MahaExam अभ्यास नोट्स

गोदावरी नदी प्रणाली: महाराष्ट्राची जीवनवाहिनी | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

गोदावरी नदी प्रणाली: महाराष्ट्राची जीवनवाहिनी

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

गोदावरी ही महाराष्ट्रातील सर्वात लांब आणि महत्त्वाची नदी आहे. तिला 'दक्षिण गंगा' किंवा 'वृद्ध गंगा' असेही संबोधले जाते. महाराष्ट्राच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रापैकी मोठा भाग गोदावरी खोऱ्याने व्यापलेला आहे.

सविस्तर माहिती

गोदावरी नदीचा उगम नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर येथे ब्रह्मगिरी पर्वतावर होतो. ही नदी महाराष्ट्रातून वाहत जाऊन पुढे तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशातून बंगालच्या उपसागराला मिळते. महाराष्ट्रात गोदावरीची लांबी ६६८ किमी आहे. गोदावरी खोरे हे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे खोरे असून ते राज्याच्या एकूण क्षेत्राच्या सुमारे ४९% आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

उगम

नदी ज्या ठिकाणाहून वाहण्यास सुरुवात होते, त्याला उगम म्हणतात.

खोरे

एखाद्या मुख्य नदीच्या आणि तिच्या उपनद्यांच्या प्रवाहाने व्यापलेला भूप्रदेश.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • गोदावरीचा उगम त्र्यंबकेश्वर (नाशिक) येथे होतो.
  • महाराष्ट्रातील एकूण लांबी ६६८ किमी आहे.
  • गोदावरीला 'दक्षिण गंगा' म्हणतात.
  • गोदावरीच्या प्रमुख उपनद्या: प्रवरा, मुळा, मांजरा, दुधना, पैनगंगा, वर्धा, वैनगंगा.
  • गोदावरी नदीवर जायकवाडी (पैठण) येथे 'नाथसागर' हे धरण आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • गोदावरीची एकूण लांबी १४६५ किमी आहे.
  • पैनगंगा ही गोदावरीची सर्वात मोठी उपनदी आहे.
  • गोदावरी खोरे महाराष्ट्राच्या ४९% क्षेत्र व्यापते.
  • नाशिक येथे गोदावरीच्या काठी कुंभमेळा भरतो.

उदाहरणे

गोदावरीवरील प्रमुख शहरे

नाशिक, पैठण, नांदेड ही गोदावरी काठावरील प्रमुख शहरे आहेत.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

उपनद्यांचा क्रम (उजवीकडून आणि डावीकडून) लक्षात ठेवा.
नदीकाठची शहरे आणि त्यावर असलेली धरणे यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
गोदावरीच्या उपनद्यांच्या उपनद्या (उदा. वर्धा-वैनगंगा) यांचा अभ्यास करा.

⚠️ सामान्य चुका

गोदावरीची एकूण लांबी आणि महाराष्ट्रातील लांबी यात गल्लत करणे.
पैनगंगा ही गोदावरीची उपनदी आहे हे विसरणे.
उगमस्थान त्र्यंबकेश्वर आहे हे विसरून इतर ठिकाणी गोंधळणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. गोदावरी नदीचा उगम कोठे होतो?
अमहाबळेश्वर
बत्र्यंबकेश्वर
कभीमाशंकर
डअमरकंटक
योग्य उत्तर: ब) त्र्यंबकेश्वर

स्पष्टीकरण: गोदावरी नदीचा उगम नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर येथे होतो.
2. गोदावरी नदीला कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अउत्तर गंगा
बदक्षिण गंगा
कपश्चिम वाहिनी
डहिमालयीन नदी
योग्य उत्तर: ब) दक्षिण गंगा

स्पष्टीकरण: गोदावरीला दक्षिण गंगा किंवा वृद्ध गंगा असे म्हणतात.
3. महाराष्ट्रात गोदावरीची लांबी किती आहे?
अ१४६५ किमी
ब६६८ किमी
क५०० किमी
ड८०० किमी
योग्य उत्तर: ब) ६६८ किमी

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रात गोदावरीची लांबी ६६८ किमी आहे.
4. जायकवाडी धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अकृष्णा
बभीमा
कगोदावरी
डतापी
योग्य उत्तर: क) गोदावरी

स्पष्टीकरण: जायकवाडी धरण गोदावरी नदीवर पैठण येथे आहे.
5. गोदावरीची सर्वात मोठी उपनदी कोणती?
अमुळा
बप्रवरा
कपैनगंगा
डमांजरा
योग्य उत्तर: क) पैनगंगा

स्पष्टीकरण: पैनगंगा ही गोदावरीची सर्वात मोठी उपनदी आहे.
6. नाशिक शहर कोणत्या नदीच्या काठी वसलेले आहे?
अकृष्णा
बगोदावरी
कतापी
डवर्धा
योग्य उत्तर: ब) गोदावरी

स्पष्टीकरण: नाशिक शहर गोदावरी नदीच्या काठी वसलेले आहे.
7. गोदावरी खोरे महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्राच्या किती टक्के आहे?
अ३०%
ब४९%
क६०%
ड२५%
योग्य उत्तर: ब) ४९%

स्पष्टीकरण: गोदावरी खोरे महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्राच्या ४९% आहे.
8. खालीलपैकी कोणती नदी गोदावरीची उपनदी नाही?
अप्रवरा
बमुळा
कदुधना
डकोयना
योग्य उत्तर: ड) कोयना

स्पष्टीकरण: कोयना ही कृष्णा नदीची उपनदी आहे.
9. गोदावरी नदी कोणत्या दिशेला वाहते?
अउत्तर
बदक्षिण
कपूर्व
डपश्चिम
योग्य उत्तर: क) पूर्व

स्पष्टीकरण: गोदावरी नदी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहते.
10. गोदावरी नदीचा शेवट कोठे होतो?
अअरबी समुद्र
बबंगालचा उपसागर
कहिंद महासागर
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) बंगालचा उपसागर

स्पष्टीकरण: गोदावरी नदी बंगालच्या उपसागराला मिळते.
11. पैठण येथील नाथसागर जलाशय कोणत्या नदीवर आहे?
अगोदावरी
बभीमा
ककृष्णा
डतापी
योग्य उत्तर: अ) गोदावरी

स्पष्टीकरण: जायकवाडी धरणाच्या जलाशयाला नाथसागर म्हणतात, जे गोदावरीवर आहे.
12. गोदावरी नदीची एकूण लांबी किती आहे?
अ१२०० किमी
ब१४६५ किमी
क१५०० किमी
ड१३०० किमी
योग्य उत्तर: ब) १४६५ किमी

स्पष्टीकरण: गोदावरीची एकूण लांबी १४६५ किमी आहे.
13. मांजरा नदी ही कोणत्या नदीची उपनदी आहे?
अकृष्णा
बगोदावरी
कभीमा
डतापी
योग्य उत्तर: ब) गोदावरी

स्पष्टीकरण: मांजरा ही गोदावरीची प्रमुख उपनदी आहे.
14. गोदावरी नदी महाराष्ट्रातील किती जिल्ह्यांतून वाहते?
अ५
ब८
क१०
ड१२
योग्य उत्तर: ब) ८

स्पष्टीकरण: गोदावरी नदी महाराष्ट्रातील ८ जिल्ह्यांतून वाहते.
15. वर्धा आणि वैनगंगा यांच्या संगमानंतर नदीला काय म्हणतात?
अगोदावरी
बप्राणहिता
कपैनगंगा
डमांजरा
योग्य उत्तर: ब) प्राणहिता

स्पष्टीकरण: वर्धा आणि वैनगंगा यांच्या संगमानंतर तिला प्राणहिता म्हणतात.
16. गोदावरी नदीच्या काठी कोणते धार्मिक स्थळ आहे?
अपंढरपूर
बत्र्यंबकेश्वर
कजेजुरी
डशिर्डी
योग्य उत्तर: ब) त्र्यंबकेश्वर

स्पष्टीकरण: त्र्यंबकेश्वर हे गोदावरीच्या काठी वसलेले प्रसिद्ध धार्मिक स्थळ आहे.
17. गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात कोणत्या प्रकारची मृदा आढळते?
अजांभी
बकाळी
कलाल
डवाळूची
योग्य उत्तर: ब) काळी

स्पष्टीकरण: गोदावरी खोऱ्यात प्रामुख्याने सुपीक काळी मृदा आढळते.
18. गोदावरी नदीचा उगम कोणत्या पर्वतात होतो?
असह्याद्री
बसातपुडा
कब्रह्मगिरी
डअजिंठा
योग्य उत्तर: क) ब्रह्मगिरी

स्पष्टीकरण: गोदावरीचा उगम ब्रह्मगिरी पर्वतावर होतो.
19. नांदेड शहर कोणत्या नदीच्या काठी वसलेले आहे?
अगोदावरी
बभीमा
ककृष्णा
डतापी
योग्य उत्तर: अ) गोदावरी

स्पष्टीकरण: नांदेड शहर गोदावरी नदीच्या काठी वसलेले आहे.
20. गोदावरी नदीचे खोरे महाराष्ट्रात कोणत्या भागात आहे?
अकोकण
बविदर्भ
कमराठवाडा व विदर्भ
डउत्तर महाराष्ट्र
योग्य उत्तर: क) मराठवाडा व विदर्भ

स्पष्टीकरण: गोदावरी खोरे प्रामुख्याने मराठवाडा आणि विदर्भाचा काही भाग व्यापते.