बहमनी साम्राज्य: महाराष्ट्रातील इतिहास | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
बहमनी साम्राज्य: महाराष्ट्रातील इतिहास
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
दिल्लीच्या सुलतानशाहीपासून स्वतंत्र होऊन दक्षिण भारतात स्थापन झालेले बहमनी साम्राज्य हे महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचे पर्व आहे. या सत्तेने दख्खनच्या राजकारणावर आणि संस्कृतीवर दीर्घकाळ प्रभाव टाकला.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
बहमनी साम्राज्यातील प्रशासकीय विभाग, ज्याचा प्रमुख 'तर्फदार' असे.
सुलतानाचा मुख्य सल्लागार किंवा पंतप्रधान.
महत्त्वाचे मुद्दे
- स्थापना: १३४७ मध्ये अलाउद्दीन हसन गंगू बहमनी याने केली.
- राजधानी: सुरुवातीला गुलबर्गा, नंतर बिदर.
- महमूद गवान: बहमनी साम्राज्याचा प्रसिद्ध वजीर, ज्याने शिक्षण आणि प्रशासनात सुधारणा केल्या.
- विभाजन: १५ व्या शतकाच्या शेवटी बहमनी साम्राज्याचे पाच तुकडे झाले (अहमदनगर, विजापूर, गोलकोंडा, बिदर, वऱ्हाड).
- वास्तुकला: इंडो-इस्लामिक शैलीचा प्रभाव.
महत्त्वाची तथ्ये
- बहमनी राज्याची स्थापना मोहम्मद बिन तुघलकच्या काळात झाली.
- बहमनी आणि विजयनगर साम्राज्य यांच्यात रायचूर दोआबसाठी सतत संघर्ष होत असे.
- बहमनी सत्तेचा शेवट १५२७ च्या सुमारास झाला.
- अहमदनगरची निजामशाही ही बहमनी साम्राज्यातून फुटून निघालेली पहिली मोठी सत्ता होती.
उदाहरणे
महमूद गवानचे योगदान
महमूद गवानने बिदर येथे एक भव्य मदरसा (शिक्षण संस्था) स्थापन केली, जी आजही वास्तुकलेचा नमुना मानली जाते.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: अलाउद्दीन हसन गंगू बहमनी याने १३४७ मध्ये बहमनी साम्राज्याची स्थापना केली.
स्पष्टीकरण: बहमनी साम्राज्याची पहिली राजधानी गुलबर्गा (अहसानाबाद) होती.
स्पष्टीकरण: महमूद गवान हा बहमनी साम्राज्याचा अत्यंत कार्यक्षम वजीर होता.
स्पष्टीकरण: बहमनी साम्राज्याचे पाच तुकडे झाले होते: अहमदनगर, विजापूर, गोलकोंडा, बिदर आणि वऱ्हाड.
स्पष्टीकरण: बहमनी साम्राज्यात प्रशासकीय विभागाला 'तर्फ' असे म्हटले जाई.
स्पष्टीकरण: महमूद गवानने बिदर येथे शिक्षणासाठी प्रसिद्ध मदरसा बांधला होता.
स्पष्टीकरण: रायचूर दोआब हा सुपीक प्रदेश बहमनी आणि विजयनगर यांच्या संघर्षाचे मुख्य कारण होता.
स्पष्टीकरण: बहमनी साम्राज्याची स्थापना १३४७ मध्ये झाली, म्हणजेच १४ व्या शतकात.
स्पष्टीकरण: बहमनी साम्राज्याच्या विघटनानंतर अहमदनगरची निजामशाही अस्तित्वात आली.
स्पष्टीकरण: बहमनी सुलतानांनी नंतरच्या काळात आपली राजधानी बिदर येथे हलवली.
स्पष्टीकरण: १५ व्या शतकाच्या शेवटी आणि १६ व्या शतकाच्या सुरुवातीस बहमनी सत्ता पूर्णपणे विखुरली गेली.
स्पष्टीकरण: तर्फ या प्रशासकीय विभागाचा प्रमुख 'तर्फदार' असे.
स्पष्टीकरण: मराठा साम्राज्य हे बहमनी साम्राज्यातून निर्माण झाले नाही, ते स्वतंत्रपणे उदयाला आले.
स्पष्टीकरण: अलाउद्दीन हसन गंगू बहमनी याला हसन गंगू या नावानेही ओळखले जाते.
स्पष्टीकरण: बहमनी वास्तुकलेवर इंडो-इस्लामिक शैलीचा मोठा प्रभाव होता.
स्पष्टीकरण: महमूद गवानने प्रशासकीय आणि शैक्षणिक अशा दोन्ही क्षेत्रात महत्त्वाच्या सुधारणा केल्या.
स्पष्टीकरण: बहमनी साम्राज्याचा विस्तार दख्खनच्या पठारावरील मोठ्या भागावर होता.
स्पष्टीकरण: बहमनी दरबारात फारसी भाषेला अधिकृत आणि सांस्कृतिक महत्त्व होते.
स्पष्टीकरण: अंतर्गत बंडाळी आणि सुलतानांची कमकुवत स्थिती यामुळे बहमनी साम्राज्याचे विघटन झाले.
स्पष्टीकरण: कलमुल्ला शाह हा बहमनी साम्राज्याचा शेवटचा नाममात्र सुलतान मानला जातो.