांच्यात झालेला लढा, ज्याने मराठा सत्तेला मोठा धक्का दिला.

पेशवाई

मराठा साम्राज्यातील मुख्यमंत्रिपद, जे नंतर वंशपरंपरागत झाले.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • माधवराव पेशवे हे नानासाहेब पेशव्यांचे पुत्र होते.
  • त्यांनी १७६१ ते १७७२ या काळात पेशवेपद भूषवले.
  • त्यांच्या काळात रामशास्त्री प्रभुणे हे मुख्य न्यायाधीश होते.
  • त्यांनी हैदर अलीचा पराभव करून मराठ्यांची प्रतिष्ठा वाढवली.
  • त्यांनी प्रशासनात पारदर्शकता आणण्यासाठी प्रयत्न केले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • माधवराव पेशव्यांना 'मराठा साम्राज्याचे रक्षक' म्हटले जाते.
  • त्यांच्या मृत्यूनंतर मराठा साम्राज्याचा ऱ्हास सुरू झाला.
  • त्यांनी १७७२ मध्ये पुण्यात निधन झाले.
  • त्यांच्या काळात मराठा साम्राज्याची आर्थिक स्थिती सुधारली होती.

उदाहरणे

निजामाचा पराभव

माधवरावांनी राक्षसभुवनच्या लढाईत निजामाचा पराभव करून मराठ्यांचे वर्चस्व सिद्ध केले.

न्यायव्यवस्था

रामशास्त्री प्रभुणे यांच्या मदतीने त्यांनी न्यायव्यवस्थेत सुधारणा केली आणि भ्रष्टाचारावर नियंत्रण मिळवले.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

माधवराव पेशवे आणि पानिपतचा लढा यांचा कालखंड लक्षात ठेवा.
त्यांच्या काळातील महत्त्वाच्या लढाया (राक्षसभुवन) लक्षात ठेवा.
रामशास्त्री प्रभुणे यांचे नाव माधवरावांशी जोडून लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

थोरले माधवराव आणि सवाई माधवराव यांच्यात गल्लत करणे.
त्यांच्या कार्यकाळातील लढायांचे वर्ष चुकीचे लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. थोरले माधवराव पेशवे गादीवर कधी आले?
अ१७६०
ब१७६१
क१७६२
ड१७६३
योग्य उत्तर: ब) १७६१

स्पष्टीकरण: नानासाहेब पेशव्यांच्या निधनानंतर १७६१ मध्ये माधवराव पेशवे गादीवर आले.
2. माधवराव पेशव्यांच्या काळात मुख्य न्यायाधीश कोण होते?
असदाशिवराव भाऊ
बरामशास्त्री प्रभुणे
कनाना फडणवीस
डमहादजी शिंदे
योग्य उत्तर: ब) रामशास्त्री प्रभुणे

स्पष्टीकरण: रामशास्त्री प्रभुणे हे माधवराव पेशव्यांच्या काळातील प्रसिद्ध मुख्य न्यायाधीश होते.
3. राक्षसभुवनची लढाई कोणाविरुद्ध झाली होती?
अइंग्रज
बनिजाम
कहैदर अली
डमुघल
योग्य उत्तर: ब) निजाम

स्पष्टीकरण: राक्षसभुवनची लढाई माधवराव पेशवे आणि निजाम यांच्यात झाली होती.
4. माधवराव पेशव्यांचा मृत्यू कोणत्या वर्षी झाला?
अ१७७०
ब१७७१
क१७७२
ड१७७३
योग्य उत्तर: क) १७७२

स्पष्टीकरण: माधवराव पेशव्यांचा मृत्यू १७७२ मध्ये झाला.
5. माधवराव पेशव्यांना कोणाविरुद्ध लढावे लागले होते?
अहैदर अली
बअहमदशाह अब्दाली
कटीपू सुलतान
डशिवाजी महाराज
योग्य उत्तर: अ) हैदर अली

स्पष्टीकरण: माधवराव पेशव्यांनी हैदर अलीचा पराभव केला होता.
6. माधवराव पेशव्यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचे पुनरुज्जीवन कोणी केले?
अनाना फडणवीस
बमाधवराव पेशवे
कबाजीराव प्रथम
डशिवाजी महाराज
योग्य उत्तर: ब) माधवराव पेशवे

स्पष्टीकरण: माधवराव पेशव्यांनी पानिपतच्या पराभवानंतर मराठा साम्राज्याचे पुनरुज्जीवन केले.
7. माधवराव पेशवे हे कोणाचे पुत्र होते?
अबाजीराव प्रथम
बनानासाहेब पेशवे
कसवाई माधवराव
डरघुनाथराव
योग्य उत्तर: ब) नानासाहेब पेशवे

स्पष्टीकरण: माधवराव पेशवे हे नानासाहेब पेशव्यांचे पुत्र होते.
8. माधवराव पेशव्यांच्या काळात प्रशासकीय सुधारणांसाठी कोणाचे योगदान महत्त्वाचे होते?
अनाना फडणवीस
बरामशास्त्री प्रभुणे
कदोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) दोन्ही

स्पष्टीकरण: नाना फडणवीस आणि रामशास्त्री प्रभुणे या दोघांचेही योगदान महत्त्वाचे होते.
9. माधवराव पेशव्यांच्या काळात मराठा साम्राज्याची राजधानी कोणती होती?
असातारा
बपुणे
करायगड
डनागपूर
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: पेशव्यांच्या काळात पुण्यातून कारभार चालत असे.
10. माधवराव पेशव्यांच्या मृत्यूनंतर पेशवेपदावर कोण आले?
अनारायणराव
बरघुनाथराव
कबाजीराव द्वितीय
डसवाई माधवराव
योग्य उत्तर: अ) नारायणराव

स्पष्टीकरण: माधवरावांच्या मृत्यूनंतर त्यांचे बंधू नारायणराव पेशवे झाले.
11. माधवराव पेशव्यांच्या काळात मराठ्यांचे वर्चस्व कोणत्या भागात पुन्हा प्रस्थापित झाले?
अउत्तर भारत
बदक्षिण भारत
कदोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) दोन्ही

स्पष्टीकरण: माधवरावांनी उत्तर आणि दक्षिण दोन्हीकडे मराठ्यांचे वर्चस्व पुन्हा प्रस्थापित केले.
12. माधवराव पेशव्यांच्या काळात कोणत्या लढाईत मराठ्यांचा विजय झाला?
अपानिपत
बराक्षसभुवन
कखर्डा
डवसई
योग्य उत्तर: ब) राक्षसभुवन

स्पष्टीकरण: राक्षसभुवनच्या लढाईत माधवराव पेशव्यांनी निजामाचा पराभव केला.
13. माधवराव पेशव्यांच्या काळात आर्थिक सुधारणा कशावर आधारित होत्या?
अकर वसुली
बव्यापार
कशेती
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: माधवरावांनी आर्थिक स्थिती सुधारण्यासाठी विविध उपाययोजना केल्या होत्या.
14. माधवराव पेशव्यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचे मुख्य सल्लागार कोण होते?
अनाना फडणवीस
बरामशास्त्री प्रभुणे
कसदाशिवराव भाऊ
डमहादजी शिंदे
योग्य उत्तर: अ) नाना फडणवीस

स्पष्टीकरण: नाना फडणवीस हे माधवराव पेशव्यांचे मुख्य सल्लागार होते.
15. माधवराव पेशव्यांच्या काळात मराठ्यांनी कोणाचा पराभव केला?
अनिजाम
बहैदर अली
कदोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) दोन्ही

स्पष्टीकरण: माधवरावांनी निजाम आणि हैदर अली या दोघांचाही पराभव केला.
16. माधवराव पेशव्यांच्या काळात न्यायव्यवस्थेत कोणाचे स्थान महत्त्वाचे होते?
अरामशास्त्री प्रभुणे
बनाना फडणवीस
करघुनाथराव
डबाजीराव
योग्य उत्तर: अ) रामशास्त्री प्रभुणे

स्पष्टीकरण: रामशास्त्री प्रभुणे हे न्यायदानासाठी प्रसिद्ध होते.
17. माधवराव पेशव्यांच्या काळात मराठा साम्राज्याची स्थिती कशी होती?
अकमकुवत
बमजबूत
कस्थिर
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) मजबूत

स्पष्टीकरण: माधवरावांच्या कुशल नेतृत्वामुळे मराठा साम्राज्य पुन्हा मजबूत झाले.
18. माधवराव पेशव्यांच्या काळात कोणत्या प्रदेशात मराठ्यांचे वर्चस्व होते?
अमहाराष्ट्र
बकर्नाटक
कउत्तर भारत
डसंपूर्ण भारत
योग्य उत्तर: ड) संपूर्ण भारत

स्पष्टीकरण: माधवरावांच्या काळात मराठ्यांचे वर्चस्व संपूर्ण भारतात पसरले होते.
19. माधवराव पेशव्यांच्या काळात मराठ्यांच्या लष्करी शक्तीत काय बदल झाला?
अवाढ झाली
बघट झाली
कस्थिर राहिली
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) वाढ झाली

स्पष्टीकरण: माधवरावांनी लष्करी शिस्त आणि शक्ती वाढवली.
20. माधवराव पेशव्यांच्या काळात मराठा साम्राज्याचे मुख्य उद्दिष्ट काय होते?
असाम्राज्य विस्तार
बप्रशासकीय सुधारणा
कदोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) दोन्ही

स्पष्टीकरण: माधवरावांनी साम्राज्य विस्तार आणि प्रशासकीय सुधारणा या दोन्हीवर भर दिला.