MahaExam अभ्यास नोट्स

अहमदनगरची निजामशाही: इतिहास आणि महत्त्व | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

अहमदनगरची निजामशाही: इतिहास आणि महत्त्व

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

बहमनी राज्याच्या विघटनानंतर महाराष्ट्रात निर्माण झालेल्या पाच शाही राज्यांपैकी 'निजामशाही' हे एक महत्त्वाचे राज्य होते. अहमदनगर ही या राज्याची राजधानी होती. या राज्याने महाराष्ट्राच्या मध्ययुगीन इतिहासात, विशेषतः मराठा साम्राज्याच्या उदयाच्या पार्श्वभूमीवर महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.

सविस्तर माहिती

निजामशाहीची स्थापना मलिक अहमद निजामशाह याने १४९० मध्ये केली. जुन्नर ही सुरुवातीची राजधानी होती, परंतु नंतर ती अहमदनगरला हलवण्यात आली. निजामशाहीचा विस्तार प्रामुख्याने मराठवाडा आणि उत्तर महाराष्ट्रात होता. मलिक अंबर हा निजामशाहीतील सर्वात प्रभावशाली वजीर होता, ज्याने महसूल पद्धतीत आणि लष्करी रचनेत अनेक सुधारणा केल्या. निजामशाहीचा शेवट १६३६ मध्ये मुघल सम्राट शहाजहान याने केला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

मलिक अहमद निजामशाह

निजामशाहीचा संस्थापक आणि अहमदनगर शहराचा वसाहतकार.

मलिक अंबर

निजामशाहीचा एक कर्तबगार वजीर, ज्याने 'गनिमी कावा' पद्धतीचा वापर करून मुघलांना कडवी झुंज दिली.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • निजामशाहीची स्थापना १४९० मध्ये झाली.
  • अहमदनगर हे निजामशाहीचे मुख्य केंद्र होते.
  • मलिक अंबरने निजामशाहीला वैभव प्राप्त करून दिले.
  • निजामशाहीचे मुघल साम्राज्यात विलीनीकरण १६३६ मध्ये झाले.
  • चांदबीबी ही निजामशाहीतील एक पराक्रमी स्त्री शासक होती.

महत्त्वाची तथ्ये

  • निजामशाहीची स्थापना बहमनी राज्याच्या विघटनातून झाली.
  • मलिक अंबरने महसूल वसुलीसाठी 'पहाणी' पद्धत सुरू केली.
  • निजामशाहीच्या काळात मराठी भाषेला प्रशासनात स्थान मिळाले.
  • निजामशाहीचे शेवटचे शासक हुसैन निजामशाह होते.

उदाहरणे

चांदबीबीचा लढा

अहमदनगरच्या संरक्षणासाठी मुघल सम्राट अकबराच्या सैन्याविरुद्ध चांदबीबीने अत्यंत धैर्याने लढा दिला होता.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

निजामशाहीच्या संस्थापकाचे नाव आणि राजधानी लक्षात ठेवा.
मलिक अंबरच्या सुधारणांवर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
निजामशाहीचा अंत कोणत्या मुघल सम्राटाच्या काळात झाला हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

निजामशाही आणि आदिलशाही यांच्यातील फरक गोंधळात टाकणारा असतो, तो स्पष्ट ठेवा.
निजामशाहीचा काळ (१४९०-१६३६) लक्षात ठेवताना गोंधळ करू नका.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. अहमदनगरच्या निजामशाहीची स्थापना कोणी केली?
अमलिक अहमद
बयुसूफ आदिलशाह
कफतेह खान
डमलिक अंबर
योग्य उत्तर: अ) मलिक अहमद

स्पष्टीकरण: मलिक अहमद निजामशाह याने १४९० मध्ये निजामशाहीची स्थापना केली.
2. निजामशाहीची पहिली राजधानी कोणती होती?
अअहमदनगर
बजुन्नर
कदौलताबाद
डबीदर
योग्य उत्तर: ब) जुन्नर

स्पष्टीकरण: सुरुवातीला जुन्नर ही निजामशाहीची राजधानी होती, नंतर ती अहमदनगरला हलवण्यात आली.
3. मलिक अंबर कोणत्या राज्याचा वजीर होता?
अआदिलशाही
बनिजामशाही
ककुतुबशाही
डइमादशाही
योग्य उत्तर: ब) निजामशाही

स्पष्टीकरण: मलिक अंबर हा निजामशाहीचा अत्यंत कर्तबगार वजीर होता.
4. निजामशाहीचा शेवट कोणत्या मुघल सम्राटाने केला?
अअकबर
बजहांगीर
कशहाजहान
डऔरंगजेब
योग्य उत्तर: क) शहाजहान

स्पष्टीकरण: १६३६ मध्ये शहाजहानने निजामशाहीचे मुघल साम्राज्यात विलीनीकरण केले.
5. अहमदनगरच्या संरक्षणासाठी मुघलांविरुद्ध कोणी लढा दिला?
अचांदबीबी
बजीजाबाई
कताराबाई
डयेसूबाई
योग्य उत्तर: अ) चांदबीबी

स्पष्टीकरण: चांदबीबीने मुघलांविरुद्ध अहमदनगरचे रक्षण केले होते.
6. मलिक अंबरने महसूल वसुलीसाठी कोणती पद्धत सुरू केली?
अरयतवारी
बपहाणी
कजमीनदारी
डइनामदारी
योग्य उत्तर: ब) पहाणी

स्पष्टीकरण: मलिक अंबरने जमिनीची मोजणी करून 'पहाणी' पद्धत सुरू केली.
7. निजामशाहीची स्थापना कोणत्या राज्याच्या विघटनातून झाली?
अविजयनगर
बबहमनी
कमुघल
डमराठा
योग्य उत्तर: ब) बहमनी

स्पष्टीकरण: बहमनी राज्याच्या विघटनातून पाच शाही राज्ये निर्माण झाली, त्यापैकी एक निजामशाही होती.
8. निजामशाहीचे राज्य प्रामुख्याने कोणत्या भागात होते?
अकोकण
बविदर्भ
कमराठवाडा आणि उत्तर महाराष्ट्र
डखानदेश
योग्य उत्तर: क) मराठवाडा आणि उत्तर महाराष्ट्र

स्पष्टीकरण: निजामशाहीचा विस्तार प्रामुख्याने मराठवाडा आणि उत्तर महाराष्ट्रात होता.
9. मलिक अंबरने कोणत्या युद्धतंत्राचा वापर केला?
अछापामार (गनिमी कावा)
बआघाडीचे युद्ध
कसमुद्री युद्ध
डघेराबंदी
योग्य उत्तर: अ) छापामार (गनिमी कावा)

स्पष्टीकरण: मलिक अंबरने गनिमी कावा पद्धतीचा वापर करून मुघलांना सळो की पळो करून सोडले होते.
10. निजामशाहीचा काळ कोणता मानला जातो?
अ१४००-१५००
ब१४९०-१६३६
क१५००-१६५०
ड१५५०-१७००
योग्य उत्तर: ब) १४९०-१६३६

स्पष्टीकरण: निजामशाहीचा काळ १४९० ते १६३६ असा आहे.
11. अहमदनगर शहराची स्थापना कोणी केली?
अमलिक अहमद
बबुरहान निजामशाह
कहुसैन निजामशाह
डमलिक अंबर
योग्य उत्तर: अ) मलिक अहमद

स्पष्टीकरण: मलिक अहमद निजामशाह याने अहमदनगर शहराची स्थापना केली.
12. निजामशाहीच्या काळात प्रशासकीय भाषा म्हणून कशाचा वापर केला जात असे?
असंस्कृत
बमराठी
कहिंदी
डइंग्रजी
योग्य उत्तर: ब) मराठी

स्पष्टीकरण: निजामशाहीच्या काळात प्रशासनात मराठी भाषेचा वापर केला जात असे.
13. मलिक अंबरचे मूळ नाव काय होते?
अशंभू
बचांबू
कशंबू
डअंबर
योग्य उत्तर: ब) चांबू

स्पष्टीकरण: मलिक अंबरचे मूळ नाव 'चांबू' होते, तो मूळचा इथिओपियाचा होता.
14. निजामशाहीतील 'वजीर' म्हणजे काय?
अराजा
बप्रधान किंवा मुख्य सल्लागार
कसेनापती
डन्यायाधीश
योग्य उत्तर: ब) प्रधान किंवा मुख्य सल्लागार

स्पष्टीकरण: वजीर म्हणजे राज्याचा मुख्य प्रधान किंवा सल्लागार.
15. मुघलांनी निजामशाहीवर आक्रमण का केले?
अधार्मिक कारणांमुळे
बसाम्राज्य विस्तारासाठी
कव्यापारासाठी
डमैत्रीसाठी
योग्य उत्तर: ब) साम्राज्य विस्तारासाठी

स्पष्टीकरण: मुघल साम्राज्याचा विस्तार करण्यासाठी त्यांनी निजामशाहीवर आक्रमण केले.
16. निजामशाहीच्या काळात कोणत्या किल्ल्याला महत्त्व होते?
अरायगड
बदौलताबाद
कप्रतापगड
डसिंधुदुर्ग
योग्य उत्तर: ब) दौलताबाद

स्पष्टीकरण: दौलताबादचा किल्ला निजामशाहीच्या काळात सामरिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा होता.
17. मलिक अंबरने कोणत्या क्षेत्रात सुधारणा केल्या?
अकेवळ लष्करी
बकेवळ महसूल
कलष्करी आणि महसूल दोन्ही
डकेवळ शिक्षण
योग्य उत्तर: क) लष्करी आणि महसूल दोन्ही

स्पष्टीकरण: मलिक अंबरने लष्करी आणि महसूल अशा दोन्ही क्षेत्रांत महत्त्वाच्या सुधारणा केल्या.
18. निजामशाहीच्या विघटनानंतर महाराष्ट्रात कोणती शक्ती प्रबळ झाली?
अमुघल
बमराठा
कब्रिटिश
डपोर्तुगीज
योग्य उत्तर: ब) मराठा

स्पष्टीकरण: निजामशाहीच्या विघटनानंतर मराठा शक्तीचा उदय होण्यास अनुकूल परिस्थिती निर्माण झाली.
19. चांदबीबी ही कोणाची कन्या होती?
अमलिक अहमद
बहुसैन निजामशाह
कबुरहान निजामशाह
डआदिलशाह
योग्य उत्तर: ब) हुसैन निजामशाह

स्पष्टीकरण: चांदबीबी ही अहमदनगरचा सुलतान हुसैन निजामशाह याची कन्या होती.
20. निजामशाहीच्या काळात महसूल पद्धतीत कोणाचे योगदान महत्त्वाचे आहे?
अमलिक अहमद
बमलिक अंबर
कचांदबीबी
डशहाजीराजे
योग्य उत्तर: ब) मलिक अंबर

स्पष्टीकरण: मलिक अंबरने महसूल पद्धतीत सुधारणा करून शेतकऱ्यांना दिलासा दिला होता.