MahaExam अभ्यास नोट्स

भीमा नदी प्रणाली: महाराष्ट्र भूगोल | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भीमा नदी प्रणाली: महाराष्ट्र भूगोल

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भीमा नदी ही महाराष्ट्रातील कृष्णा नदीची सर्वात मोठी उपनदी आहे. ही नदी पश्चिम घाटातील सह्याद्री पर्वतरांगेतून उगम पावते आणि राज्याच्या दक्षिण-पूर्व भागात वाहते.

सविस्तर माहिती

भीमा नदीचा उगम पुणे जिल्ह्यातील खेड तालुक्यातील भीमाशंकर येथे होतो. ही नदी प्रामुख्याने पुणे, सोलापूर या जिल्ह्यांतून वाहते. भीमा नदीची एकूण लांबी सुमारे ८६१ किमी असून महाराष्ट्रातील लांबी ४५१ किमी आहे. ही नदी पुढे कर्नाटक राज्यात जाऊन रायचूर जवळ कृष्णा नदीला मिळते. भीमा नदीच्या खोऱ्यात अनेक उपनद्या आहेत, जसे की इंद्रायणी, मुळा-मुठा, घोड, नीरा आणि सीना.

महत्त्वाच्या संज्ञा

उगम

नदी ज्या ठिकाणाहून वाहण्यास सुरुवात होते, त्या ठिकाणाला उगम म्हणतात.

उपनदी

मुख्य नदीला येऊन मिळणाऱ्या लहान नद्यांना उपनदी म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • उगमस्थान: भीमाशंकर (पुणे जिल्हा).
  • एकूण लांबी: ८६१ किमी.
  • महाराष्ट्रातील लांबी: ४५१ किमी.
  • प्रमुख उपनद्या: इंद्रायणी, मुळा, मुठा, घोड, नीरा, सीना, कुकडी.
  • भीमा नदीवर उजनी हे महत्त्वाचे धरण आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भीमा नदीला 'चंद्रभागा' असेही म्हणतात, कारण पंढरपूरजवळ ती चंद्राच्या कोरीसारखा आकार धारण करते.
  • भीमाशंकर हे १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे.
  • उजनी धरण हे भीमा नदीवरील सर्वात मोठे धरण आहे.
  • भीमा नदीचे खोरे महाराष्ट्रातील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे खोरे आहे.

उदाहरणे

भीमा नदीवरील तीर्थक्षेत्रे

भीमा नदीच्या काठावर पंढरपूर हे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र वसलेले आहे, जिथे विठ्ठलाचे मंदिर आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नद्यांच्या उगमस्थानांची यादी करा.
भीमा नदीच्या उपनद्यांचा क्रम (उजवीकडून आणि डावीकडून) लक्षात ठेवा.
नदीकाठची शहरे आणि धरणे यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

भीमा नदी ही कृष्णा नदीची उपनदी आहे, हे विसरणे.
भीमा आणि कृष्णा नदीच्या लांबीमध्ये गल्लत करणे.
उपनद्यांच्या उगमस्थानांबाबत गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भीमा नदीचा उगम कोठे होतो?
अमहाबळेश्वर
बभीमाशंकर
कत्र्यंबकेश्वर
डअमरकंटक
योग्य उत्तर: ब) भीमाशंकर

स्पष्टीकरण: भीमा नदीचा उगम पुणे जिल्ह्यातील खेड तालुक्यातील भीमाशंकर येथे होतो.
2. भीमा नदीला पंढरपूर येथे कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अकृष्णा
बगोदावरी
कचंद्रभागा
डइंद्रायणी
योग्य उत्तर: क) चंद्रभागा

स्पष्टीकरण: पंढरपूर येथे नदीचा आकार चंद्राच्या कोरीसारखा असल्याने तिला चंद्रभागा म्हणतात.
3. भीमा नदीवरील सर्वात मोठे धरण कोणते?
अकोयना
बउजनी
कजायकवाडी
डपानशेत
योग्य उत्तर: ब) उजनी

स्पष्टीकरण: उजनी धरण हे भीमा नदीवर सोलापूर जिल्ह्यात स्थित आहे.
4. खालीलपैकी कोणती नदी भीमा नदीची उपनदी नाही?
अइंद्रायणी
बमुळा
कसीना
डवेण्णा
योग्य उत्तर: ड) वेण्णा

स्पष्टीकरण: वेण्णा ही कृष्णा नदीची उपनदी आहे.
5. भीमा नदी महाराष्ट्रातील किती जिल्ह्यांतून वाहते?
अ२
ब३
क४
ड५
योग्य उत्तर: ब) ३

स्पष्टीकरण: भीमा नदी प्रामुख्याने पुणे आणि सोलापूर या दोन जिल्ह्यांतून वाहते.
6. भीमा नदी कोणत्या नदीची उपनदी आहे?
अगोदावरी
बकृष्णा
कतापी
डनर्मदा
योग्य उत्तर: ब) कृष्णा

स्पष्टीकरण: भीमा ही कृष्णा नदीची सर्वात मोठी उपनदी आहे.
7. भीमा नदीची एकूण लांबी किती आहे?
अ८६१ किमी
ब७५० किमी
क९०० किमी
ड१२०० किमी
योग्य उत्तर: अ) ८६१ किमी

स्पष्टीकरण: भीमा नदीची एकूण लांबी ८६१ किमी आहे.
8. भीमाशंकर हे ठिकाण कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
अधरण
बज्योतिर्लिंग
कऔष्णिक विद्युत केंद्र
डसमुद्रकिनारा
योग्य उत्तर: ब) ज्योतिर्लिंग

स्पष्टीकरण: भीमाशंकर हे १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे.
9. मुळा आणि मुठा या नद्यांचा संगम कोठे होतो?
असोलापूर
बपुणे
कपंढरपूर
डसातारा
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: मुळा आणि मुठा नद्यांचा संगम पुणे शहरात होतो.
10. भीमा नदीचा प्रवाह कोणत्या दिशेला आहे?
अउत्तर-दक्षिण
बपश्चिम-पूर्व
कदक्षिण-पूर्व
डपूर्व-पश्चिम
योग्य उत्तर: क) दक्षिण-पूर्व

स्पष्टीकरण: भीमा नदी सह्याद्रीतून निघून दक्षिण-पूर्व दिशेला वाहते.
11. भीमा नदी कोणत्या राज्यात जाऊन कृष्णा नदीला मिळते?
अगुजरात
बमध्य प्रदेश
ककर्नाटक
डतेलंगणा
योग्य उत्तर: क) कर्नाटक

स्पष्टीकरण: भीमा नदी कर्नाटक राज्यातील रायचूर जवळ कृष्णा नदीला मिळते.
12. भीमा नदीच्या खोऱ्यात खालीलपैकी कोणते शहर वसलेले नाही?
अपुणे
बपंढरपूर
कनाशिक
डसोलापूर
योग्य उत्तर: क) नाशिक

स्पष्टीकरण: नाशिक हे गोदावरी नदीच्या काठी वसलेले आहे.
13. भीमा नदीची महाराष्ट्रातील लांबी किती आहे?
अ४५१ किमी
ब५०० किमी
क३०० किमी
ड६०० किमी
योग्य उत्तर: अ) ४५१ किमी

स्पष्टीकरण: भीमा नदीची महाराष्ट्रातील लांबी ४५१ किमी आहे.
14. घोड नदी ही कोणत्या नदीची उपनदी आहे?
अकृष्णा
बभीमा
कगोदावरी
डतापी
योग्य उत्तर: ब) भीमा

स्पष्टीकरण: घोड नदी ही भीमा नदीची प्रमुख उपनदी आहे.
15. भीमा नदीच्या खोऱ्यात कोणत्या प्रकारची मृदा आढळते?
अजांभी
बकाळी
कलाल
डवाळूची
योग्य उत्तर: ब) काळी

स्पष्टीकरण: भीमा नदीच्या खोऱ्यात सुपीक काळी मृदा आढळते.
16. नीरा नदी ही कोणाची उपनदी आहे?
अगोदावरी
बभीमा
ककृष्णा
डतापी
योग्य उत्तर: ब) भीमा

स्पष्टीकरण: नीरा नदी भीमा नदीला येऊन मिळते.
17. भीमा नदीचा उगम कोणत्या पर्वतरांगेत होतो?
असातपुडा
बसह्याद्री
कविंध्य
डअरावली
योग्य उत्तर: ब) सह्याद्री

स्पष्टीकरण: भीमा नदीचा उगम सह्याद्री पर्वतरांगेत होतो.
18. भीमा नदीच्या उपनद्यांपैकी सर्वात लांब उपनदी कोणती?
असीना
बइंद्रायणी
कमुळा
डकुकडी
योग्य उत्तर: अ) सीना

स्पष्टीकरण: सीना ही भीमा नदीची सर्वात लांब उपनदी मानली जाते.
19. भीमा नदीवर कोणते तीर्थक्षेत्र वसलेले आहे?
अशिर्डी
बपंढरपूर
ककोल्हापूर
डनांदेड
योग्य उत्तर: ब) पंढरपूर

स्पष्टीकरण: पंढरपूर हे भीमा नदीच्या काठी वसलेले प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे.
20. भीमा नदीच्या खोऱ्यात कोणत्या पिकाचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर होते?
अचहा
बऊस
ककॉफी
डरबर
योग्य उत्तर: ब) ऊस

स्पष्टीकरण: भीमा नदीच्या खोऱ्यात ऊस हे प्रमुख नगदी पीक घेतले जाते.