MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र शासनाच्या प्रमुख शैक्षणिक योजना | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र शासनाच्या प्रमुख शैक्षणिक योजना

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्र शासनाने राज्यातील साक्षरता वाढवण्यासाठी आणि विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी विविध शैक्षणिक योजना राबवल्या आहेत. या योजनांचा मुख्य उद्देश गरिबीमुळे शिक्षण अर्धवट सोडणाऱ्या विद्यार्थ्यांना मदत करणे हा आहे.

सविस्तर माहिती

महाराष्ट्र शासनाच्या शैक्षणिक योजना प्रामुख्याने शालेय शिक्षण, उच्च शिक्षण आणि कौशल्य विकासावर लक्ष केंद्रित करतात. यामध्ये मोफत गणवेश, शालेय पोषण आहार, शिष्यवृत्ती आणि वसतिगृह सुविधांचा समावेश होतो. या योजनांमुळे ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांच्या गळतीचे प्रमाण कमी होण्यास मदत झाली आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

डीबीटी (DBT)

डायरेक्ट बेनिफिट ट्रान्सफर - सरकारी अनुदानाची रक्कम थेट लाभार्थ्यांच्या बँक खात्यात जमा करण्याची पद्धत.

गळतीचे प्रमाण

शाळेत प्रवेश घेतल्यानंतर शिक्षण पूर्ण न करताच शाळा सोडणाऱ्या विद्यार्थ्यांचे प्रमाण.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • शालेय पोषण आहार योजना (Mid-Day Meal) ही केंद्र आणि राज्य सरकारच्या सहकार्याने राबवली जाते.
  • राजर्षी शाहू महाराज शिक्षण शुल्क शिष्यवृत्ती योजना आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी आहे.
  • डॉ. पंजाबराव देशमुख वसतिगृह निर्वाह भत्ता योजना ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी महत्त्वाची आहे.
  • माझी शाळा, सुंदर शाळा अभियान शाळांच्या सर्वांगीण विकासासाठी राबवले जाते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • महाराष्ट्र शासनाने 'मुख्यमंत्री माझी शाळा, सुंदर शाळा' अभियान २०२४ मध्ये सुरू केले.
  • शालेय पोषण आहार योजनेचे नाव आता 'पीएम पोषण शक्ती निर्माण' असे करण्यात आले आहे.
  • सावित्रीबाई फुले शिष्यवृत्ती योजना मुलींच्या शिक्षणासाठी प्रोत्साहन देते.

उदाहरणे

राजर्षी शाहू महाराज शिष्यवृत्ती

या योजनेअंतर्गत व्यावसायिक अभ्यासक्रमासाठी प्रवेश घेतलेल्या आर्थिकदृष्ट्या मागास विद्यार्थ्यांना शिक्षण शुल्कात ५०% सवलत मिळते.

डॉ. पंजाबराव देशमुख वसतिगृह योजना

ज्या विद्यार्थ्यांच्या पालकांचे उत्पन्न मर्यादेत आहे, अशा ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना वसतिगृहासाठी वार्षिक भत्ता दिला जातो.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

योजनेचे नाव, उद्देश आणि लाभार्थी गट यावर लक्ष केंद्रित करा.
योजनेची सुरुवात कोणत्या वर्षी झाली हे लक्षात ठेवा.
योजना कोणत्या विभागांतर्गत (उदा. शालेय शिक्षण विभाग) येते हे माहीत असावे.

⚠️ सामान्य चुका

योजनेच्या लाभाची रक्कम आणि पात्रता निकष यात गल्लत करणे.
केंद्र पुरस्कृत आणि राज्य पुरस्कृत योजनांमधील फरक न समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. राजर्षी शाहू महाराज शिक्षण शुल्क शिष्यवृत्ती योजनेचा मुख्य उद्देश काय आहे?
अमोफत पुस्तके देणे
बशिक्षण शुल्कात सवलत देणे
कमोफत गणवेश देणे
डशालेय पोषण आहार देणे
योग्य उत्तर: ब) शिक्षण शुल्कात सवलत देणे

स्पष्टीकरण: ही योजना आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकातील विद्यार्थ्यांना व्यावसायिक शिक्षणासाठी शुल्क सवलत देण्यासाठी आहे.
2. डॉ. पंजाबराव देशमुख वसतिगृह निर्वाह भत्ता योजना कोणासाठी आहे?
अशहरी भागातील विद्यार्थी
बग्रामीण भागातील विद्यार्थी
ककेवळ मुली
डकेवळ अल्पसंख्याक विद्यार्थी
योग्य उत्तर: ब) ग्रामीण भागातील विद्यार्थी

स्पष्टीकरण: ही योजना प्रामुख्याने ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी आहे जे शिक्षणासाठी शहरात येतात.
3. सावित्रीबाई फुले शिष्यवृत्ती योजना कशासाठी आहे?
अमुलांच्या शिक्षणासाठी
बमुलींच्या शिक्षणासाठी
कशिक्षकांसाठी
डक्रीडापटूंसाठी
योग्य उत्तर: ब) मुलींच्या शिक्षणासाठी

स्पष्टीकरण: ही योजना मुलींच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन देण्यासाठी राबवली जाते.
4. शालेय पोषण आहार योजनेचे नवीन नाव काय आहे?
अअन्नपूर्णा योजना
बपीएम पोषण शक्ती निर्माण
कविद्यार्थी आहार योजना
डशाळा आहार अभियान
योग्य उत्तर: ब) पीएम पोषण शक्ती निर्माण

स्पष्टीकरण: केंद्र सरकारने शालेय पोषण आहार योजनेचे नामकरण 'पीएम पोषण शक्ती निर्माण' असे केले आहे.
5. मुख्यमंत्री माझी शाळा, सुंदर शाळा अभियान कोणत्या वर्षी सुरू झाले?
अ२०२१
ब२०२२
क२०२३
ड२०२४
योग्य उत्तर: ड) २०२४

स्पष्टीकरण: हे अभियान २०२४ मध्ये शाळांच्या सर्वांगीण विकासासाठी सुरू करण्यात आले.
6. महाराष्ट्र शासनाची 'डीबीटी' (DBT) प्रणाली कशाशी संबंधित आहे?
अशिक्षण शुल्क भरणा
बथेट लाभ हस्तांतरण
कशाळा नोंदणी
डपरीक्षा निकाल
योग्य उत्तर: ब) थेट लाभ हस्तांतरण

स्पष्टीकरण: डीबीटी म्हणजे सरकारी अनुदानाची रक्कम थेट लाभार्थ्यांच्या खात्यात जमा करणे.
7. कोणत्या योजनेअंतर्गत विद्यार्थ्यांना मोफत गणवेश दिला जातो?
असमग्र शिक्षा अभियान
बशिक्षण हक्क कायदा
कमाझी शाळा
डआदर्श शाळा योजना
योग्य उत्तर: अ) समग्र शिक्षा अभियान

स्पष्टीकरण: समग्र शिक्षा अभियानांतर्गत पात्र विद्यार्थ्यांना मोफत गणवेश आणि पाठ्यपुस्तके दिली जातात.
8. महाराष्ट्र राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद (MSCERT) कोठे आहे?
अमुंबई
बपुणे
कनागपूर
डऔरंगाबाद
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: MSCERT चे मुख्यालय पुण्यात आहे.
9. शिक्षण हक्क कायदा (RTE) नुसार किती टक्के जागा राखीव असतात?
अ१०%
ब१५%
क२५%
ड३०%
योग्य उत्तर: क) २५%

स्पष्टीकरण: RTE कायद्यानुसार खाजगी शाळांमध्ये २५% जागा आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी राखीव असतात.
10. महाराष्ट्र शासनाची 'ज्ञानज्योती सावित्रीबाई फुले' वसतिगृह योजना कोणासाठी आहे?
अमुले
बमुली
कदिव्यांग
डज्येष्ठ नागरिक
योग्य उत्तर: ब) मुली

स्पष्टीकरण: ही योजना मागासवर्गीय मुलींच्या शिक्षणासाठी वसतिगृह सुविधा पुरवते.
11. शालेय पोषण आहार योजनेचा मुख्य उद्देश कोणता?
असाक्षरता वाढवणे
बगळतीचे प्रमाण कमी करणे
कशिक्षक भरती
डशाळा दुरुस्ती
योग्य उत्तर: ब) गळतीचे प्रमाण कमी करणे

स्पष्टीकरण: विद्यार्थ्यांना शाळेत टिकवून ठेवण्यासाठी आणि कुपोषण कमी करण्यासाठी ही योजना आहे.
12. महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ कोठे आहे?
अपुणे
बमुंबई
कनाशिक
डकोल्हापूर
योग्य उत्तर: अ) पुणे

स्पष्टीकरण: राज्य मंडळाचे मुख्यालय पुण्यात आहे.
13. कौशल्य विकास योजनेचा मुख्य उद्देश काय आहे?
अपदवी देणे
बरोजगारक्षमता वाढवणे
कशाळा बांधणे
डपुस्तके वाटणे
योग्य उत्तर: ब) रोजगारक्षमता वाढवणे

स्पष्टीकरण: तरुणांना रोजगारासाठी सक्षम बनवणे हा कौशल्य विकास योजनेचा उद्देश आहे.
14. महाराष्ट्र शासनाची 'स्वाधार' योजना कोणासाठी आहे?
अअनुसूचित जाती/जमाती विद्यार्थी
बव्यापारी
कशेतकरी
डमहिला बचत गट
योग्य उत्तर: अ) अनुसूचित जाती/जमाती विद्यार्थी

स्पष्टीकरण: स्वाधार योजना अनुसूचित जाती आणि नवबौद्ध विद्यार्थ्यांच्या वसतिगृह खर्चासाठी आहे.
15. शाळांमध्ये 'डिजिटल क्लासरूम' उपक्रम कोणत्या योजनेचा भाग आहे?
अस्मार्ट शाळा
बसमग्र शिक्षा
कडिजिटल महाराष्ट्र
डशिक्षण क्रांती
योग्य उत्तर: ब) समग्र शिक्षा

स्पष्टीकरण: समग्र शिक्षा अभियानांतर्गत शाळांचे आधुनिकीकरण केले जाते.
16. महाराष्ट्र शासनाच्या शैक्षणिक धोरणात कोणाला प्राधान्य दिले आहे?
अखाजगी शाळा
बसरकारी शाळा
कआंतरराष्ट्रीय शाळा
डकोचिंग क्लासेस
योग्य उत्तर: ब) सरकारी शाळा

स्पष्टीकरण: शासकीय शाळांचे सक्षमीकरण हे धोरणाचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
17. विद्यार्थ्यांच्या आरोग्यासाठी कोणती योजना राबवली जाते?
अशालेय आरोग्य तपासणी
बमोफत औषधे
कआरोग्य विमा
डयोग प्रशिक्षण
योग्य उत्तर: अ) शालेय आरोग्य तपासणी

स्पष्टीकरण: शालेय आरोग्य तपासणी योजनेद्वारे विद्यार्थ्यांच्या आरोग्याची नियमित तपासणी केली जाते.
18. शिक्षण हक्क कायदा (RTE) कोणत्या वर्षी लागू झाला?
अ२००५
ब२००९
क२०१०
ड२०१२
योग्य उत्तर: क) २०१०

स्पष्टीकरण: RTE कायदा १ एप्रिल २०१० पासून लागू झाला.
19. महाराष्ट्र शासनाची 'एकलव्य' योजना कशाशी संबंधित आहे?
अक्रीडा
बआदिवासी शिक्षण
कतंत्रज्ञान
डकला
योग्य उत्तर: ब) आदिवासी शिक्षण

स्पष्टीकरण: एकलव्य निवासी शाळा आदिवासी विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी आहेत.
20. शालेय पोषण आहार योजनेत कोणत्या वर्गापर्यंतच्या विद्यार्थ्यांना आहार दिला जातो?
अपहिली ते चौथी
बपहिली ते आठवी
कपहिली ते दहावी
डकेवळ प्राथमिक
योग्य उत्तर: ब) पहिली ते आठवी

स्पष्टीकरण: ही योजना पहिली ते आठवीच्या विद्यार्थ्यांसाठी लागू आहे.