MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील तापी नदी प्रणाली | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील तापी नदी प्रणाली

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

तापी नदी ही महाराष्ट्रातील पश्चिम वाहिनी नद्यांपैकी एक महत्त्वाची नदी आहे. ही नदी प्रामुख्याने खानदेश प्रदेशातून वाहते आणि महाराष्ट्राच्या उत्तर सीमेवर प्रभाव पाडते.

सविस्तर माहिती

तापी नदीचा उगम मध्य प्रदेशातील बैतुल जिल्ह्यातील मुलताई येथे सातपुडा पर्वतरांगेत होतो. ही नदी महाराष्ट्रात अमरावती, जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार या जिल्ह्यांतून वाहते. तापी नदीची एकूण लांबी ७२४ किमी असून महाराष्ट्रातील लांबी सुमारे २०८ किमी आहे. तापी नदीचे खोरे हे महाराष्ट्रातील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे खोरे आहे. ही नदी अरबी समुद्राला मिळण्यापूर्वी सुरतजवळ खाडी निर्माण करते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पश्चिम वाहिनी नदी

ज्या नद्या पूर्वेकडून पश्चिमेकडे वाहून अरबी समुद्राला मिळतात, त्यांना पश्चिम वाहिनी नद्या म्हणतात.

नदी खोरे

एखाद्या मुख्य नदीच्या पात्रात येऊन मिळणाऱ्या उपनद्यांच्या प्रदेशाला नदी खोरे म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • उगम: मुलताई (मध्य प्रदेश), सातपुडा पर्वत.
  • संगम: अरबी समुद्र (खंभातचे आखात).
  • प्रमुख उपनद्या: पूर्णा, पांझरा, गिरणा, बोरी, वाघूर.
  • प्रमुख शहरे: भुसावळ, जळगाव, प्रकाशे, तळोदा.
  • तापी नदीच्या खोऱ्यात काळी कसदार जमीन आढळते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • तापी नदी ही महाराष्ट्रातील पश्चिम वाहिनी नद्यांपैकी सर्वात लांब नदी आहे.
  • तापी नदीच्या खोऱ्याला 'खानदेश' असे म्हणतात.
  • तापी नदीच्या पात्रात 'प्रकाशे' येथे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे.
  • तापी नदीच्या खोऱ्यात कापसाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात होते.

उदाहरणे

पूर्णा नदी

पूर्णा ही तापीची सर्वात मोठी उपनदी आहे, जी तापीला जळगाव जिल्ह्यात मिळते.

हातनूर धरण

जळगाव जिल्ह्यातील भुसावळ जवळ तापी नदीवर हातनूर धरण बांधण्यात आले आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

तापीच्या उपनद्यांचा क्रम (पूर्वेकडून पश्चिमेकडे) लक्षात ठेवा.
तापी नदी कोणत्या जिल्ह्यांतून वाहते हे नकाशावरून स्पष्ट करा.
तापी आणि नर्मदा या नद्यांच्या दरम्यान सातपुडा पर्वत आहे हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

तापी नदीला पूर्व वाहिनी समजणे (ही पश्चिम वाहिनी आहे).
तापीच्या उपनद्यांमध्ये गोदावरीच्या उपनद्यांची गल्लत करणे.
तापी नदीचा उगम महाराष्ट्रात आहे असे समजणे (उगम मध्य प्रदेशात आहे).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. तापी नदीचा उगम कोठे होतो?
अत्र्यंबकेश्वर
बमुलताई
कमहाबळेश्वर
डअमरकंटक
योग्य उत्तर: ब) मुलताई

स्पष्टीकरण: तापी नदीचा उगम मध्य प्रदेशातील बैतुल जिल्ह्यातील मुलताई येथे होतो.
2. तापी नदीची महाराष्ट्रातील लांबी किती आहे?
अ७२४ किमी
ब२०८ किमी
क५०० किमी
ड१५० किमी
योग्य उत्तर: ब) २०८ किमी

स्पष्टीकरण: तापी नदीची एकूण लांबी ७२४ किमी असून महाराष्ट्रातील लांबी २०८ किमी आहे.
3. तापी नदीची सर्वात मोठी उपनदी कोणती?
अगिरणा
बपांझरा
कपूर्णा
डबोरी
योग्य उत्तर: क) पूर्णा

स्पष्टीकरण: पूर्णा ही तापी नदीची सर्वात मोठी उपनदी आहे.
4. तापी नदी कोणत्या समुद्राला जाऊन मिळते?
अबंगालचा उपसागर
बहिंदी महासागर
कअरबी समुद्र
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) अरबी समुद्र

स्पष्टीकरण: तापी नदी पश्चिमेकडे वाहून अरबी समुद्राला (खंभातचे आखात) मिळते.
5. तापी नदीच्या खोऱ्याला काय म्हणतात?
अमराठवाडा
बविदर्भ
कखानदेश
डकोकण
योग्य उत्तर: क) खानदेश

स्पष्टीकरण: तापी नदीच्या खोऱ्याचा प्रदेश खानदेश म्हणून ओळखला जातो.
6. हातनूर धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अगोदावरी
बतापी
कपूर्णा
डगिरणा
योग्य उत्तर: ब) तापी

स्पष्टीकरण: हातनूर धरण जळगाव जिल्ह्यात तापी नदीवर आहे.
7. खालीलपैकी कोणती नदी तापीची उपनदी नाही?
अपांझरा
बगिरणा
कवाघूर
डमांजरा
योग्य उत्तर: ड) मांजरा

स्पष्टीकरण: मांजरा ही गोदावरीची उपनदी आहे.
8. तापी नदी महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यांतून वाहत नाही?
अअमरावती
बजळगाव
कनंदुरबार
डनाशिक
योग्य उत्तर: ड) नाशिक

स्पष्टीकरण: तापी नदी नाशिक जिल्ह्यातून वाहत नाही.
9. तापी नदीच्या खोऱ्यात कोणती मृदा आढळते?
अजांभी मृदा
बकाळी कसदार मृदा
कवालुकामय मृदा
डलाल मृदा
योग्य उत्तर: ब) काळी कसदार मृदा

स्पष्टीकरण: तापी खोऱ्यात सुपीक काळी कसदार मृदा आढळते.
10. तापी नदी कोणत्या पर्वतरांगेतून उगम पावते?
असह्याद्री
बसातपुडा
कविंध्य
डअजंठा
योग्य उत्तर: ब) सातपुडा

स्पष्टीकरण: तापी नदी सातपुडा पर्वतरांगेतून उगम पावते.
11. तापी नदीच्या काठावर वसलेले महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र कोणते?
अपंढरपूर
बप्रकाशे
कपैठण
डनांदेड
योग्य उत्तर: ब) प्रकाशे

स्पष्टीकरण: नंदुरबार जिल्ह्यातील प्रकाशे हे तापी नदीच्या काठावरील प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे.
12. तापी नदीच्या खोऱ्यात प्रामुख्याने कोणते पीक घेतले जाते?
अभात
बकापूस
कचहा
डकॉफी
योग्य उत्तर: ब) कापूस

स्पष्टीकरण: तापी खोऱ्यातील काळ्या जमिनीत कापसाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात होते.
13. तापी नदीच्या उपनद्यांचा पूर्वेकडून पश्चिमेकडे योग्य क्रम कोणता?
अपूर्णा, वाघूर, गिरणा, पांझरा
बपांझरा, गिरणा, वाघूर, पूर्णा
कवाघूर, पूर्णा, गिरणा, पांझरा
डगिरणा, पूर्णा, वाघूर, पांझरा
योग्य उत्तर: अ) पूर्णा, वाघूर, गिरणा, पांझरा

स्पष्टीकरण: पूर्णा, वाघूर, गिरणा आणि पांझरा हा तापीच्या उपनद्यांचा पूर्वेकडून पश्चिमेकडे योग्य क्रम आहे.
14. तापी नदी कोणत्या दोन नद्यांच्या दरम्यान वाहते?
अनर्मदा आणि गोदावरी
बनर्मदा आणि पूर्णा
कगोदावरी आणि भीमा
डकृष्णा आणि कोयना
योग्य उत्तर: अ) नर्मदा आणि गोदावरी

स्पष्टीकरण: तापी नदी नर्मदा आणि गोदावरी नद्यांच्या दरम्यान वाहते.
15. तापी नदीच्या मुखाशी कोणते शहर वसलेले आहे?
अमुंबई
बसुरत
कपुणे
डनाशिक
योग्य उत्तर: ब) सुरत

स्पष्टीकरण: तापी नदी गुजरातमध्ये सुरत शहराच्या जवळ अरबी समुद्राला मिळते.
16. तापी नदीच्या खोऱ्यात कोणत्या प्रकारची वने आढळतात?
असदाहरित
बपानझडी
ककाटेरी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) पानझडी

स्पष्टीकरण: तापी खोऱ्यात प्रामुख्याने पानझडी वने आढळतात.
17. तापी नदीची एकूण लांबी किती आहे?
अ७२४ किमी
ब१४६५ किमी
क१३१२ किमी
ड८०० किमी
योग्य उत्तर: अ) ७२४ किमी

स्पष्टीकरण: तापी नदीची एकूण लांबी ७२४ किमी आहे.
18. तापी नदीच्या खोऱ्यात कोणत्या जिल्ह्याचा समावेश होत नाही?
अजळगाव
बधुळे
कनंदुरबार
डसातारा
योग्य उत्तर: ड) सातारा

स्पष्टीकरण: सातारा जिल्हा कृष्णा नदीच्या खोऱ्यात येतो.
19. तापी नदीच्या उपनद्यांपैकी कोणती नदी जळगाव जिल्ह्यात तापीला मिळते?
अपूर्णा
बपांझरा
कगोदावरी
डभीमा
योग्य उत्तर: अ) पूर्णा

स्पष्टीकरण: पूर्णा नदी जळगाव जिल्ह्यात तापीला मिळते.
20. तापी नदीच्या खोऱ्यातील हवामान कसे आहे?
अथंड
बउष्ण व कोरडे
कदमट
डअतिवृष्टीचे
योग्य उत्तर: ब) उष्ण व कोरडे

स्पष्टीकरण: तापी खोऱ्यातील हवामान प्रामुख्याने उष्ण व कोरडे असते.