MahaExam अभ्यास नोट्स

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ: एक ऐतिहासिक आढावा | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ: एक ऐतिहासिक आढावा

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ ही मराठी भाषिकांचे स्वतंत्र राज्य स्थापन करण्यासाठी झालेली एक प्रदीर्घ आणि निर्णायक चळवळ होती. या चळवळीमुळे १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली.

सविस्तर माहिती

स्वातंत्र्यानंतर भाषिक आधारावर राज्यांची पुनर्रचना करण्याची मागणी जोर धरू लागली होती. मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र असावा, ही मराठी जनतेची प्रबळ इच्छा होती. यासाठी 'संयुक्त महाराष्ट्र समिती'ची स्थापना करण्यात आली. अनेक आंदोलने, मोर्चे आणि हुतात्म्यांच्या बलिदानानंतर केंद्र सरकारला नमते घ्यावे लागले आणि १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

संयुक्त महाराष्ट्र समिती

मराठी भाषिकांचे स्वतंत्र राज्य स्थापन करण्यासाठी स्थापन झालेली सर्वपक्षीय संघटना.

हुतात्मा

संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत गोळीबारात किंवा आंदोलनात प्राण गमावलेले नागरिक.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना ६ फेब्रुवारी १९५६ रोजी झाली.
  • एस. एम. जोशी हे समितीचे अध्यक्ष होते.
  • आचार्य अत्रे यांनी 'मराठा' वृत्तपत्रातून चळवळीला मोठी धार दिली.
  • मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र झालाच पाहिजे, ही प्रमुख मागणी होती.
  • १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याचे अधिकृत उद्घाटन झाले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • संयुक्त महाराष्ट्र परिषदेचे पहिले अधिवेशन १९४६ मध्ये बेळगाव येथे झाले.
  • यशवंतराव चव्हाण हे महाराष्ट्र राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री होते.
  • चळवळीत शाहीर अमर शेख, अण्णाभाऊ साठे आणि गव्हाणकर यांनी आपल्या कलाकृतीतून जनजागृती केली.
  • मुंबईचे पहिले महापौर म्हणून विठ्ठलराव कांगणे यांनी काम पाहिले.

उदाहरणे

फ्लोरा फाउंटन गोळीबार

मुंबईत झालेल्या आंदोलनादरम्यान फ्लोरा फाउंटन येथे पोलिसांनी केलेल्या गोळीबारात अनेक आंदोलक शहीद झाले, ज्यामुळे चळवळ अधिक तीव्र झाली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

महत्त्वाच्या व्यक्तींची नावे आणि त्यांची पदे लक्षात ठेवा.
चळवळीतील महत्त्वाच्या घटनांचे कालानुक्रम (Chronology) लक्षात ठेवा.
संयुक्त महाराष्ट्र समितीचे अध्यक्ष आणि सचिव यांची नावे पाठ करा.

⚠️ सामान्य चुका

महाराष्ट्र राज्याची स्थापना १ मे १९६० ऐवजी इतर तारखांशी गल्लत करणे.
संयुक्त महाराष्ट्र समितीचे अध्यक्ष आणि सचिव यांच्या नावांत गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९५०
ब१९५४
क१९५६
ड१९६०
योग्य उत्तर: क) १९५६

स्पष्टीकरण: संयुक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना ६ फेब्रुवारी १९५६ रोजी झाली.
2. संयुक्त महाराष्ट्र समितीचे पहिले अध्यक्ष कोण होते?
अएस. एम. जोशी
बश्रीपाद अमृत डांगे
कप्र. के. अत्रे
डकेशवराव जेधे
योग्य उत्तर: अ) एस. एम. जोशी

स्पष्टीकरण: एस. एम. जोशी हे संयुक्त महाराष्ट्र समितीचे पहिले अध्यक्ष होते.
3. महाराष्ट्र राज्याची स्थापना कोणत्या दिवशी झाली?
अ१५ ऑगस्ट १९४७
ब२६ जानेवारी १९५०
क१ मे १९६०
ड१ नोव्हेंबर १९५६
योग्य उत्तर: क) १ मे १९६०

स्पष्टीकरण: १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली.
4. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत 'मराठा' वृत्तपत्रातून कोणी जनजागृती केली?
अलोकमान्य टिळक
बप्र. के. अत्रे
कबाळासाहेब ठाकरे
डना. सी. फडके
योग्य उत्तर: ब) प्र. के. अत्रे

स्पष्टीकरण: प्र. के. अत्रे यांनी 'मराठा' वृत्तपत्रातून चळवळीला मोठी धार दिली.
5. महाराष्ट्र राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री कोण होते?
अवसंतराव नाईक
बयशवंतराव चव्हाण
कमारोतराव कन्नमवार
डशंकरराव चव्हाण
योग्य उत्तर: ब) यशवंतराव चव्हाण

स्पष्टीकरण: यशवंतराव चव्हाण हे महाराष्ट्र राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री होते.
6. संयुक्त महाराष्ट्र परिषदेचे पहिले अधिवेशन कोठे भरले होते?
अमुंबई
बपुणे
कबेळगाव
डनागपूर
योग्य उत्तर: क) बेळगाव

स्पष्टीकरण: संयुक्त महाराष्ट्र परिषदेचे पहिले अधिवेशन १९४६ मध्ये बेळगाव येथे भरले होते.
7. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत शहीद झालेल्यांच्या स्मरणार्थ कोठे स्मारक आहे?
अहुतात्मा चौक (मुंबई)
बशिवाजी पार्क
कआझाद मैदान
डगेटवे ऑफ इंडिया
योग्य उत्तर: अ) हुतात्मा चौक (मुंबई)

स्पष्टीकरण: मुंबईतील फ्लोरा फाउंटन येथे हुतात्मा चौक आहे.
8. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे मुख्य उद्दिष्ट काय होते?
अभाषिक आधारावर राज्य निर्मिती
बआर्थिक स्वावलंबन
कशिक्षण प्रसार
डशेती सुधारणा
योग्य उत्तर: अ) भाषिक आधारावर राज्य निर्मिती

स्पष्टीकरण: मराठी भाषिकांचे एक स्वतंत्र राज्य स्थापन करणे हे मुख्य उद्दिष्ट होते.
9. खालीलपैकी कोणाला 'संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे जनक' मानले जाते?
अडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
बकेशवराव जेधे
कशंकरराव देव
डधोंडो केशव कर्वे
योग्य उत्तर: ब) केशवराव जेधे

स्पष्टीकरण: केशवराव जेधे यांनी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत मोलाची भूमिका बजावली.
10. संयुक्त महाराष्ट्र समितीमध्ये कोणत्या विचारसरणीचे पक्ष एकत्र आले होते?
अकेवळ काँग्रेस
बकेवळ कम्युनिस्ट
कसर्वपक्षीय
डकेवळ शेतकरी कामगार पक्ष
योग्य उत्तर: क) सर्वपक्षीय

स्पष्टीकरण: संयुक्त महाराष्ट्र समिती ही एक सर्वपक्षीय संघटना होती.
11. मुंबईसह संयुक्त महाराष्ट्र झालाच पाहिजे, ही घोषणा कोणी दिली?
अजनतेने
बनेहरूंनी
कगांधीजींनी
डब्रिटिशांनी
योग्य उत्तर: अ) जनतेने

स्पष्टीकरण: ही घोषणा मराठी जनतेची प्रबळ इच्छा होती.
12. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत कोणत्या शाहीरानी गाण्यांतून जनजागृती केली?
अशाहीर अमर शेख
बशाहीर साबळे
कअण्णाभाऊ साठे
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: या सर्व शाहिरांनी आपल्या कलाकृतीतून चळवळीला बळ दिले.
13. महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीवेळी भारताचे पंतप्रधान कोण होते?
अलाल बहादूर शास्त्री
बजवाहरलाल नेहरू
कइंदिरा गांधी
डमोरारजी देसाई
योग्य उत्तर: ब) जवाहरलाल नेहरू

स्पष्टीकरण: १९६० मध्ये जवाहरलाल नेहरू हे भारताचे पंतप्रधान होते.
14. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचा काळ कोणता मानला जातो?
अ१९२०-१९३०
ब१९४०-१९५०
क१९५६-१९६०
ड१९६०-१९७०
योग्य उत्तर: क) १९५६-१९६०

स्पष्टीकरण: १९५६ ते १९६० हा काळ चळवळीचा अत्यंत तीव्र काळ होता.
15. संयुक्त महाराष्ट्र समितीचे सचिव कोण होते?
अएस. एम. जोशी
बश्रीपाद अमृत डांगे
कप्र. के. अत्रे
डउद्धवराव पाटील
योग्य उत्तर: ब) श्रीपाद अमृत डांगे

स्पष्टीकरण: श्रीपाद अमृत डांगे हे समितीचे प्रमुख नेते आणि सचिव होते.
16. महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीनंतर विदर्भाचा समावेश कोणत्या राज्यात झाला?
अमध्य प्रदेश
बमहाराष्ट्र
कआंध्र प्रदेश
डगुजरात
योग्य उत्तर: ब) महाराष्ट्र

स्पष्टीकरण: नागपूर कराराद्वारे विदर्भाचा समावेश महाराष्ट्रात झाला.
17. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत 'मुंबई' कोणाला हवी होती?
अमराठी भाषिकांना
बगुजराती भाषिकांना
ककेंद्र सरकारला
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: अ) मराठी भाषिकांना

स्पष्टीकरण: मुंबई ही महाराष्ट्राची राजधानी असावी, ही मराठी भाषिकांची मागणी होती.
18. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत कोणत्या पक्षाचा सहभाग नव्हता?
अशेतकरी कामगार पक्ष
बकम्युनिस्ट पक्ष
कप्रजा समाजवादी पक्ष
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ड) यापैकी नाही

स्पष्टीकरण: हे सर्व पक्ष संयुक्त महाराष्ट्र समितीमध्ये सामील होते.
19. महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीसाठी कोणते आंदोलन झाले?
अचले जाव
बसंयुक्त महाराष्ट्र चळवळ
कसत्याग्रह
डअसहकार
योग्य उत्तर: ब) संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ

स्पष्टीकरण: संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ हेच महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीचे मुख्य आंदोलन होते.
20. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीचे यश कशात आहे?
अमुंबई महाराष्ट्राला मिळाली
बमराठी भाषिक राज्य मिळाले
कलोकशाहीचा विजय झाला
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: ही सर्व संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीची फलित आहेत.