MahaExam अभ्यास नोट्स

पुणे जिल्ह्याची जीवनवाहिनी: मुळा आणि मुठा नदी प्रणाली | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

पुणे जिल्ह्याची जीवनवाहिनी: मुळा आणि मुठा नदी प्रणाली

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मुळा आणि मुठा या पुणे जिल्ह्यातील दोन महत्त्वाच्या नद्या आहेत. या नद्यांचा संगम पुण्यात होतो आणि पुढे त्या भीमा नदीच्या खोऱ्याचा भाग बनतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने या नद्यांचे उगमस्थान, प्रवाह आणि संगम अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

सविस्तर माहिती

मुळा नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतातील मुळशी तालुक्यात होतो. मुठा नदीचा उगम ताम्हिणी घाटाजवळ होतो. या दोन्ही नद्या पुण्यात 'संगमवाडी' येथे एकत्र येतात. या संगमानंतर ही नदी 'मुळा-मुठा' या नावाने ओळखली जाते. पुढे ही नदी भीमा नदीला मिळते. या नद्यांवर अनेक धरणे बांधलेली आहेत, जी पुणे शहराला पाणीपुरवठा करतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

संगम

दोन किंवा अधिक नद्या एकत्र मिळण्याचे ठिकाण.

खोरे

नदी आणि तिच्या उपनद्या ज्या प्रदेशातून वाहतात, त्या प्रदेशाला नदीचे खोरे म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • मुळा नदीचा उगम मुळशी तालुक्यात होतो.
  • मुठा नदीचा उगम ताम्हिणी घाटाजवळ होतो.
  • पुणे शहरात संगमवाडी येथे मुळा-मुठा संगम होतो.
  • मुळा-मुठा ही भीमा नदीची उपनदी आहे.
  • मुळशी धरण मुळा नदीवर आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मुळा-मुठा नदीच्या काठावर पुणे शहर वसलेले आहे.
  • मुठा नदीवर पानशेत, वरसगाव आणि खडकवासला ही धरणे आहेत.
  • मुळा-मुठा नदी पुढे जाऊन भीमा नदीला मिळते.
  • पुणे महानगरपालिकेचा सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प या नदीकाठी स्थित आहे.

उदाहरणे

मुळशी धरण

हे धरण मुळा नदीवर असून जलविद्युत निर्मितीसाठी प्रसिद्ध आहे.

खडकवासला धरण

हे धरण मुठा नदीवर असून पुणे शहराच्या पाणीपुरवठ्याचा मुख्य स्रोत आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नद्यांचे उगमस्थान आणि त्यांच्यावरील धरणे यांचा तक्ता तयार करा.
नद्यांचा प्रवाह कोणत्या दिशेने आहे हे लक्षात ठेवा.
भीमा नदीच्या उपनद्यांचा क्रम लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

मुळा आणि मुठा या दोन वेगळ्या नद्या आहेत हे विसरणे.
उगमस्थानांमध्ये गोंधळ करणे (मुळशी विरुद्ध ताम्हिणी).
भीमा नदीची उपनदी आहे हे लक्षात न ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मुळा नदीचा उगम कोठे होतो?
अमहाबळेश्वर
बमुळशी
कलोणावळा
डभोर
योग्य उत्तर: ब) मुळशी

स्पष्टीकरण: मुळा नदीचा उगम पुणे जिल्ह्यातील मुळशी तालुक्यात होतो.
2. मुळा आणि मुठा नद्यांचा संगम कोठे होतो?
अखडकवासला
बमुळशी
कपुणे (संगमवाडी)
डदौंड
योग्य उत्तर: क) पुणे (संगमवाडी)

स्पष्टीकरण: मुळा आणि मुठा नद्यांचा संगम पुण्यात संगमवाडी येथे होतो.
3. खडकवासला धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अमुळा
बमुठा
कभीमा
डपवना
योग्य उत्तर: ब) मुठा

स्पष्टीकरण: खडकवासला धरण मुठा नदीवर बांधलेले आहे.
4. मुळा-मुठा ही कोणत्या नदीची उपनदी आहे?
अगोदावरी
बकृष्णा
कभीमा
डनीरा
योग्य उत्तर: क) भीमा

स्पष्टीकरण: मुळा-मुठा ही भीमा नदीची प्रमुख उपनदी आहे.
5. मुळशी धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अमुठा
बमुळा
कपवना
डइंद्रायणी
योग्य उत्तर: ब) मुळा

स्पष्टीकरण: मुळशी धरण मुळा नदीवर स्थित आहे.
6. मुठा नदीचा उगम कोठे होतो?
अताम्हिणी घाट
बमहाबळेश्वर
कभीमाशंकर
डत्र्यंबकेश्वर
योग्य उत्तर: अ) ताम्हिणी घाट

स्पष्टीकरण: मुठा नदीचा उगम ताम्हिणी घाटाजवळ होतो.
7. पुणे शहर कोणत्या नदीच्या काठावर वसलेले आहे?
अमुळा
बमुठा
कमुळा-मुठा
डपवना
योग्य उत्तर: क) मुळा-मुठा

स्पष्टीकरण: पुणे शहर मुळा-मुठा नदीच्या काठावर वसलेले आहे.
8. पानशेत धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अमुळा
बमुठा
कनीरा
डभीमा
योग्य उत्तर: ब) मुठा

स्पष्टीकरण: पानशेत धरण मुठा नदीवर आहे.
9. मुळा-मुठा नदीचा प्रवाह कोणत्या दिशेला आहे?
अउत्तर
बदक्षिण
कपूर्व
डपश्चिम
योग्य उत्तर: क) पूर्व

स्पष्टीकरण: मुळा-मुठा नदी प्रामुख्याने पूर्वेकडे वाहते.
10. वरसगाव धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अमुळा
बमुठा
कपवना
डभीमा
योग्य उत्तर: ब) मुठा

स्पष्टीकरण: वरसगाव धरण मुठा नदीवर आहे.
11. मुळा नदी कोणत्या जिल्ह्यातून वाहते?
असातारा
बपुणे
कअहमदनगर
डसोलापूर
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: मुळा नदी प्रामुख्याने पुणे जिल्ह्यातून वाहते.
12. मुळा-मुठा नदीचा संगम कोणत्या नदीत होतो?
अकृष्णा
बभीमा
कगोदावरी
डइंद्रायणी
योग्य उत्तर: ब) भीमा

स्पष्टीकरण: मुळा-मुठा नदी पुढे जाऊन भीमा नदीला मिळते.
13. पुणे शहराला पाणीपुरवठा करणारी प्रमुख नदी कोणती?
अमुळा-मुठा
बपवना
कभीमा
डनीरा
योग्य उत्तर: अ) मुळा-मुठा

स्पष्टीकरण: मुळा-मुठा नदी पुणे शहराला पाणीपुरवठा करते.
14. मुळा नदीचा उगम कोणत्या पर्वतरांगेत होतो?
असातपुडा
बसह्याद्री
कबालाघाट
डमहादेव डोंगर
योग्य उत्तर: ब) सह्याद्री

स्पष्टीकरण: मुळा नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगेत होतो.
15. मुठा नदीच्या खोऱ्यात खालीलपैकी कोणते धरण नाही?
अखडकवासला
बपानशेत
कवरसगाव
डमुळशी
योग्य उत्तर: ड) मुळशी

स्पष्टीकरण: मुळशी धरण मुळा नदीवर आहे, मुठा नदीवर नाही.
16. मुळा-मुठा नदीच्या संगमाचे ठिकाण कोणत्या तालुक्यात येते?
अमुळशी
बहवेली
कभोर
डजुन्नर
योग्य उत्तर: ब) हवेली

स्पष्टीकरण: पुणे शहर हे हवेली तालुक्यात येते, जिथे संगम होतो.
17. मुळा नदीची लांबी साधारणपणे किती आहे?
अ१०० किमी
ब१५० किमी
क२०० किमी
ड५० किमी
योग्य उत्तर: अ) १०० किमी

स्पष्टीकरण: मुळा नदीची लांबी सुमारे १०० किमी आहे.
18. मुळा-मुठा नदी कोणत्या प्रकारची नदी आहे?
अबारमाही
बहंगामी
ककोरडी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) बारमाही

स्पष्टीकरण: मुळा-मुठा ही बारमाही वाहणारी नदी आहे.
19. मुठा नदीचा उगम कोणत्या घाटाजवळ होतो?
अखंबाटकी
बताम्हिणी
कवरंध
डमाळशेज
योग्य उत्तर: ब) ताम्हिणी

स्पष्टीकरण: मुठा नदीचा उगम ताम्हिणी घाटाजवळ होतो.
20. मुळा-मुठा नदीच्या काठावर कोणते महत्त्वाचे शहर आहे?
अमुंबई
बपुणे
कनाशिक
डनागपूर
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: पुणे शहर मुळा-मुठा नदीच्या काठावर आहे.