MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्राचा प्राचीन इतिहास: सातवाहन कालखंड | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्राचा प्राचीन इतिहास: सातवाहन कालखंड

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

सातवाहन हे महाराष्ट्रातील पहिले ऐतिहासिक राजघराणे मानले जाते. त्यांनी महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि आर्थिक जडणघडणीत मोलाची भर घातली. त्यांचा काळ हा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील सुवर्णकाळ मानला जातो.

सविस्तर माहिती

सातवाहन घराण्याची स्थापना सिमुक याने केली. प्रतिष्ठान (पैठण) ही त्यांची राजधानी होती. सातवाहनांनी सुमारे ४०० वर्षे राज्य केले. या काळात व्यापार, कला आणि साहित्याची मोठी प्रगती झाली. सातवाहन राजे स्वतःला 'दक्षिणपथपती' म्हणवून घेत असत. त्यांनी प्राकृत भाषेला राजाश्रय दिला. हाल राजाने 'गाथासप्तशती' हा ग्रंथ लिहिला, जो प्राकृत साहित्यातील महत्त्वाचा ग्रंथ आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

प्रतिष्ठान

सातवाहन घराण्याची राजधानी, जे सध्याचे पैठण (छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा) आहे.

गाथासप्तशती

हाल राजाने संकलित केलेला प्राकृत भाषेतील काव्यसंग्रह.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • सातवाहन घराण्याचा संस्थापक सिमुक होता.
  • गौतमीपुत्र सातकर्णी हा या घराण्यातील सर्वात पराक्रमी राजा होता.
  • सातवाहनांच्या काळात बौद्ध धर्माचा मोठा प्रसार झाला.
  • नाणेघाट येथील शिलालेख सातवाहनांच्या इतिहासाची महत्त्वाची माहिती देतो.
  • सातवाहनांनी शकांचा पराभव करून आपली सत्ता प्रस्थापित केली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • सातवाहन राजे आपल्या नावाआधी आईचे नाव लावत असत (उदा. गौतमीपुत्र).
  • सातवाहनांनी शिसे, तांबे आणि पोटीनची नाणी चलनात आणली.
  • हाल राजाच्या दरबारात गुणाढ्य नावाचा कवी होता, ज्याने 'बृहत्कथा' हा ग्रंथ लिहिला.
  • सातवाहनांच्या काळात 'निगम' म्हणजे व्यापारी संघटना होत्या.

उदाहरणे

कला आणि वास्तुकला

कार्ले, भाजे, कान्हेरी आणि नाशिक येथील लेण्यांची निर्मिती सातवाहन काळात झाली, जी आजही महाराष्ट्राच्या स्थापत्य कलेचा वारसा आहेत.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या विजयांची माहिती नाशिकच्या शिलालेखातून मिळते, हे लक्षात ठेवा.
सातवाहनांची राजधानी पैठण (प्रतिष्ठान) होती, हे वारंवार विचारले जाते.
सातवाहन काळातील लेण्यांची ठिकाणे आणि त्यांची वैशिष्ट्ये पाठ करा.

⚠️ सामान्य चुका

सातवाहनांना केवळ उत्तर भारतातील समजणे ही चूक आहे, ते दख्खनचे (महाराष्ट्राचे) राजे होते.
सातवाहनांची अधिकृत भाषा संस्कृत नसून प्राकृत होती, हे लक्षात ठेवा.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. सातवाहन घराण्याचा संस्थापक कोण होता?
अगौतमीपुत्र सातकर्णी
बसिमुक
कहाल
डयज्ञश्री सातकर्णी
योग्य उत्तर: ब) सिमुक

स्पष्टीकरण: सातवाहन घराण्याची स्थापना सिमुक याने केली.
2. सातवाहनांची राजधानी कोणती होती?
अनाशिक
बजुन्नर
कप्रतिष्ठान
डतेर
योग्य उत्तर: क) प्रतिष्ठान

स्पष्टीकरण: प्रतिष्ठान (पैठण) ही सातवाहनांची राजधानी होती.
3. गाथासप्तशती हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
असिमुक
बहाल
कगुणाढ्य
डगौतमीपुत्र
योग्य उत्तर: ब) हाल

स्पष्टीकरण: हाल राजाने गाथासप्तशती हा प्राकृत भाषेतील ग्रंथ लिहिला.
4. गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या विजयांची माहिती कोणत्या शिलालेखातून मिळते?
अनाणेघाट
बकार्ले
कनाशिक
डकान्हेरी
योग्य उत्तर: क) नाशिक

स्पष्टीकरण: नाशिक येथील शिलालेखात गौतमीपुत्र सातकर्णीच्या विजयांचे वर्णन आहे.
5. सातवाहन काळात व्यापारासाठी कोणत्या नाण्यांचा वापर केला जात असे?
असोने
बचांदी
कशिसे
डलोखंड
योग्य उत्तर: क) शिसे

स्पष्टीकरण: सातवाहनांनी प्रामुख्याने शिसे (Lead) धातूची नाणी चलनात आणली होती.
6. बृहत्कथा हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
अहाल
बगुणाढ्य
कसिमुक
डहाल
योग्य उत्तर: ब) गुणाढ्य

स्पष्टीकरण: हाल राजाच्या दरबारातील कवी गुणाढ्य याने बृहत्कथा हा ग्रंथ लिहिला.
7. सातवाहन राजे स्वतःला काय म्हणवून घेत असत?
अचक्रवर्ती
बदक्षिणपथपती
कमहाराजाधिराज
डसम्राट
योग्य उत्तर: ब) दक्षिणपथपती

स्पष्टीकरण: सातवाहन राजे स्वतःला दक्षिणपथपती म्हणवून घेत असत.
8. सातवाहन काळातील व्यापारी संघटनांना काय म्हटले जात असे?
अश्रेणी
बनिगम
कसभा
डसमिती
योग्य उत्तर: ब) निगम

स्पष्टीकरण: सातवाहन काळात व्यापारी संघटनांना श्रेणी किंवा निगम म्हटले जात असे.
9. नाणेघाट शिलालेख कोणत्या राजघराण्याशी संबंधित आहे?
अमौर्य
बसातवाहन
कवाकाटक
डराष्ट्रकूट
योग्य उत्तर: ब) सातवाहन

स्पष्टीकरण: नाणेघाट शिलालेख सातवाहन काळातील असून तो नागणिका राणीने कोरला होता.
10. सातवाहनांची अधिकृत भाषा कोणती होती?
असंस्कृत
बपाली
कप्राकृत
डमराठी
योग्य उत्तर: क) प्राकृत

स्पष्टीकरण: सातवाहनांची अधिकृत भाषा प्राकृत होती.
11. सातवाहन घराण्यातील शेवटचा महत्त्वाचा राजा कोण होता?
अहाल
बयज्ञश्री सातकर्णी
कसिमुक
डकृष्ण
योग्य उत्तर: ब) यज्ञश्री सातकर्णी

स्पष्टीकरण: यज्ञश्री सातकर्णी हा सातवाहन घराण्यातील शेवटचा शक्तिशाली राजा मानला जातो.
12. कार्ले येथील चैत्यगृह कोणत्या काळात बांधले गेले?
अमौर्य
बसातवाहन
कगुप्त
डचालुक्य
योग्य उत्तर: ब) सातवाहन

स्पष्टीकरण: कार्ले येथील प्रसिद्ध चैत्यगृह सातवाहन काळात बांधले गेले.
13. सातवाहन राजे आपल्या नावाआधी कोणाचे नाव लावत असत?
अवडिलांचे
बआजोबांचे
कआईचे
डगुरुंचे
योग्य उत्तर: क) आईचे

स्पष्टीकरण: सातवाहन राजे मातृसत्ताक पद्धतीचे पालन करत, म्हणून ते आईचे नाव लावत.
14. सातवाहनांचा मुख्य शत्रू कोण होता?
अशक
बहुण
ककुशाण
डमौर्य
योग्य उत्तर: अ) शक

स्पष्टीकरण: सातवाहनांचा प्रदीर्घ संघर्ष शकांशी झाला होता.
15. सातवाहन काळात कोणत्या धर्माचा प्रसार झाला?
अजैन
बबौद्ध
कवैदिक
डइस्लाम
योग्य उत्तर: ब) बौद्ध

स्पष्टीकरण: सातवाहन काळात बौद्ध धर्माचा मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला.
16. सातवाहनांच्या काळात कोणत्या बंदराचा व्यापार चालत असे?
अकल्याण
बसोपारा
कचौल
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: कल्याण, सोपारा आणि चौल ही सातवाहन काळातील महत्त्वाची बंदरे होती.
17. सातवाहन राजवटीचा काळ साधारणपणे कोणता मानला जातो?
अइ.स.पू. २३० ते इ.स. २३०
बइ.स. १०० ते इ.स. ३००
कइ.स. ५०० ते इ.स. ७००
डइ.स.पू. ५०० ते इ.स. १००
योग्य उत्तर: अ) इ.स.पू. २३० ते इ.स. २३०

स्पष्टीकरण: सातवाहनांचा काळ साधारणपणे इ.स.पू. २३० ते इ.स. २३० असा मानला जातो.
18. गौतमीपुत्र सातकर्णीने कोणाचा पराभव केला होता?
अनहपान
बरुद्रदामन
ककनिष्क
डचंद्रगुप्त
योग्य उत्तर: अ) नहपान

स्पष्टीकरण: गौतमीपुत्र सातकर्णीने शक राजा नहपान याचा पराभव केला होता.
19. सातवाहन काळात 'अमात्य' म्हणजे काय होते?
असैनिक
बव्यापारी
कउच्च अधिकारी
डशेतकरी
योग्य उत्तर: क) उच्च अधिकारी

स्पष्टीकरण: अमात्य हे सातवाहन प्रशासनातील उच्च अधिकारी होते.
20. सातवाहनांच्या काळात कोणत्या धातूची नाणी सर्वात जास्त आढळतात?
असोने
बचांदी
कशिसे
डलोखंड
योग्य उत्तर: क) शिसे

स्पष्टीकरण: सातवाहनांच्या काळात शिसे (Lead) धातूची नाणी मोठ्या प्रमाणात आढळतात.