MahaExam अभ्यास नोट्स

थोरले बाजीराव पेशवे: मराठा साम्राज्याचा विस्तारक | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

थोरले बाजीराव पेशवे: मराठा साम्राज्याचा विस्तारक

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

बाजीराव प्रथम (१७२०-१७४०) हे मराठा साम्राज्याचे दुसरे पेशवे होते. त्यांना 'बाजीराव बल्लाळ' या नावानेही ओळखले जाते. त्यांच्या कार्यकाळात मराठा साम्राज्याचा विस्तार उत्तर भारतात मोठ्या प्रमाणावर झाला. त्यांना 'अजिंक्य योद्धा' मानले जाते.

सविस्तर माहिती

बाजीराव प्रथम यांनी छत्रपती शाहू महाराजांच्या मार्गदर्शनाखाली पेशवेपदाची सूत्रे स्वीकारली. त्यांनी 'हिंदवी स्वराज्य' ही संकल्पना 'अखंड भारत' अशी विस्तारली. त्यांनी गनिमी काव्याचा वापर करून अनेक लढाया जिंकल्या. त्यांच्या काळात मराठा सत्ता अटकेपार पोहोचली. त्यांनी पुण्याच्या शनिवारवाड्याची पायाभरणी केली आणि मराठा सत्तेला एक लष्करी महासत्ता बनवले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पेशवे

मराठा साम्राज्यातील छत्रपतींनंतरचे सर्वोच्च प्रशासकीय पद.

गनिमी कावा

शत्रूवर अचानक हल्ला करून पसार होण्याची युद्धनीती.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • बाजीराव प्रथम हे बाळाजी विश्वनाथ यांचे ज्येष्ठ पुत्र होते.
  • त्यांनी १७२० मध्ये पेशवेपदाची सूत्रे हाती घेतली.
  • त्यांनी 'अटकेपार झेंडा' लावण्याचे स्वप्न पूर्ण केले.
  • पालखेडची लढाई ही त्यांच्या लष्करी कौशल्याचे उत्तम उदाहरण आहे.
  • त्यांनी पुण्यात शनिवारवाडा बांधला.

महत्त्वाची तथ्ये

  • बाजीराव प्रथम यांनी आपल्या २० वर्षांच्या कारकिर्दीत एकही लढाई हरली नाही.
  • त्यांच्या पत्नीचे नाव काशीबाई होते.
  • त्यांचा मृत्यू १७४० मध्ये नर्मदा नदीच्या काठी रावेरखेडी येथे झाला.
  • त्यांना 'रणधुरंधर' म्हणून ओळखले जाते.

उदाहरणे

पालखेडची लढाई

१७२८ मध्ये बाजीराव पेशवे आणि निजाम-उल-मुल्क यांच्यात झालेली लढाई. यात बाजीरावांनी निजामाचा पराभव केला.

दिल्लीवर स्वारी

१७३७ मध्ये बाजीरावांनी दिल्लीवर अचानक हल्ला करून मुघल बादशहा मोहम्मद शाहला हादरवून सोडले.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

बाजीरावांच्या महत्त्वाच्या लढायांचा कालानुक्रम लक्षात ठेवा.
पालखेडची लढाई कोणाविरुद्ध होती हे वारंवार विचारले जाते.
त्यांच्या कार्यकाळातील भौगोलिक विस्तार लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

बाजीराव प्रथम आणि बाजीराव द्वितीय यांच्यात गल्लत करणे.
लढायांची वर्षे चुकीची लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. बाजीराव प्रथम यांनी कोणत्या वर्षी पेशवेपदाची सूत्रे स्वीकारली?
अ१७१३
ब१७२०
क१७४०
ड१७५०
योग्य उत्तर: ब) १७२०

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम यांनी १७२० मध्ये आपल्या वडिलांच्या निधनानंतर पेशवेपद स्वीकारले.
2. पालखेडची लढाई कोणाविरुद्ध झाली होती?
अमुघल
बनिजाम
कइंग्रज
डपोर्तुगीज
योग्य उत्तर: ब) निजाम

स्पष्टीकरण: पालखेडची लढाई १७२८ मध्ये बाजीराव पेशवे आणि निजाम-उल-मुल्क यांच्यात झाली.
3. बाजीराव प्रथम यांचा मृत्यू कोठे झाला?
अपुणे
बसातारा
करावेरखेडी
डदिल्ली
योग्य उत्तर: क) रावेरखेडी

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम यांचा मृत्यू १७४० मध्ये नर्मदा नदीच्या काठी रावेरखेडी येथे झाला.
4. शनिवारवाड्याची पायाभरणी कोणी केली?
अशिवाजी महाराज
बबाजीराव प्रथम
कबाळाजी बाजीराव
डमाधवराव पेशवे
योग्य उत्तर: ब) बाजीराव प्रथम

स्पष्टीकरण: पुण्यातील शनिवारवाड्याची पायाभरणी बाजीराव प्रथम यांनी १७३० मध्ये केली.
5. बाजीराव प्रथम यांना कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अथोरले बाजीराव
बधाकटे बाजीराव
कपेशवे बाजीराव द्वितीय
डनानासाहेब
योग्य उत्तर: अ) थोरले बाजीराव

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम यांना 'थोरले बाजीराव' म्हणून ओळखले जाते.
6. बाजीराव प्रथम यांच्या लष्करी धोरणाचे मुख्य वैशिष्ट्य काय होते?
अनौदल
बगनिमी कावा
कआघाडीचे युद्ध
डकेवळ पायदळ
योग्य उत्तर: ब) गनिमी कावा

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम हे गनिमी काव्याचे निष्णात होते.
7. बाजीराव प्रथम यांनी दिल्लीवर स्वारी कोणत्या वर्षी केली?
अ१७३०
ब१७३५
क१७३७
ड१७४०
योग्य उत्तर: क) १७३७

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम यांनी १७३७ मध्ये दिल्लीवर स्वारी केली होती.
8. बाजीराव प्रथम यांचे वडील कोण होते?
अबाळाजी विश्वनाथ
बबाजीराव द्वितीय
कसदाशिवराव भाऊ
डचिमाजी आप्पा
योग्य उत्तर: अ) बाळाजी विश्वनाथ

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम हे पहिले पेशवे बाळाजी विश्वनाथ यांचे पुत्र होते.
9. वसईची मोहीम कोणाच्या नेतृत्वाखाली यशस्वी झाली?
अबाजीराव प्रथम
बचिमाजी आप्पा
कसदाशिवराव भाऊ
डनानासाहेब
योग्य उत्तर: ब) चिमाजी आप्पा

स्पष्टीकरण: वसईची मोहीम बाजीरावांचे बंधू चिमाजी आप्पा यांनी यशस्वी केली.
10. बाजीराव प्रथम यांनी कोणत्या साम्राज्याचा विस्तार केला?
अविजयनगर
बमराठा
कमुघल
डबहमनी
योग्य उत्तर: ब) मराठा

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम यांनी मराठा साम्राज्याचा विस्तार केला.
11. बाजीराव प्रथम यांच्या पत्नीचे नाव काय होते?
अगोपीकाबाई
बकाशीबाई
कआनंदीबाई
डरमाबाई
योग्य उत्तर: ब) काशीबाई

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम यांच्या पत्नीचे नाव काशीबाई होते.
12. बाजीरावांच्या काळात मराठा सत्तेचे केंद्र कोणते होते?
असातारा
बपुणे
करायगड
डकोल्हापूर
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: बाजीरावांच्या काळात पुण्याचे महत्त्व वाढले आणि ते सत्तेचे केंद्र बनले.
13. बाजीराव प्रथम यांनी कोणत्या नदीच्या काठी शेवटचा श्वास घेतला?
अकृष्णा
बगोदावरी
कनर्मदा
डभीमा
योग्य उत्तर: क) नर्मदा

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम यांचा मृत्यू नर्मदा नदीच्या काठी झाला.
14. बाजीराव प्रथम यांच्या लष्करी मोहिमांचे मुख्य उद्दिष्ट काय होते?
अव्यापार
बहिंदवी स्वराज्य विस्तार
कधार्मिक प्रचार
डकेवळ लूट
योग्य उत्तर: ब) हिंदवी स्वराज्य विस्तार

स्पष्टीकरण: हिंदवी स्वराज्य विस्तार हे बाजीरावांच्या मोहिमांचे मुख्य उद्दिष्ट होते.
15. बाजीराव प्रथम यांनी कोणाच्या मार्गदर्शनाखाली काम केले?
अछत्रपती शाहू महाराज
बछत्रपती शिवाजी महाराज
कसंभाजी महाराज
डराजाराम महाराज
योग्य उत्तर: अ) छत्रपती शाहू महाराज

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम यांनी छत्रपती शाहू महाराजांच्या मार्गदर्शनाखाली काम केले.
16. बाजीराव प्रथम यांच्या काळात मराठा साम्राज्य कोठे पोहोचले?
अकेवळ महाराष्ट्र
बअटकेपार
कदक्षिण भारत
डबंगाल
योग्य उत्तर: ब) अटकेपार

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम यांच्या काळात मराठा सत्ता अटकेपार पोहोचली.
17. बाजीराव प्रथम यांना कोणत्या पदवीने गौरवले जाते?
अछत्रपती
बसेनापती
करणधुरंधर
डमहाराज
योग्य उत्तर: क) रणधुरंधर

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम यांना त्यांच्या युद्धकौशल्यामुळे 'रणधुरंधर' म्हटले जाते.
18. बाजीराव प्रथम यांनी कोणत्या वर्षी निजाम-उल-मुल्कचा पराभव केला?
अ१७२५
ब१७२८
क१७३०
ड१७३५
योग्य उत्तर: ब) १७२८

स्पष्टीकरण: १७२८ मध्ये पालखेडच्या लढाईत निजामाचा पराभव झाला.
19. बाजीराव प्रथम यांच्या कारकिर्दीचा कालावधी कोणता?
अ१७००-१७२०
ब१७२०-१७४०
क१७४०-१७६०
ड१७६०-१७८०
योग्य उत्तर: ब) १७२०-१७४०

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम यांचा पेशवेपदाचा कार्यकाळ १७२० ते १७४० असा होता.
20. बाजीराव प्रथम यांच्याबद्दल खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
अते एक महान योद्धा होते.
बत्यांनी पुण्यात शनिवारवाडा बांधला.
कत्यांनी मुघलांशी कधीही युद्ध केले नाही.
डत्यांनी गनिमी काव्याचा वापर केला.
योग्य उत्तर: क) त्यांनी मुघलांशी कधीही युद्ध केले नाही.

स्पष्टीकरण: बाजीराव प्रथम यांनी मुघलांशी अनेकदा युद्ध केले होते, त्यामुळे हे विधान चुकीचे आहे.