MahaExam अभ्यास नोट्स

देवगिरीचे यादव साम्राज्य | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

देवगिरीचे यादव साम्राज्य

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

देवगिरीचे यादव हे महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि वैभवशाली घराणे होते. १२ व्या आणि १३ व्या शतकात त्यांनी महाराष्ट्रावर राज्य केले. त्यांच्या काळात मराठी भाषा, संस्कृती आणि साहित्याची मोठी प्रगती झाली.

सविस्तर माहिती

यादव घराण्याची सत्ता प्रामुख्याने देवगिरी (आताचे दौलताबाद) येथून चालत असे. भिल्लम पाचवा याने देवगिरी येथे आपली राजधानी स्थापन केली. यादवांच्या काळात महानुभाव पंथ आणि वारकरी संप्रदायाचा उदय झाला. ज्ञानेश्वरीसारख्या महान ग्रंथाची निर्मिती याच काळात झाली. यादवांचे राज्य अलाउद्दीन खिलजीच्या आक्रमणामुळे संपुष्टात आले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

देवगिरी

यादवांची राजधानी, जी सध्याच्या छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) जवळील दौलताबाद येथे आहे.

महानुभाव पंथ

चक्रधर स्वामींनी स्थापन केलेला पंथ, ज्याने मराठी भाषेला साहित्यात मोठे स्थान मिळवून दिले.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • यादवांची राजधानी देवगिरी होती.
  • भिल्लम पाचवा हा देवगिरीच्या यादव घराण्याचा संस्थापक मानला जातो.
  • रामचंद्र यादव हा या घराण्याचा शेवटचा स्वतंत्र राजा होता.
  • यादवांच्या काळात मराठी भाषेला राजभाषेचा दर्जा मिळाला.
  • हेमपंथी वास्तुकला याच काळात विकसित झाली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • ज्ञानेश्वरांनी 'ज्ञानेश्वरी' हा ग्रंथ याच काळात लिहिला.
  • यादवांच्या काळात 'लीळाचरित्र' हा मराठीतील पहिला गद्य ग्रंथ लिहिला गेला.
  • अलाउद्दीन खिलजीने १२९६ मध्ये देवगिरीवर पहिले आक्रमण केले.
  • यादवांचे राज्य गोदावरी आणि कृष्णा नद्यांच्या दरम्यान पसरलेले होते.

उदाहरणे

हेमपंथी मंदिरे

यादव काळात बांधलेली मंदिरे, ज्यामध्ये चुनखडीचा वापर न करता दगडात दगड अडकवून बांधणी केली जाते. उदा. गोंदेश्वर मंदिर, सिन्नर.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

यादवांच्या काळातील साहित्य आणि संत चळवळीवर नेहमी प्रश्न विचारले जातात.
राजधानीचे नाव आणि संस्थापक लक्षात ठेवा.
हेमपंथी वास्तुकलेची वैशिष्ट्ये अभ्यासा.

⚠️ सामान्य चुका

यादवांना केवळ एक स्थानिक सत्ता समजणे, प्रत्यक्षात ते एक मोठे साम्राज्य होते.
देवगिरी आणि दौलताबाद हे एकच ठिकाण आहे हे लक्षात न ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. देवगिरीच्या यादव घराण्याची स्थापना कोणी केली?
अरामचंद्र यादव
बभिल्लम पाचवा
कसिंहण
डमहादेव
योग्य उत्तर: ब) भिल्लम पाचवा

स्पष्टीकरण: भिल्लम पाचवा याने देवगिरी येथे यादव सत्तेची स्थापना केली.
2. यादवांची राजधानी कोणती होती?
अपैठण
बनांदेड
कदेवगिरी
डकोल्हापूर
योग्य उत्तर: क) देवगिरी

स्पष्टीकरण: देवगिरी (दौलताबाद) ही यादवांची राजधानी होती.
3. मराठीतील पहिला गद्य ग्रंथ कोणता मानला जातो?
अज्ञानेश्वरी
बलीळाचरित्र
कविवेकसिंधू
डमुकुंदराज
योग्य उत्तर: ब) लीळाचरित्र

स्पष्टीकरण: महानुभाव पंथाचा 'लीळाचरित्र' हा मराठीतील पहिला गद्य ग्रंथ आहे.
4. हेमपंथी वास्तुकलेचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे?
अविटांचा वापर
बचुनखडीचा वापर
कदगडात दगड अडकवून बांधणी
डलाकडी खांब
योग्य उत्तर: क) दगडात दगड अडकवून बांधणी

स्पष्टीकरण: हेमपंथी वास्तुकलेत चुनखडीचा वापर न करता दगड एकमेकांत अडकवून बांधणी केली जाते.
5. यादवांच्या काळात कोणत्या संप्रदायाचा उदय झाला?
अलिंगायत
बमहानुभाव आणि वारकरी
कशीख
डबौद्ध
योग्य उत्तर: ब) महानुभाव आणि वारकरी

स्पष्टीकरण: यादव काळात महानुभाव आणि वारकरी संप्रदायाचा मोठा प्रसार झाला.
6. अलाउद्दीन खिलजीने देवगिरीवर पहिले आक्रमण कधी केले?
अ१२९०
ब१२९६
क१३००
ड१३०५
योग्य उत्तर: ब) १२९६

स्पष्टीकरण: अलाउद्दीन खिलजीने १२९६ मध्ये देवगिरीवर आक्रमण केले होते.
7. ज्ञानेश्वरी हा ग्रंथ कोणाच्या काळात लिहिला गेला?
अराष्ट्रकूट
बयादव
कशिलाहार
डचालुक्य
योग्य उत्तर: ब) यादव

स्पष्टीकरण: ज्ञानेश्वरी ही यादव काळात संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिली.
8. यादव घराण्याचा शेवटचा स्वतंत्र राजा कोण होता?
अभिल्लम
बसिंहण
करामचंद्र यादव
डकृष्ण
योग्य उत्तर: क) रामचंद्र यादव

स्पष्टीकरण: रामचंद्र यादव हा देवगिरीच्या यादव घराण्याचा शेवटचा स्वतंत्र राजा होता.
9. महानुभाव पंथाचे संस्थापक कोण होते?
असंत ज्ञानेश्वर
बसंत नामदेव
कचक्रधर स्वामी
डमुकुंदराज
योग्य उत्तर: क) चक्रधर स्वामी

स्पष्टीकरण: चक्रधर स्वामींनी महानुभाव पंथाची स्थापना केली.
10. यादवांच्या काळात कोणत्या भाषेला राजाश्रय मिळाला?
असंस्कृत
बकन्नड
कमराठी
डफारसी
योग्य उत्तर: क) मराठी

स्पष्टीकरण: यादव काळात मराठी भाषेला राजभाषेचा दर्जा मिळाला.
11. सिन्नर येथील गोंदेश्वर मंदिर कोणत्या शैलीत बांधले आहे?
अद्रविड
बनागर
कहेमपंथी
डवेसर
योग्य उत्तर: क) हेमपंथी

स्पष्टीकरण: सिन्नरचे गोंदेश्वर मंदिर हे यादवकालीन हेमपंथी शैलीचे उत्तम उदाहरण आहे.
12. यादव राजांच्या काळात कोणता ग्रंथ लिहिला गेला?
अविवेकसिंधू
बज्ञानेश्वरी
कलीळाचरित्र
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: हे सर्व ग्रंथ यादव काळातच लिहिले गेले.
13. देवगिरीचे नाव दौलताबाद कोणी ठेवले?
अअलाउद्दीन खिलजी
बमुहम्मद बिन तुघलक
कऔरंगजेब
डअकबर
योग्य उत्तर: ब) मुहम्मद बिन तुघलक

स्पष्टीकरण: मुहम्मद बिन तुघलकाने देवगिरीचे नाव दौलताबाद ठेवले होते.
14. यादव काळात प्रशासकीय भाषेचे स्वरूप काय होते?
अकेवळ संस्कृत
बमराठी आणि संस्कृत
ककेवळ फारसी
डकेवळ कन्नड
योग्य उत्तर: ब) मराठी आणि संस्कृत

स्पष्टीकरण: यादव काळात मराठी आणि संस्कृत या दोन्ही भाषा प्रशासनात वापरल्या जात असत.
15. यादवांचे राज्य कोणत्या नद्यांच्या दरम्यान होते?
अगंगा-यमुना
बगोदावरी-कृष्णा
कनर्मदा-तापी
डसिंधू-सतलज
योग्य उत्तर: ब) गोदावरी-कृष्णा

स्पष्टीकरण: यादवांचे राज्य प्रामुख्याने गोदावरी आणि कृष्णा नद्यांच्या खोऱ्यात होते.
16. यादव काळात 'मुकुंदराज' यांनी कोणता ग्रंथ लिहिला?
अज्ञानेश्वरी
बविवेकसिंधू
कअनुभवामृत
डचांगदेव पासष्टी
योग्य उत्तर: ब) विवेकसिंधू

स्पष्टीकरण: मुकुंदराज यांनी 'विवेकसिंधू' हा ग्रंथ लिहिला.
17. यादव घराण्यातील सर्वात शक्तिशाली राजा कोणाला मानले जाते?
अभिल्लम
बसिंहण
करामचंद्र
डमहादेव
योग्य उत्तर: ब) सिंहण

स्पष्टीकरण: सिंहण हा यादव घराण्यातील एक अत्यंत पराक्रमी आणि शक्तिशाली राजा होता.
18. यादवांच्या काळात व्यापारासाठी कोणते चलन वापरले जात असे?
अरुपया
बसुवर्ण मुद्रा (पद्मटंक)
कदाम
डमोहर
योग्य उत्तर: ब) सुवर्ण मुद्रा (पद्मटंक)

स्पष्टीकरण: यादव काळात सुवर्ण मुद्रांना 'पद्मटंक' असे म्हटले जाई.
19. यादव काळात कोणत्या कलेचा विकास झाला?
अचित्रकला
बवास्तुकला (हेमपंथी)
कसंगीत
डनृत्य
योग्य उत्तर: ब) वास्तुकला (हेमपंथी)

स्पष्टीकरण: यादव काळात वास्तुकलेचा, विशेषतः हेमपंथी शैलीचा मोठा विकास झाला.
20. यादव सत्तेचा अंत कोणत्या शतकात झाला?
अ१२ वे शतक
ब१३ वे शतक
क१४ वे शतक
ड१५ वे शतक
योग्य उत्तर: क) १४ वे शतक

स्पष्टीकरण: १४ व्या शतकाच्या सुरुवातीला (१३१७ च्या सुमारास) यादव सत्तेचा पूर्णपणे अंत झाला.