MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र शासनाच्या प्रमुख शेतकरी कल्याणकारी योजना | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र शासनाच्या प्रमुख शेतकरी कल्याणकारी योजना

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्र शासनाने शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी, त्यांना आर्थिक स्थैर्य देण्यासाठी आणि शेती आधुनिक करण्यासाठी विविध कल्याणकारी योजना राबवल्या आहेत. या योजना स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत.

सविस्तर माहिती

महाराष्ट्र शासन कृषी क्षेत्राच्या विकासासाठी 'नमो शेतकरी महासन्मान निधी', 'शेतकरी अपघात विमा योजना', 'डॉ. पंजाबराव देशमुख जैविक शेती मिशन' यांसारख्या योजना राबवते. या योजनांचा मुख्य उद्देश शेतकऱ्यांना थेट आर्थिक मदत करणे, नैसर्गिक आपत्तीत आधार देणे आणि शाश्वत शेतीला प्रोत्साहन देणे हा आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

नमो शेतकरी महासन्मान निधी

केंद्र सरकारच्या पीएम किसान योजनेला पूरक म्हणून राज्य सरकारद्वारे शेतकऱ्यांना प्रतिवर्षी ६,००० रुपये देणारी योजना.

गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात विमा योजना

शेतकऱ्याचा अपघाती मृत्यू किंवा अपंगत्व आल्यास त्यांच्या कुटुंबाला आर्थिक संरक्षण देणारी योजना.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • नमो शेतकरी महासन्मान निधी अंतर्गत पात्र शेतकऱ्यांना वार्षिक ६,००० रुपये मिळतात.
  • गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात विमा योजनेत १० वर्षांपासून ७५ वर्षांपर्यंतच्या शेतकऱ्यांचा समावेश होतो.
  • डॉ. पंजाबराव देशमुख जैविक शेती मिशनचा उद्देश सेंद्रिय शेतीला चालना देणे आहे.
  • मागेल त्याला शेततळे ही योजना जलसंधारणासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.
  • शेतकरी उत्पादक कंपन्यांना (FPO) प्रोत्साहन देण्यासाठी विशेष धोरण राबवले जाते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • महाराष्ट्र हे देशातील पहिले राज्य आहे ज्याने स्वतंत्र कृषी धोरण जाहीर केले.
  • नमो शेतकरी महासन्मान निधीची घोषणा २०२३-२४ च्या अर्थसंकल्पात करण्यात आली.
  • शेतकरी अपघात विमा योजनेचे नाव बदलून ते गोपीनाथ मुंडे यांच्या नावाने करण्यात आले आहे.

उदाहरणे

नमो शेतकरी महासन्मान निधी

जर एखाद्या शेतकऱ्याला पीएम किसान योजनेचे हप्ते मिळत असतील, तर तो या योजनेसाठी पात्र ठरतो.

अपघात विमा

शेतकऱ्याचा शेतात काम करताना किंवा प्रवासात अपघात झाल्यास विमा संरक्षण मिळते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

योजनेचे नाव आणि त्यातील आर्थिक तरतूद लक्षात ठेवा.
योजनेचा लाभार्थी कोण आहे, हे नीट समजून घ्या.
योजनेची सुरुवात कोणत्या वर्षी झाली, हे महत्त्वाचे आहे.
योजनेचा मुख्य उद्देश (Objective) काय आहे, यावर प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

केंद्र आणि राज्य सरकारच्या योजनांमध्ये गल्लत करणे.
योजनेच्या लाभाची रक्कम चुकीची लक्षात ठेवणे.
योजनेचे जुने नाव आणि नवीन नाव यात गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. नमो शेतकरी महासन्मान निधी योजनेअंतर्गत राज्य सरकारकडून शेतकऱ्यांना वार्षिक किती रुपये दिले जातात?
अ४,००० रुपये
ब५,००० रुपये
क६,००० रुपये
ड८,००० रुपये
योग्य उत्तर: क) ६,००० रुपये

स्पष्टीकरण: नमो शेतकरी महासन्मान निधी योजनेअंतर्गत पात्र शेतकऱ्यांना वार्षिक ६,००० रुपये दिले जातात.
2. गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात विमा योजनेचे विमा संरक्षण किती आहे?
अ१ लाख
ब२ लाख
क५ लाख
ड१० लाख
योग्य उत्तर: ब) २ लाख

स्पष्टीकरण: या योजनेअंतर्गत अपघाती मृत्यू किंवा अपंगत्व आल्यास २ लाख रुपयांचे विमा संरक्षण मिळते.
3. डॉ. पंजाबराव देशमुख जैविक शेती मिशनचा मुख्य उद्देश काय आहे?
असिंचन वाढवणे
बसेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन
कबियाणे वाटप
डकर्जमाफी
योग्य उत्तर: ब) सेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन

स्पष्टीकरण: या मिशनचा मुख्य उद्देश रासायनिक खतांचा वापर कमी करून सेंद्रिय शेतीला प्रोत्साहन देणे आहे.
4. महाराष्ट्र शासनाची 'मागेल त्याला शेततळे' ही योजना कशाशी संबंधित आहे?
अशिक्षण
बजलसंधारण
कआरोग्य
डरस्ते
योग्य उत्तर: ब) जलसंधारण

स्पष्टीकरण: ही योजना जलसंधारण आणि सिंचन सुविधा वाढवण्यासाठी राबवली जाते.
5. शेतकरी अपघात विमा योजनेसाठी वयोमर्यादा काय आहे?
अ१८ ते ६०
ब१० ते ७५
क१८ ते ७०
ड२१ ते ६५
योग्य उत्तर: ब) १० ते ७५

स्पष्टीकरण: या योजनेसाठी १० ते ७५ वर्षे वयोगटातील शेतकरी पात्र आहेत.
6. महाराष्ट्र कृषी उत्पन्न पणन (विकास व विनियमन) अधिनियम कोणत्या वर्षीचा आहे?
अ१९६०
ब१९६३
क१९७०
ड१९८०
योग्य उत्तर: ब) १९६३

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र कृषी उत्पन्न पणन अधिनियम १९६३ चा आहे.
7. शेतकरी उत्पादक कंपन्यांना (FPO) प्रोत्साहन देण्यासाठी कोणती योजना राबवली जाते?
अमहा-FPO धोरण
बशेतकरी समृद्धी योजना
ककृषी विकास योजना
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) महा-FPO धोरण

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र शासनाचे स्वतंत्र FPO धोरण आहे.
8. नमो शेतकरी महासन्मान निधी योजना कोणत्या योजनेला पूरक आहे?
अमनरेगा
बपीएम किसान
कपीक विमा
डस्वच्छ भारत
योग्य उत्तर: ब) पीएम किसान

स्पष्टीकरण: ही योजना केंद्र सरकारच्या पीएम किसान सन्मान निधी योजनेला पूरक आहे.
9. शेतकऱ्यांना वीज जोडणीसाठी कोणती योजना राबवली जाते?
असौर कृषी वाहिनी
बउज्ज्वला
कसौभाग्य
डशक्ती
योग्य उत्तर: अ) सौर कृषी वाहिनी

स्पष्टीकरण: सौर कृषी वाहिनी योजनेद्वारे शेतकऱ्यांना दिवसा वीज पुरवठा केला जातो.
10. महाराष्ट्र राज्य बियाणे महामंडळाचे मुख्यालय कोठे आहे?
अपुणे
बनागपूर
कअकोला
डछत्रपती संभाजीनगर
योग्य उत्तर: क) अकोला

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र राज्य बियाणे महामंडळ (महाबीज) अकोला येथे स्थित आहे.
11. पीक विमा योजनेत शेतकऱ्याचा हिस्सा किती असतो?
अ१ टक्का
ब२ टक्के
क५ टक्के
ड१० टक्के
योग्य उत्तर: ब) २ टक्के

स्पष्टीकरण: खरीप पिकांसाठी शेतकऱ्याचा हिस्सा २ टक्के असतो.
12. कृषी संजीवनी योजना कशाशी संबंधित आहे?
अकर्ज पुनर्गठन
बबियाणे वाटप
कखत अनुदान
डविमा
योग्य उत्तर: अ) कर्ज पुनर्गठन

स्पष्टीकरण: ही योजना शेतकऱ्यांच्या कर्ज पुनर्गठनाशी संबंधित आहे.
13. महाराष्ट्र शासनाचे कृषी विभाग कोणत्या मंत्रालयांतर्गत येते?
अमहसूल
बकृषी
कग्रामविकास
डवित्त
योग्य उत्तर: ब) कृषी

स्पष्टीकरण: कृषी विभाग हा स्वतंत्र कृषी मंत्रालयांतर्गत येतो.
14. शेतकरी आत्महत्या रोखण्यासाठी 'वसंतराव नाईक शेती स्वावलंबन मिशन' कोठे कार्यरत आहे?
अकोकण
बविदर्भ
कपश्चिम महाराष्ट्र
डउत्तर महाराष्ट्र
योग्य उत्तर: ब) विदर्भ

स्पष्टीकरण: हे मिशन प्रामुख्याने विदर्भातील आत्महत्याग्रस्त जिल्ह्यांसाठी आहे.
15. जलयुक्त शिवार अभियान २.० ची सुरुवात कधी झाली?
अ२०२०
ब२०२१
क२०२२
ड२०२३
योग्य उत्तर: क) २०२२

स्पष्टीकरण: जलयुक्त शिवार अभियान २.० ची सुरुवात २०२२ मध्ये झाली.
16. शेतकऱ्यांना आधुनिक तंत्रज्ञान देण्यासाठी कोणती योजना आहे?
अस्मार्ट (SMART)
बडिजिटल शेती
कई-नाम
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) स्मार्ट (SMART)

स्पष्टीकरण: SMART (State of Maharashtra's Agribusiness and Rural Transformation) प्रकल्प राबवला जात आहे.
17. कृषी उत्पन्न बाजार समितीचे नियंत्रण कोणाकडे असते?
अजिल्हाधिकारी
बपणन मंडळ
कग्रामपंचायत
डराज्य सरकार
योग्य उत्तर: ब) पणन मंडळ

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळ बाजार समित्यांवर नियंत्रण ठेवते.
18. शेतकऱ्यांसाठी 'महा-डीबीटी' पोर्टल कशासाठी आहे?
अकर्ज घेण्यासाठी
बयोजनांच्या लाभासाठी
कशिक्षण
डआरोग्य
योग्य उत्तर: ब) योजनांच्या लाभासाठी

स्पष्टीकरण: महा-डीबीटी पोर्टलवर विविध कृषी योजनांसाठी अर्ज करता येतात.
19. महाराष्ट्र शासनाचे 'कृषी दिन' कधी साजरा केला जातो?
अ१ जुलै
ब१५ ऑगस्ट
क२६ जानेवारी
ड१ मे
योग्य उत्तर: अ) १ जुलै

स्पष्टीकरण: वसंतराव नाईक यांच्या जयंतीनिमित्त १ जुलै रोजी कृषी दिन साजरा होतो.
20. कोणत्या योजनेद्वारे शेतकऱ्यांना सौर पंप दिले जातात?
अकुसुम योजना
बउज्ज्वला
कसौभाग्य
डअटल योजना
योग्य उत्तर: अ) कुसुम योजना

स्पष्टीकरण: पीएम-कुसुम योजनेद्वारे शेतकऱ्यांना सौर कृषी पंप दिले जातात.