MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र शासनाच्या प्रमुख आरोग्य योजना | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र शासनाच्या प्रमुख आरोग्य योजना

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्र शासनाने नागरिकांच्या आरोग्यासाठी विविध कल्याणकारी योजना राबवल्या आहेत. या योजनांचा मुख्य उद्देश गरिबांना मोफत उपचार मिळवून देणे आणि आरोग्य सुविधांचे सक्षमीकरण करणे हा आहे.

सविस्तर माहिती

महाराष्ट्र शासनाच्या आरोग्य योजनांमध्ये महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजना ही सर्वात महत्त्वाची योजना आहे. याव्यतिरिक्त, माता आणि बालकांसाठी 'माता सुरक्षित तर घर सुरक्षित', 'जननी सुरक्षा योजना' आणि 'प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना' यांसारख्या योजना राबवल्या जातात. या योजनांच्या माध्यमातून सरकारी आणि निवडक खाजगी रुग्णालयांमध्ये मोफत किंवा सवलतीच्या दरात उपचार दिले जातात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजना

राज्य शासनाची आरोग्य विमा योजना, ज्याद्वारे पात्र कुटुंबांना गंभीर आजारांवर मोफत उपचार मिळतात.

जननी सुरक्षा योजना

माता मृत्यू दर कमी करण्यासाठी गरोदर महिलांना संस्थात्मक प्रसूतीसाठी प्रोत्साहन देणारी योजना.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजना ही राज्यस्तरीय योजना आहे.
  • प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना (आयुष्मान भारत) ही केंद्र पुरस्कृत योजना आहे.
  • आरोग्य योजनांचा मुख्य उद्देश 'आरोग्य सर्वांसाठी' हे ध्येय गाठणे आहे.
  • माता आणि बालमृत्यू दर कमी करणे हे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजना ही पूर्वी 'राजीव गांधी जीवनदायी आरोग्य योजना' म्हणून ओळखली जात होती.
  • महाराष्ट्र शासनाने 'आरोग्यवर्धिनी' केंद्रांच्या माध्यमातून प्राथमिक आरोग्य सेवा बळकट केली आहे.

उदाहरणे

महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजना

या योजनेअंतर्गत पिवळ्या, केशरी आणि अंत्योदय शिधापत्रिकाधारक कुटुंबांना प्रति वर्ष ५ लाख रुपयांपर्यंतचे विमा संरक्षण मिळते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

योजनेचे नाव आणि तिचे मुख्य उद्दिष्ट लक्षात ठेवा.
योजना कोणत्या मंत्रालयांतर्गत येते हे तपासा.
योजनेचे लाभार्थी कोण आहेत, हे बारकाईने वाचा.

⚠️ सामान्य चुका

केंद्र आणि राज्य सरकारच्या योजनांमध्ये गल्लत करणे.
योजनेच्या लाभाची रक्कम (उदा. ५ लाख) लक्षात न ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजनेचे पूर्वीचे नाव काय होते?
अयशवंतराव चव्हाण आरोग्य योजना
बराजीव गांधी जीवनदायी आरोग्य योजना
कमाता सुरक्षितता योजना
डमहाराष्ट्र आरोग्य विमा योजना
योग्य उत्तर: ब) राजीव गांधी जीवनदायी आरोग्य योजना

स्पष्टीकरण: या योजनेचे पूर्वीचे नाव राजीव गांधी जीवनदायी आरोग्य योजना असे होते.
2. महात्मा जोतिराव फुले जन आरोग्य योजनेअंतर्गत प्रति कुटुंब किती विमा संरक्षण मिळते?
अ१ लाख
ब२ लाख
क५ लाख
ड१० लाख
योग्य उत्तर: क) ५ लाख

स्पष्टीकरण: या योजनेअंतर्गत प्रति कुटुंब प्रति वर्ष ५ लाख रुपयांपर्यंतचे विमा संरक्षण मिळते.
3. जननी सुरक्षा योजनेचा मुख्य उद्देश काय आहे?
अवृद्धांना पेन्शन देणे
बसंस्थात्मक प्रसूतीला प्रोत्साहन देणे
कशालेय विद्यार्थ्यांना पोषण आहार देणे
डमोफत औषधे वाटप
योग्य उत्तर: ब) संस्थात्मक प्रसूतीला प्रोत्साहन देणे

स्पष्टीकरण: माता मृत्यू दर कमी करण्यासाठी संस्थात्मक प्रसूतीला प्रोत्साहन देणे हा या योजनेचा मुख्य उद्देश आहे.
4. प्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना कशाशी संबंधित आहे?
अवृद्ध आरोग्य
बगर्भवती महिला आणि स्तनदा माता
कशालेय आरोग्य
डमानसिक आरोग्य
योग्य उत्तर: ब) गर्भवती महिला आणि स्तनदा माता

स्पष्टीकरण: ही योजना गर्भवती महिला आणि स्तनदा मातांच्या आरोग्यासाठी आहे.
5. महाराष्ट्र शासनाची 'आरोग्यवर्धिनी' केंद्रे कशाशी संबंधित आहेत?
अप्राथमिक आरोग्य सेवा
बउच्च शिक्षण
ककृषी विकास
डरस्ते विकास
योग्य उत्तर: अ) प्राथमिक आरोग्य सेवा

स्पष्टीकरण: आरोग्यवर्धिनी केंद्रे प्राथमिक आरोग्य सेवा बळकट करण्यासाठी आहेत.
6. कोणत्या योजनेद्वारे मोफत औषधे पुरवली जातात?
अमहात्मा फुले योजना
बमोफत औषध योजना
कआरोग्यदायी महाराष्ट्र
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) मोफत औषध योजना

स्पष्टीकरण: शासकीय रुग्णालयांमध्ये मोफत औषधे पुरवण्याची योजना राबवली जाते.
7. आरोग्य विभागाचे मुख्यालय कोठे आहे?
अपुणे
बमुंबई
कनागपूर
डछत्रपती संभाजीनगर
योग्य उत्तर: ब) मुंबई

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र राज्याच्या आरोग्य विभागाचे मुख्यालय मुंबई येथे आहे.
8. कुष्ठरोग निर्मूलनासाठी कोणती मोहीम राबवली जाते?
अस्पर्श कुष्ठरोग जनजागृती मोहीम
बआरोग्य दूत मोहीम
कस्वच्छता मोहीम
डमाता सुरक्षा मोहीम
योग्य उत्तर: अ) स्पर्श कुष्ठरोग जनजागृती मोहीम

स्पष्टीकरण: कुष्ठरोग निर्मूलनासाठी स्पर्श कुष्ठरोग जनजागृती मोहीम राबवली जाते.
9. राष्ट्रीय आरोग्य अभियान (NHM) कोणत्या स्तरावर राबवले जाते?
अकेवळ केंद्र
बकेवळ राज्य
ककेंद्र आणि राज्य
डजिल्हा परिषद
योग्य उत्तर: क) केंद्र आणि राज्य

स्पष्टीकरण: राष्ट्रीय आरोग्य अभियान हे केंद्र आणि राज्य सरकारच्या सहकार्याने राबवले जाते.
10. महाराष्ट्र शासनाची 'माता सुरक्षित तर घर सुरक्षित' ही मोहीम कशाशी संबंधित आहे?
अमहिला आरोग्य तपासणी
बमहिला सुरक्षा
कमहिला शिक्षण
डमहिला रोजगार
योग्य उत्तर: अ) महिला आरोग्य तपासणी

स्पष्टीकरण: ही मोहीम महिलांच्या आरोग्य तपासणीसाठी राबवली जाते.
11. बालमृत्यू दर कमी करण्यासाठी कोणती योजना प्रभावी आहे?
अजननी सुरक्षा योजना
बप्रधानमंत्री मातृ वंदना योजना
कनवजात शिशु सुरक्षा कार्यक्रम
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: या सर्व योजना बालमृत्यू दर कमी करण्यासाठी मदत करतात.
12. आरोग्य क्षेत्रात 'आशा' (ASHA) स्वयंसेविकांचे कार्य काय आहे?
अरुग्णवाहिका चालवणे
बआरोग्य सेवा तळागाळापर्यंत पोहोचवणे
कऔषध निर्मिती
डरुग्णालयाचे प्रशासन
योग्य उत्तर: ब) आरोग्य सेवा तळागाळापर्यंत पोहोचवणे

स्पष्टीकरण: आशा स्वयंसेविका आरोग्य सेवा तळागाळापर्यंत पोहोचवण्याचे काम करतात.
13. महाराष्ट्र शासनाच्या आरोग्य योजनेचा लाभ घेण्यासाठी काय आवश्यक आहे?
अआधार कार्ड
बशिधापत्रिका
कउत्पन्नाचा दाखला
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: योजनेच्या पात्रतेसाठी आधार कार्ड, शिधापत्रिका आणि उत्पन्नाचा दाखला आवश्यक असतो.
14. क्षयरोग (TB) निर्मूलनासाठी कोणती योजना आहे?
अनिक्षय पोषण योजना
बटीबी मुक्त भारत
कआरोग्य कवच
डजीवन ज्योती
योग्य उत्तर: अ) निक्षय पोषण योजना

स्पष्टीकरण: निक्षय पोषण योजना क्षयरुग्णांना पोषण आहारासाठी मदत करते.
15. महाराष्ट्र आरोग्य विभागाचे ब्रीदवाक्य काय आहे?
अआरोग्यम् धनसंपदा
बसर्वांसाठी आरोग्य
कनिरोगी महाराष्ट्र
डआरोग्य सेवा हीच ईश्वर सेवा
योग्य उत्तर: अ) आरोग्यम् धनसंपदा

स्पष्टीकरण: आरोग्यम् धनसंपदा हे आरोग्य विभागाचे ब्रीदवाक्य आहे.
16. प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना (आयुष्मान भारत) कधी सुरू झाली?
अ२०१५
ब२०१८
क२०२०
ड२०२२
योग्य उत्तर: ब) २०१८

स्पष्टीकरण: ही योजना २०१८ मध्ये सुरू झाली.
17. आरोग्य उपकेंद्राची स्थापना कोणत्या स्तरावर केली जाते?
अगाव
बतालुका
कजिल्हा
डराज्य
योग्य उत्तर: अ) गाव

स्पष्टीकरण: आरोग्य उपकेंद्र हे गाव पातळीवर असते.
18. कुटुंब कल्याण कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश काय आहे?
अलोकसंख्या नियंत्रण
बआरोग्य सुधारणा
कशिक्षण प्रसार
डरोजगार निर्मिती
योग्य उत्तर: अ) लोकसंख्या नियंत्रण

स्पष्टीकरण: कुटुंब कल्याण कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश लोकसंख्या नियंत्रण आहे.
19. महाराष्ट्र शासनाची 'आरोग्य दूत' योजना कशाशी संबंधित आहे?
अआरोग्य जनजागृती
बरुग्णवाहिका सेवा
कऔषध वितरण
डडॉक्टर भरती
योग्य उत्तर: अ) आरोग्य जनजागृती

स्पष्टीकरण: आरोग्य दूत योजना आरोग्य जनजागृतीसाठी आहे.
20. कोणत्या आजारासाठी 'मिशन इंद्रधनुष्य' राबवले जाते?
अकर्करोग
बलसीकरण
कमधुमेह
डहृदयविकार
योग्य उत्तर: ब) लसीकरण

स्पष्टीकरण: मिशन इंद्रधनुष्य हे लसीकरणासाठी राबवले जाते.