महाराष्ट्रातील ब्रिटिश राजवट आणि प्रशासन | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
महाराष्ट्रातील ब्रिटिश राजवट आणि प्रशासन
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
एकोणिसाव्या शतकात महाराष्ट्रात ब्रिटिश सत्तेचा विस्तार झाला. या काळात प्रशासकीय, सामाजिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रात मोठे बदल झाले, ज्याचा परिणाम आधुनिक महाराष्ट्राच्या जडणघडणीवर झाला.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
जमिनीचा महसूल थेट शेतकऱ्याकडून वसूल करण्याची पद्धत.
ब्रिटिश काळातील प्रशासकीय विभाग ज्यामध्ये महाराष्ट्र, गुजरात आणि कर्नाटकचा काही भाग समाविष्ट होता.
महत्त्वाचे मुद्दे
- १८१८ मध्ये पेशवाईचा अंत होऊन मराठा साम्राज्य ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेले.
- १८५३ मध्ये भारतात पहिली रेल्वे मुंबई ते ठाणे दरम्यान धावली.
- १८५७ च्या उठावात महाराष्ट्रातील अनेक भागांतून ब्रिटिशांविरुद्ध लढा दिला गेला.
- शिक्षण प्रसारासाठी १८५७ मध्ये मुंबई विद्यापीठाची स्थापना झाली.
- ब्रिटिशांनी महसूल वाढवण्यासाठी जमीन महसूल पद्धतीत बदल केले.
महत्त्वाची तथ्ये
- माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन हे मुंबईचे पहिले गव्हर्नर होते.
- १८८५ मध्ये मुंबईत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन भरले.
- ब्रिटिशांनी 'फोडा आणि राज्य करा' हे धोरण अवलंबले होते.
उदाहरणे
दळणवळणातील क्रांती
१८५३ मध्ये बोरीबंदर ते ठाणे रेल्वे सुरू झाल्यामुळे व्यापाराला मोठी चालना मिळाली.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: पहिली रेल्वे १६ एप्रिल १८५३ रोजी मुंबई ते ठाणे दरम्यान धावली.
स्पष्टीकरण: मुंबई विद्यापीठाची स्थापना १८५७ मध्ये झाली.
स्पष्टीकरण: तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धानंतर १८१८ मध्ये पेशवाईचा अंत झाला.
स्पष्टीकरण: माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन हे मुंबईचे पहिले गव्हर्नर होते.
स्पष्टीकरण: रयतवारी पद्धतीत महसूल थेट शेतकऱ्याकडून (रयतेकडून) वसूल केला जाई.
स्पष्टीकरण: सातारा भागात रंगो बापूजी गुप्ते यांनी उठावाचे नेतृत्व केले.
स्पष्टीकरण: १८८५ मध्ये मुंबईतील गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालयात पहिले अधिवेशन भरले.
स्पष्टीकरण: मुंबई प्रांतात रयतवारी पद्धत प्रामुख्याने लागू होती.
स्पष्टीकरण: एनफिल्ड रायफलच्या काडतुसांना गायीची व डुकराची चरबी लावलेली होती, हे उठावाचे तात्कालिक कारण होते.
स्पष्टीकरण: बाळशास्त्री जांभेकर यांना 'महाराष्ट्रातील समाजसुधारणेचे जनक' मानले जाते.
स्पष्टीकरण: बाळशास्त्री जांभेकर यांनी १८३२ मध्ये 'दर्पण' हे पहिले मराठी वृत्तपत्र सुरू केले.
स्पष्टीकरण: मंदासौरच्या तहाने मराठा सत्तेचा अधिकृत अंत झाला.
स्पष्टीकरण: ब्रिटिशांनी पाश्चात्य शिक्षण पद्धतीचा प्रसार केला.
स्पष्टीकरण: कोल्हापुरात चिमासाहेब यांनी उठावाचे नेतृत्व केले.
स्पष्टीकरण: रेल्वे हे ब्रिटिश काळातील महत्त्वाचे दळणवळण साधन होते.
स्पष्टीकरण: गोपाळ हरी देशमुख यांना 'लोकहितवादी' म्हणून ओळखले जाते.
स्पष्टीकरण: मुंबई हे ब्रिटिश काळातील मुंबई प्रांताचे मुख्य केंद्र होते.
स्पष्टीकरण: १८५७ च्या उठावाच्या वेळी लॉर्ड कॅनिंग हा भारताचा गव्हर्नर जनरल होता.
स्पष्टीकरण: महात्मा जोतिराव फुले यांनी २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली.
स्पष्टीकरण: जिल्हा स्तरावर महसूल गोळा करण्यासाठी 'कलेक्टर' (जिल्हाधिकारी) हे पद महत्त्वाचे होते.