देवगिरीचे यादव साम्राज्य | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
देवगिरीचे यादव साम्राज्य
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
देवगिरीचे यादव हे महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि वैभवशाली घराणे होते. १२ व्या आणि १३ व्या शतकात त्यांनी महाराष्ट्रावर राज्य केले. त्यांच्या काळात मराठी भाषा, संस्कृती आणि साहित्याची मोठी प्रगती झाली.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
यादवांची राजधानी, जी सध्याच्या छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) जवळील दौलताबाद येथे आहे.
चक्रधर स्वामींनी स्थापन केलेला पंथ, ज्याने मराठी भाषेला साहित्यात मोठे स्थान मिळवून दिले.
महत्त्वाचे मुद्दे
- यादवांची राजधानी देवगिरी होती.
- भिल्लम पाचवा हा देवगिरीच्या यादव घराण्याचा संस्थापक मानला जातो.
- रामचंद्र यादव हा या घराण्याचा शेवटचा स्वतंत्र राजा होता.
- यादवांच्या काळात मराठी भाषेला राजभाषेचा दर्जा मिळाला.
- हेमपंथी वास्तुकला याच काळात विकसित झाली.
महत्त्वाची तथ्ये
- ज्ञानेश्वरांनी 'ज्ञानेश्वरी' हा ग्रंथ याच काळात लिहिला.
- यादवांच्या काळात 'लीळाचरित्र' हा मराठीतील पहिला गद्य ग्रंथ लिहिला गेला.
- अलाउद्दीन खिलजीने १२९६ मध्ये देवगिरीवर पहिले आक्रमण केले.
- यादवांचे राज्य गोदावरी आणि कृष्णा नद्यांच्या दरम्यान पसरलेले होते.
उदाहरणे
हेमपंथी मंदिरे
यादव काळात बांधलेली मंदिरे, ज्यामध्ये चुनखडीचा वापर न करता दगडात दगड अडकवून बांधणी केली जाते. उदा. गोंदेश्वर मंदिर, सिन्नर.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: भिल्लम पाचवा याने देवगिरी येथे यादव सत्तेची स्थापना केली.
स्पष्टीकरण: देवगिरी (दौलताबाद) ही यादवांची राजधानी होती.
स्पष्टीकरण: महानुभाव पंथाचा 'लीळाचरित्र' हा मराठीतील पहिला गद्य ग्रंथ आहे.
स्पष्टीकरण: हेमपंथी वास्तुकलेत चुनखडीचा वापर न करता दगड एकमेकांत अडकवून बांधणी केली जाते.
स्पष्टीकरण: यादव काळात महानुभाव आणि वारकरी संप्रदायाचा मोठा प्रसार झाला.
स्पष्टीकरण: अलाउद्दीन खिलजीने १२९६ मध्ये देवगिरीवर आक्रमण केले होते.
स्पष्टीकरण: ज्ञानेश्वरी ही यादव काळात संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिली.
स्पष्टीकरण: रामचंद्र यादव हा देवगिरीच्या यादव घराण्याचा शेवटचा स्वतंत्र राजा होता.
स्पष्टीकरण: चक्रधर स्वामींनी महानुभाव पंथाची स्थापना केली.
स्पष्टीकरण: यादव काळात मराठी भाषेला राजभाषेचा दर्जा मिळाला.
स्पष्टीकरण: सिन्नरचे गोंदेश्वर मंदिर हे यादवकालीन हेमपंथी शैलीचे उत्तम उदाहरण आहे.
स्पष्टीकरण: हे सर्व ग्रंथ यादव काळातच लिहिले गेले.
स्पष्टीकरण: मुहम्मद बिन तुघलकाने देवगिरीचे नाव दौलताबाद ठेवले होते.
स्पष्टीकरण: यादव काळात मराठी आणि संस्कृत या दोन्ही भाषा प्रशासनात वापरल्या जात असत.
स्पष्टीकरण: यादवांचे राज्य प्रामुख्याने गोदावरी आणि कृष्णा नद्यांच्या खोऱ्यात होते.
स्पष्टीकरण: मुकुंदराज यांनी 'विवेकसिंधू' हा ग्रंथ लिहिला.
स्पष्टीकरण: सिंहण हा यादव घराण्यातील एक अत्यंत पराक्रमी आणि शक्तिशाली राजा होता.
स्पष्टीकरण: यादव काळात सुवर्ण मुद्रांना 'पद्मटंक' असे म्हटले जाई.
स्पष्टीकरण: यादव काळात वास्तुकलेचा, विशेषतः हेमपंथी शैलीचा मोठा विकास झाला.
स्पष्टीकरण: १४ व्या शतकाच्या सुरुवातीला (१३१७ च्या सुमारास) यादव सत्तेचा पूर्णपणे अंत झाला.