MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील ब्रिटिश राजवट आणि प्रशासन | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील ब्रिटिश राजवट आणि प्रशासन

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

एकोणिसाव्या शतकात महाराष्ट्रात ब्रिटिश सत्तेचा विस्तार झाला. या काळात प्रशासकीय, सामाजिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रात मोठे बदल झाले, ज्याचा परिणाम आधुनिक महाराष्ट्राच्या जडणघडणीवर झाला.

सविस्तर माहिती

१८१८ मध्ये पेशवाईचा अस्त झाल्यानंतर महाराष्ट्रात ब्रिटिश राजवट अधिकृतपणे सुरू झाली. ब्रिटिशांनी महसूल गोळा करण्यासाठी रयतवारी आणि महालवारी पद्धती लागू केल्या. रेल्वे, टपाल आणि तारायंत्राच्या सोयींमुळे दळणवळण सुधारले. पाश्चात्य शिक्षणामुळे महाराष्ट्रात समाजसुधारणेची चळवळ उभी राहिली. प्रशासकीय सोयीसाठी मुंबई प्रांताची विभागणी करण्यात आली होती.

महत्त्वाच्या संज्ञा

रयतवारी पद्धत

जमिनीचा महसूल थेट शेतकऱ्याकडून वसूल करण्याची पद्धत.

मुंबई प्रांत

ब्रिटिश काळातील प्रशासकीय विभाग ज्यामध्ये महाराष्ट्र, गुजरात आणि कर्नाटकचा काही भाग समाविष्ट होता.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • १८१८ मध्ये पेशवाईचा अंत होऊन मराठा साम्राज्य ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेले.
  • १८५३ मध्ये भारतात पहिली रेल्वे मुंबई ते ठाणे दरम्यान धावली.
  • १८५७ च्या उठावात महाराष्ट्रातील अनेक भागांतून ब्रिटिशांविरुद्ध लढा दिला गेला.
  • शिक्षण प्रसारासाठी १८५७ मध्ये मुंबई विद्यापीठाची स्थापना झाली.
  • ब्रिटिशांनी महसूल वाढवण्यासाठी जमीन महसूल पद्धतीत बदल केले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन हे मुंबईचे पहिले गव्हर्नर होते.
  • १८८५ मध्ये मुंबईत भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन भरले.
  • ब्रिटिशांनी 'फोडा आणि राज्य करा' हे धोरण अवलंबले होते.

उदाहरणे

दळणवळणातील क्रांती

१८५३ मध्ये बोरीबंदर ते ठाणे रेल्वे सुरू झाल्यामुळे व्यापाराला मोठी चालना मिळाली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

महत्त्वाच्या तारखा आणि गव्हर्नर जनरल यांची नावे लक्षात ठेवा.
समाजसुधारकांचे योगदान आणि त्यांनी सुरू केलेली वृत्तपत्रे यावर लक्ष द्या.
१८५७ च्या उठावातील महाराष्ट्रातील नेत्यांची नावे पाठ करा.

⚠️ सामान्य चुका

१८५७ च्या उठावातील महाराष्ट्रातील नेत्यांना विसरणे.
महसूल पद्धतींमधील फरक (रयतवारी विरुद्ध कायमधारा) गोंधळात टाकणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतातील पहिली रेल्वे कोणत्या मार्गावर धावली?
अमुंबई-पुणे
बमुंबई-ठाणे
कमुंबई-सुरत
डपुणे-सोलापूर
योग्य उत्तर: ब) मुंबई-ठाणे

स्पष्टीकरण: पहिली रेल्वे १६ एप्रिल १८५३ रोजी मुंबई ते ठाणे दरम्यान धावली.
2. मुंबई विद्यापीठाची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१८५३
ब१८५७
क१८८५
ड१९०५
योग्य उत्तर: ब) १८५७

स्पष्टीकरण: मुंबई विद्यापीठाची स्थापना १८५७ मध्ये झाली.
3. पेशवाईचा अंत कोणत्या वर्षी झाला?
अ१८१७
ब१८१८
क१८१९
ड१८२०
योग्य उत्तर: ब) १८१८

स्पष्टीकरण: तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धानंतर १८१८ मध्ये पेशवाईचा अंत झाला.
4. मुंबईचे पहिले गव्हर्नर कोण होते?
अलॉर्ड डलहौसी
बमाउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन
कलॉर्ड रिपन
डलॉर्ड कर्झन
योग्य उत्तर: ब) माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन

स्पष्टीकरण: माउंट स्टुअर्ट एल्फिन्स्टन हे मुंबईचे पहिले गव्हर्नर होते.
5. रयतवारी पद्धत कोणाशी संबंधित आहे?
अजमीनदार
बशेतकरी
कव्यापारी
डइंग्रज अधिकारी
योग्य उत्तर: ब) शेतकरी

स्पष्टीकरण: रयतवारी पद्धतीत महसूल थेट शेतकऱ्याकडून (रयतेकडून) वसूल केला जाई.
6. १८५७ च्या उठावात सातारा भागात कोणी नेतृत्व केले?
अरंगो बापूजी गुप्ते
बतात्या टोपे
कनानासाहेब पेशवे
डकुंवर सिंग
योग्य उत्तर: अ) रंगो बापूजी गुप्ते

स्पष्टीकरण: सातारा भागात रंगो बापूजी गुप्ते यांनी उठावाचे नेतृत्व केले.
7. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन कोठे भरले?
अपुणे
बमुंबई
कनागपूर
डनाशिक
योग्य उत्तर: ब) मुंबई

स्पष्टीकरण: १८८५ मध्ये मुंबईतील गोकुळदास तेजपाल संस्कृत महाविद्यालयात पहिले अधिवेशन भरले.
8. ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात कोणती जमीन महसूल पद्धत प्रामुख्याने लागू केली?
अकायमधारा
बमहालवारी
करयतवारी
डइनामदारी
योग्य उत्तर: क) रयतवारी

स्पष्टीकरण: मुंबई प्रांतात रयतवारी पद्धत प्रामुख्याने लागू होती.
9. १८५७ च्या उठावाचे तात्कालिक कारण काय होते?
अरेल्वे
बएनफिल्ड रायफलची काडतुसे
कशिक्षण
डकर
योग्य उत्तर: ब) एनफिल्ड रायफलची काडतुसे

स्पष्टीकरण: एनफिल्ड रायफलच्या काडतुसांना गायीची व डुकराची चरबी लावलेली होती, हे उठावाचे तात्कालिक कारण होते.
10. महाराष्ट्रातील समाजसुधारणेचे जनक कोणाला मानले जाते?
अमहात्मा फुले
बबाळशास्त्री जांभेकर
कन्यायमूर्ती रानडे
डलोकमान्य टिळक
योग्य उत्तर: ब) बाळशास्त्री जांभेकर

स्पष्टीकरण: बाळशास्त्री जांभेकर यांना 'महाराष्ट्रातील समाजसुधारणेचे जनक' मानले जाते.
11. दर्पण हे वृत्तपत्र कोणी सुरू केले?
अलोकहितवादी
बबाळशास्त्री जांभेकर
कआगरकर
डफुले
योग्य उत्तर: ब) बाळशास्त्री जांभेकर

स्पष्टीकरण: बाळशास्त्री जांभेकर यांनी १८३२ मध्ये 'दर्पण' हे पहिले मराठी वृत्तपत्र सुरू केले.
12. १८१८ च्या तहाने मराठा सत्तेचा अंत झाला, तो तह कोठे झाला?
अपुणे
बकोरेगाव
कमंदासौर
डसासवड
योग्य उत्तर: क) मंदासौर

स्पष्टीकरण: मंदासौरच्या तहाने मराठा सत्तेचा अधिकृत अंत झाला.
13. ब्रिटिश काळात महाराष्ट्रात कोणत्या प्रकारच्या शिक्षणाचा प्रसार झाला?
अवैदिक
बपाश्चात्य
कइस्लामी
डबौद्ध
योग्य उत्तर: ब) पाश्चात्य

स्पष्टीकरण: ब्रिटिशांनी पाश्चात्य शिक्षण पद्धतीचा प्रसार केला.
14. १८५७ च्या उठावात कोल्हापूरचे नेतृत्व कोणी केले?
अचिमासाहेब
बनानासाहेब
कतात्या टोपे
डझाशीची राणी
योग्य उत्तर: अ) चिमासाहेब

स्पष्टीकरण: कोल्हापुरात चिमासाहेब यांनी उठावाचे नेतृत्व केले.
15. ब्रिटिश सत्तेच्या काळात महाराष्ट्रात कोणत्या नवीन दळणवळण साधनाची सुरुवात झाली?
अविमान
बरेल्वे
कबस
डमेट्रो
योग्य उत्तर: ब) रेल्वे

स्पष्टीकरण: रेल्वे हे ब्रिटिश काळातील महत्त्वाचे दळणवळण साधन होते.
16. लोकहितवादी हे टोपणनाव कोणाचे आहे?
अगोपाळ हरी देशमुख
बगोपाळ गणेश आगरकर
कविठ्ठल रामजी शिंदे
डमहर्षी कर्वे
योग्य उत्तर: अ) गोपाळ हरी देशमुख

स्पष्टीकरण: गोपाळ हरी देशमुख यांना 'लोकहितवादी' म्हणून ओळखले जाते.
17. मुंबई प्रांताचे प्रशासकीय केंद्र कोणते होते?
अपुणे
बमुंबई
कनाशिक
डनागपूर
योग्य उत्तर: ब) मुंबई

स्पष्टीकरण: मुंबई हे ब्रिटिश काळातील मुंबई प्रांताचे मुख्य केंद्र होते.
18. १८५७ च्या उठावाच्या वेळी भारताचा गव्हर्नर जनरल कोण होता?
अलॉर्ड डलहौसी
बलॉर्ड कॅनिंग
कलॉर्ड बेंटिक
डलॉर्ड मेयो
योग्य उत्तर: ब) लॉर्ड कॅनिंग

स्पष्टीकरण: १८५७ च्या उठावाच्या वेळी लॉर्ड कॅनिंग हा भारताचा गव्हर्नर जनरल होता.
19. महाराष्ट्रात 'सत्यशोधक समाज' कोणी स्थापन केला?
अमहात्मा जोतिराव फुले
बडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
कशाहू महाराज
डन्यायमूर्ती रानडे
योग्य उत्तर: अ) महात्मा जोतिराव फुले

स्पष्टीकरण: महात्मा जोतिराव फुले यांनी २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली.
20. ब्रिटिश काळात महसूल गोळा करण्यासाठी कोणत्या अधिकाऱ्याची नेमणूक केली जात असे?
अतहसीलदार
बकलेक्टर
कसरपंच
डपोलीस पाटील
योग्य उत्तर: ब) कलेक्टर

स्पष्टीकरण: जिल्हा स्तरावर महसूल गोळा करण्यासाठी 'कलेक्टर' (जिल्हाधिकारी) हे पद महत्त्वाचे होते.