MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र शासनाच्या प्रमुख सामाजिक कल्याण योजना | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र शासनाच्या प्रमुख सामाजिक कल्याण योजना

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्र शासन राज्यातील दुर्बल, वंचित आणि गरजू घटकांच्या सर्वांगीण विकासासाठी विविध सामाजिक कल्याणकारी योजना राबवते. या योजनांचा मुख्य उद्देश गरिबी निर्मूलन, शिक्षण, आरोग्य आणि सामाजिक सुरक्षा प्रदान करणे हा आहे.

सविस्तर माहिती

सामाजिक कल्याण योजनांचे स्वरूप प्रामुख्याने महिला सक्षमीकरण, ज्येष्ठ नागरिक कल्याण, दिव्यांग व्यक्तींचे पुनर्वसन आणि अनुसूचित जाती-जमातींच्या विकासावर केंद्रित आहे. 'लाडकी बहीण योजना', 'संजय गांधी निराधार योजना' यांसारख्या योजना थेट लाभ हस्तांतरण (DBT) द्वारे राबवल्या जातात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

DBT (Direct Benefit Transfer)

सरकारी अनुदानाची रक्कम थेट लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यात जमा करण्याची पद्धत.

सामाजिक सुरक्षा

वृद्धत्व, अपंगत्व किंवा बेरोजगारीच्या काळात नागरिकांना शासनाकडून मिळणारे आर्थिक संरक्षण.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • संजय गांधी निराधार योजना: निराधार व्यक्तींना दरमहा आर्थिक मदत.
  • माझी लाडकी बहीण योजना: पात्र महिलांना दरमहा आर्थिक सहाय्य.
  • श्रावणबाळ सेवा राज्य निवृत्तीवेतन योजना: ६५ वर्षांवरील निराधार ज्येष्ठ नागरिकांसाठी.
  • महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजना: गरीब कुटुंबांना मोफत उपचार.
  • स्वाधार योजना: अनुसूचित जाती आणि नवबौद्ध विद्यार्थ्यांच्या निवासासाठी.

महत्त्वाची तथ्ये

  • महाराष्ट्र हे देशातील पहिली 'महिला धोरण' जाहीर करणारे राज्य आहे.
  • संजय गांधी निराधार योजनेची अंमलबजावणी तहसीलदार स्तरावर केली जाते.
  • आरोग्य योजनांचे नियंत्रण 'महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजना सोसायटी'द्वारे केले जाते.

उदाहरणे

संजय गांधी निराधार योजना

या योजनेअंतर्गत निराधार व्यक्ती, अंध, अपंग आणि विधवा महिलांना दरमहा १००० रुपये अर्थसाहाय्य दिले जाते.

महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजना

या योजनेद्वारे पात्र कुटुंबांना प्रति वर्ष ५ लाख रुपयांपर्यंतचे आरोग्य विमा संरक्षण मिळते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

योजनेचे नाव, उद्देश आणि लाभार्थी गट लक्षात ठेवा.
योजनेची अंमलबजावणी करणारा विभाग (उदा. महिला व बालविकास, सामाजिक न्याय) माहीत असावा.
योजनेतील आर्थिक मदतीची रक्कम वेळोवेळी बदलत असते, त्यामुळे अद्ययावत माहिती ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

योजनेच्या लाभाची रक्कम जुन्या आकडेवारीनुसार लिहिणे.
योजनेचा नोडल विभाग चुकीचा ओळखणे.
पात्रतेच्या अटींमध्ये गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. संजय गांधी निराधार योजनेअंतर्गत लाभार्थ्यांना दरमहा किती रुपये अर्थसाहाय्य दिले जाते?
अ५०० रुपये
ब१००० रुपये
क१५०० रुपये
ड२००० रुपये
योग्य उत्तर: ब) १००० रुपये

स्पष्टीकरण: संजय गांधी निराधार योजनेअंतर्गत पात्र लाभार्थ्यांना दरमहा १००० रुपये अर्थसाहाय्य दिले जाते.
2. महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजनेचा मुख्य उद्देश काय आहे?
अशिक्षण देणे
बमोफत आरोग्य उपचार
कघरकुल बांधणे
डपेन्शन देणे
योग्य उत्तर: ब) मोफत आरोग्य उपचार

स्पष्टीकरण: ही योजना गरीब कुटुंबांना गंभीर आजारांवर मोफत उपचार मिळवून देण्यासाठी आहे.
3. श्रावणबाळ सेवा राज्य निवृत्तीवेतन योजनेसाठी वयाची अट काय आहे?
अ५० वर्षे
ब५५ वर्षे
क६० वर्षे
ड६५ वर्षे
योग्य उत्तर: ड) ६५ वर्षे

स्पष्टीकरण: या योजनेसाठी लाभार्थ्याचे वय ६५ वर्षे किंवा त्यापेक्षा जास्त असणे आवश्यक आहे.
4. महाराष्ट्र शासनाची 'माझी लाडकी बहीण' योजना कोणत्या विभागामार्फत राबवली जाते?
असामाजिक न्याय विभाग
बमहिला व बालविकास विभाग
कआरोग्य विभाग
डकृषी विभाग
योग्य उत्तर: ब) महिला व बालविकास विभाग

स्पष्टीकरण: ही योजना महिला व बालविकास विभागामार्फत राबवली जाते.
5. स्वाधार योजना प्रामुख्याने कोणासाठी आहे?
अज्येष्ठ नागरिक
बअनुसूचित जाती व नवबौद्ध विद्यार्थी
कशेतकरी
डबेरोजगार युवक
योग्य उत्तर: ब) अनुसूचित जाती व नवबौद्ध विद्यार्थी

स्पष्टीकरण: स्वाधार योजना अनुसूचित जाती आणि नवबौद्ध विद्यार्थ्यांच्या निवासासाठी आहे.
6. महाराष्ट्र राज्यात 'महिला धोरण' सर्वप्रथम कधी जाहीर करण्यात आले?
अ१९९४
ब२००१
क२०११
ड२०१५
योग्य उत्तर: अ) १९९४

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य आहे ज्याने १९९४ मध्ये महिला धोरण जाहीर केले.
7. इंदिरा गांधी राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्तीवेतन योजनेत केंद्र सरकारचा वाटा किती आहे?
अ२०० रुपये
ब५०० रुपये
क१००० रुपये
ड१५०० रुपये
योग्य उत्तर: अ) २०० रुपये

स्पष्टीकरण: या योजनेत केंद्र सरकारचा वाटा २०० रुपये प्रति महिना आहे.
8. महाराष्ट्र शासनाची 'लेक लाडकी' योजना कशाशी संबंधित आहे?
अवृद्ध महिला
बमुलींचा जन्म आणि शिक्षण
कअपंग व्यक्ती
डविधवा महिला
योग्य उत्तर: ब) मुलींचा जन्म आणि शिक्षण

स्पष्टीकरण: लेक लाडकी योजना मुलींच्या जन्मापासून शिक्षणापर्यंतच्या टप्प्यांवर आर्थिक मदत देते.
9. खालीलपैकी कोणती योजना निराधार व्यक्तींसाठी नाही?
असंजय गांधी निराधार योजना
बश्रावणबाळ योजना
कइंदिरा गांधी राष्ट्रीय वृद्धापकाळ योजना
डपीक विमा योजना
योग्य उत्तर: ड) पीक विमा योजना

स्पष्टीकरण: पीक विमा योजना ही शेतकऱ्यांसाठी आहे, निराधार व्यक्तींसाठी नाही.
10. महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजनेचे पूर्वीचे नाव काय होते?
अराजीव गांधी जीवनदायी आरोग्य योजना
बमुख्यमंत्री आरोग्य योजना
कजननी सुरक्षा योजना
डआयुष्मान भारत
योग्य उत्तर: अ) राजीव गांधी जीवनदायी आरोग्य योजना

स्पष्टीकरण: या योजनेचे पूर्वीचे नाव राजीव गांधी जीवनदायी आरोग्य योजना असे होते.
11. महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक न्याय विभागाचे मुख्य कार्य काय आहे?
अरस्ते बांधणी
बवंचित घटकांचे कल्याण
कपरकीय व्यापार
डपर्यटन विकास
योग्य उत्तर: ब) वंचित घटकांचे कल्याण

स्पष्टीकरण: सामाजिक न्याय विभाग अनुसूचित जाती, जमाती आणि इतर मागासवर्गीयांच्या कल्याणासाठी काम करतो.
12. DBT चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
अDirect Bank Transfer
बDirect Benefit Transfer
कDaily Benefit Transfer
डDirect Business Transfer
योग्य उत्तर: ब) Direct Benefit Transfer

स्पष्टीकरण: DBT म्हणजे Direct Benefit Transfer (थेट लाभ हस्तांतरण).
13. महाराष्ट्र राज्यात 'दिव्यांग' व्यक्तींसाठी स्वतंत्र विभाग कधी स्थापन करण्यात आला?
अ२०२०
ब२०२१
क२०२२
ड२०२३
योग्य उत्तर: क) २०२२

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र सरकारने २०२२ मध्ये दिव्यांग कल्याण विभाग स्वतंत्रपणे स्थापन केला.
14. संजय गांधी निराधार योजनेची अंमलबजावणी कोणत्या स्तरावर होते?
अग्रामपंचायत
बतहसीलदार
कजिल्हा परिषद
डनगरपालिका
योग्य उत्तर: ब) तहसीलदार

स्पष्टीकरण: संजय गांधी निराधार योजनेची अंमलबजावणी तहसीलदार स्तरावर केली जाते.
15. कोणत्या योजनेद्वारे गरीब कुटुंबांना ५ लाख रुपयांपर्यंतचे आरोग्य विमा संरक्षण मिळते?
असंजय गांधी योजना
बमहात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजना
कश्रावणबाळ योजना
डस्वाधार योजना
योग्य उत्तर: ब) महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजना

स्पष्टीकरण: महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजनेद्वारे ५ लाख रुपयांपर्यंतचे विमा संरक्षण मिळते.
16. महाराष्ट्र शासनाची 'माझी कन्या भाग्यश्री' योजना कशाशी संबंधित आहे?
अमुलींचे शिक्षण
बमुलींचे आरोग्य
कमुलींचे सक्षमीकरण
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: ही योजना मुलींच्या जन्माचे स्वागत, शिक्षण आणि सक्षमीकरणासाठी आहे.
17. सामाजिक कल्याण योजनांचा मुख्य उद्देश काय असतो?
अनफा मिळवणे
बसामाजिक सुरक्षा आणि विकास
ककेवळ कर गोळा करणे
डराजकीय प्रचार
योग्य उत्तर: ब) सामाजिक सुरक्षा आणि विकास

स्पष्टीकरण: सामाजिक कल्याण योजनांचा उद्देश समाजातील दुर्बल घटकांना सुरक्षा आणि विकास प्रदान करणे हा असतो.
18. महाराष्ट्र शासनाच्या कोणत्या विभागाने 'स्वाधार' योजना सुरू केली आहे?
असामाजिक न्याय विभाग
बआरोग्य विभाग
ककृषी विभाग
डगृह विभाग
योग्य उत्तर: अ) सामाजिक न्याय विभाग

स्पष्टीकरण: स्वाधार योजना सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागामार्फत राबवली जाते.
19. ज्येष्ठ नागरिकांसाठी 'श्रावणबाळ' योजनेत वयाची अट किती आहे?
अ६० वर्षे
ब६५ वर्षे
क७० वर्षे
ड७५ वर्षे
योग्य उत्तर: ब) ६५ वर्षे

स्पष्टीकरण: श्रावणबाळ योजनेसाठी ६५ वर्षे वयाची अट आहे.
20. खालीलपैकी कोणती योजना थेट लाभ हस्तांतरण (DBT) द्वारे दिली जाते?
असंजय गांधी निराधार योजना
बश्रावणबाळ योजना
कमाझी लाडकी बहीण योजना
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: या सर्व योजनांमध्ये लाभार्थ्यांना थेट बँक खात्यात पैसे जमा केले जातात.