MahaExam अभ्यास नोट्स

बहमनी साम्राज्य: महाराष्ट्रातील इतिहास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

बहमनी साम्राज्य: महाराष्ट्रातील इतिहास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

दिल्लीच्या सुलतानशाहीपासून स्वतंत्र होऊन दक्षिण भारतात स्थापन झालेले बहमनी साम्राज्य हे महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचे पर्व आहे. या सत्तेने दख्खनच्या राजकारणावर आणि संस्कृतीवर दीर्घकाळ प्रभाव टाकला.

सविस्तर माहिती

बहमनी साम्राज्याची स्थापना १३४७ मध्ये अलाउद्दीन हसन गंगू बहमनी याने केली. त्याने गुलबर्गा (अहसानाबाद) ही आपली राजधानी बनवली. बहमनी सत्तेचा विस्तार महाराष्ट्रातील मोठा भूभाग, कर्नाटक आणि तेलंगणापर्यंत होता. या काळात प्रशासकीय विभाग म्हणून 'तर्फ' पद्धतीचा वापर केला जाई. महमूद गवान हा या साम्राज्यातील सर्वात कार्यक्षम वजीर होता, ज्याने प्रशासकीय आणि लष्करी सुधारणा केल्या. पुढे या साम्राज्याचे पाच शाही तुकड्यांमध्ये (बहामनी फुटून बनलेली राज्ये) विभाजन झाले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

तर्फ

बहमनी साम्राज्यातील प्रशासकीय विभाग, ज्याचा प्रमुख 'तर्फदार' असे.

वजीर

सुलतानाचा मुख्य सल्लागार किंवा पंतप्रधान.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • स्थापना: १३४७ मध्ये अलाउद्दीन हसन गंगू बहमनी याने केली.
  • राजधानी: सुरुवातीला गुलबर्गा, नंतर बिदर.
  • महमूद गवान: बहमनी साम्राज्याचा प्रसिद्ध वजीर, ज्याने शिक्षण आणि प्रशासनात सुधारणा केल्या.
  • विभाजन: १५ व्या शतकाच्या शेवटी बहमनी साम्राज्याचे पाच तुकडे झाले (अहमदनगर, विजापूर, गोलकोंडा, बिदर, वऱ्हाड).
  • वास्तुकला: इंडो-इस्लामिक शैलीचा प्रभाव.

महत्त्वाची तथ्ये

  • बहमनी राज्याची स्थापना मोहम्मद बिन तुघलकच्या काळात झाली.
  • बहमनी आणि विजयनगर साम्राज्य यांच्यात रायचूर दोआबसाठी सतत संघर्ष होत असे.
  • बहमनी सत्तेचा शेवट १५२७ च्या सुमारास झाला.
  • अहमदनगरची निजामशाही ही बहमनी साम्राज्यातून फुटून निघालेली पहिली मोठी सत्ता होती.

उदाहरणे

महमूद गवानचे योगदान

महमूद गवानने बिदर येथे एक भव्य मदरसा (शिक्षण संस्था) स्थापन केली, जी आजही वास्तुकलेचा नमुना मानली जाते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

बहमनी साम्राज्याचे पाच तुकडे आणि त्यांची ठिकाणे (उदा. अहमदनगर-निजामशाही) पाठ करा.
महमूद गवानच्या सुधारणांवर प्रश्न विचारले जातात, त्यावर लक्ष द्या.
राजधानीचे स्थलांतर (गुलबर्गा ते बिदर) लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

बहमनी आणि विजयनगर साम्राज्यांचा काळ एकत्र करणे.
बहमनी साम्राज्याचे पाच तुकडे आणि त्यांची नावे यात गोंधळ करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. बहमनी साम्राज्याची स्थापना कोणी केली?
अमहमूद गवान
बअलाउद्दीन हसन गंगू
कफिरोजशाह बहमनी
डअहमद शाह
योग्य उत्तर: ब) अलाउद्दीन हसन गंगू

स्पष्टीकरण: अलाउद्दीन हसन गंगू बहमनी याने १३४७ मध्ये बहमनी साम्राज्याची स्थापना केली.
2. बहमनी साम्राज्याची पहिली राजधानी कोणती होती?
अबिदर
बदौलताबाद
कगुलबर्गा
डविजापूर
योग्य उत्तर: क) गुलबर्गा

स्पष्टीकरण: बहमनी साम्राज्याची पहिली राजधानी गुलबर्गा (अहसानाबाद) होती.
3. महमूद गवान हा कोणत्या साम्राज्याचा प्रसिद्ध वजीर होता?
अविजयनगर
बबहमनी
कनिजामशाही
डआदिलशाही
योग्य उत्तर: ब) बहमनी

स्पष्टीकरण: महमूद गवान हा बहमनी साम्राज्याचा अत्यंत कार्यक्षम वजीर होता.
4. बहमनी साम्राज्याचे किती तुकडे झाले होते?
अतीन
बचार
कपाच
डसहा
योग्य उत्तर: क) पाच

स्पष्टीकरण: बहमनी साम्राज्याचे पाच तुकडे झाले होते: अहमदनगर, विजापूर, गोलकोंडा, बिदर आणि वऱ्हाड.
5. बहमनी साम्राज्यातील प्रशासकीय विभागाला काय म्हटले जात असे?
असुभा
बतर्फ
कपरगणा
डजिल्हा
योग्य उत्तर: ब) तर्फ

स्पष्टीकरण: बहमनी साम्राज्यात प्रशासकीय विभागाला 'तर्फ' असे म्हटले जाई.
6. बिदर येथील प्रसिद्ध मदरसा कोणी बांधला?
अअलाउद्दीन हसन
बमहमूद गवान
कअहमद शाह
डफिरोजशाह
योग्य उत्तर: ब) महमूद गवान

स्पष्टीकरण: महमूद गवानने बिदर येथे शिक्षणासाठी प्रसिद्ध मदरसा बांधला होता.
7. बहमनी आणि विजयनगर साम्राज्यामध्ये कोणत्या प्रदेशासाठी संघर्ष होत असे?
अकोकण
बरायचूर दोआब
कखानदेश
डवऱ्हाड
योग्य उत्तर: ब) रायचूर दोआब

स्पष्टीकरण: रायचूर दोआब हा सुपीक प्रदेश बहमनी आणि विजयनगर यांच्या संघर्षाचे मुख्य कारण होता.
8. बहमनी साम्राज्याची स्थापना कोणत्या शतकात झाली?
अ१२ वे शतक
ब१३ वे शतक
क१४ वे शतक
ड१५ वे शतक
योग्य उत्तर: क) १४ वे शतक

स्पष्टीकरण: बहमनी साम्राज्याची स्थापना १३४७ मध्ये झाली, म्हणजेच १४ व्या शतकात.
9. अहमदनगरची निजामशाही कोणत्या साम्राज्यातून फुटून निर्माण झाली?
अविजयनगर
बबहमनी
कमुघल
डमराठा
योग्य उत्तर: ब) बहमनी

स्पष्टीकरण: बहमनी साम्राज्याच्या विघटनानंतर अहमदनगरची निजामशाही अस्तित्वात आली.
10. बहमनी सुलतानांनी आपली राजधानी गुलबर्गावरून कोठे हलवली?
अपुणे
बबिदर
कऔरंगाबाद
डसातारा
योग्य उत्तर: ब) बिदर

स्पष्टीकरण: बहमनी सुलतानांनी नंतरच्या काळात आपली राजधानी बिदर येथे हलवली.
11. बहमनी सत्तेचा शेवट साधारणपणे कोणत्या काळात झाला?
अ१४ व्या शतकाच्या शेवटी
ब१५ व्या शतकाच्या शेवटी
क१६ व्या शतकाच्या सुरुवातीस
ड१७ व्या शतकाच्या सुरुवातीस
योग्य उत्तर: क) १६ व्या शतकाच्या सुरुवातीस

स्पष्टीकरण: १५ व्या शतकाच्या शेवटी आणि १६ व्या शतकाच्या सुरुवातीस बहमनी सत्ता पूर्णपणे विखुरली गेली.
12. बहमनी साम्राज्यात 'तर्फदार' म्हणजे कोण?
असैनिक
बतर्फचा प्रमुख
कव्यापारी
डधार्मिक गुरु
योग्य उत्तर: ब) तर्फचा प्रमुख

स्पष्टीकरण: तर्फ या प्रशासकीय विभागाचा प्रमुख 'तर्फदार' असे.
13. खालीलपैकी कोणती सत्ता बहमनी साम्राज्यातून निर्माण झाली नाही?
अनिजामशाही
बआदिलशाही
कमराठा साम्राज्य
डइमादशाही
योग्य उत्तर: क) मराठा साम्राज्य

स्पष्टीकरण: मराठा साम्राज्य हे बहमनी साम्राज्यातून निर्माण झाले नाही, ते स्वतंत्रपणे उदयाला आले.
14. बहमनी साम्राज्याचा संस्थापक अलाउद्दीन हसन गंगू याला कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अहसन गंगू
बबहमनी शाह
कअलाउद्दीन खिलजी
डमहमूद शाह
योग्य उत्तर: अ) हसन गंगू

स्पष्टीकरण: अलाउद्दीन हसन गंगू बहमनी याला हसन गंगू या नावानेही ओळखले जाते.
15. बहमनी काळात वास्तुकलेवर कोणत्या शैलीचा प्रभाव होता?
अद्रविड
बइंडो-इस्लामिक
कगांधार
डमराठा
योग्य उत्तर: ब) इंडो-इस्लामिक

स्पष्टीकरण: बहमनी वास्तुकलेवर इंडो-इस्लामिक शैलीचा मोठा प्रभाव होता.
16. महमूद गवानने कोणत्या क्षेत्रात सुधारणा केल्या?
अकेवळ लष्करी
बकेवळ आर्थिक
कप्रशासकीय आणि शैक्षणिक
डकेवळ धार्मिक
योग्य उत्तर: क) प्रशासकीय आणि शैक्षणिक

स्पष्टीकरण: महमूद गवानने प्रशासकीय आणि शैक्षणिक अशा दोन्ही क्षेत्रात महत्त्वाच्या सुधारणा केल्या.
17. बहमनी साम्राज्याचा विस्तार कोणत्या भागात होता?
अकेवळ उत्तर भारत
बकेवळ दक्षिण भारत
कदख्खनचा मोठा भाग
डकेवळ गुजरात
योग्य उत्तर: क) दख्खनचा मोठा भाग

स्पष्टीकरण: बहमनी साम्राज्याचा विस्तार दख्खनच्या पठारावरील मोठ्या भागावर होता.
18. बहमनी साम्राज्याच्या काळात कोणत्या भाषेला राजाश्रय मिळाला?
अमराठी
बफारसी
कसंस्कृत
डहिंदी
योग्य उत्तर: ब) फारसी

स्पष्टीकरण: बहमनी दरबारात फारसी भाषेला अधिकृत आणि सांस्कृतिक महत्त्व होते.
19. बहमनी साम्राज्याचे विघटन होण्यास कोणते कारण मुख्य होते?
अपरकीय आक्रमण
बअंतर्गत बंडाळी आणि सुलतानांची कमकुवत स्थिती
कदुष्काळ
डव्यापाराचा अभाव
योग्य उत्तर: ब) अंतर्गत बंडाळी आणि सुलतानांची कमकुवत स्थिती

स्पष्टीकरण: अंतर्गत बंडाळी आणि सुलतानांची कमकुवत स्थिती यामुळे बहमनी साम्राज्याचे विघटन झाले.
20. बहमनी साम्राज्याचा शेवटचा अधिकृत सुलतान कोण होता?
अकलमुल्ला शाह
बमहमूद गवान
कअलाउद्दीन हसन
डअहमद शाह
योग्य उत्तर: अ) कलमुल्ला शाह

स्पष्टीकरण: कलमुल्ला शाह हा बहमनी साम्राज्याचा शेवटचा नाममात्र सुलतान मानला जातो.