MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्राचा इतिहास: आदिलशाही सत्ता | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्राचा इतिहास: आदिलशाही सत्ता

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

बहमनी साम्राज्याच्या विघटनानंतर निर्माण झालेल्या पाच शाही राज्यांपैकी 'आदिलशाही' ही एक महत्त्वाची सत्ता होती. विजापूरच्या आदिलशाहीचा महाराष्ट्राच्या इतिहासावर, विशेषतः छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेच्या काळात मोठा प्रभाव होता.

सविस्तर माहिती

आदिलशाहीची स्थापना युसूफ आदिलशाह याने १४९० मध्ये विजापूर येथे केली. या सत्तेचा विस्तार दक्षिण महाराष्ट्रातील कोकण, सातारा, सांगली आणि कोल्हापूर या भागांत होता. आदिलशाही आणि मराठा सरदार यांचे संबंध अत्यंत गुंतागुंतीचे होते. शहाजीराजे भोसले हे आदिलशाहीच्या दरबारात एक प्रभावी सरदार होते. आदिलशाहीने अनेकदा मराठा सरदारांना जहागिरी देऊन आपल्या सत्तेचा विस्तार केला. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी याच आदिलशाहीच्या विरोधात बंड करून स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली. अफजलखानाचा वध ही आदिलशाही आणि मराठा संघर्षातील एक निर्णायक घटना मानली जाते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

बहमनी साम्राज्य

दख्खनमधील एक मोठी मुस्लिम सत्ता, ज्याच्या विघटनातून आदिलशाही, निजामशाही, कुतुबशाही, इमादशाही आणि बरीदशाही या पाच सत्ता निर्माण झाल्या.

जहागीरदारी

राजाकडून सरदारांना लष्करी सेवा किंवा प्रशासकीय कामाच्या बदल्यात दिलेला जमिनीचा तुकडा किंवा महसूल गोळा करण्याचा अधिकार.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • आदिलशाहीची स्थापना १४९० मध्ये युसूफ आदिलशाहने केली.
  • विजापूर ही आदिलशाहीची राजधानी होती.
  • इब्राहिम आदिलशाह (दुसरा) याला 'जगद्गुरु' आणि 'अबला बाबा' म्हणून ओळखले जाते.
  • आदिलशाहीच्या काळात विजापूरमध्ये 'गोल घुमट' ही वास्तू उभारली गेली.
  • शहाजीराजे भोसले हे आदिलशाहीचे एक निष्ठावान आणि पराक्रमी सरदार होते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • गोल घुमट हे जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे घुमट आहे.
  • आदिलशाहीचा शेवट १६८६ मध्ये औरंगजेबाने विजापूर जिंकून केला.
  • आदिलशाहीच्या काळात मराठी भाषेचा प्रशासनात वापर वाढला होता.
  • इब्राहिम आदिलशाह (दुसरा) याने 'किताब-ए-नवरस' हा ग्रंथ लिहिला.

उदाहरणे

अफजलखानाची स्वारी

शिवाजी महाराजांचा बंदोबस्त करण्यासाठी आदिलशाहीने अफजलखानाला पाठवले होते, ज्याचा महाराजांनी प्रतापगडाच्या पायथ्याशी वध केला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

आदिलशाही आणि निजामशाही यांच्यातील संघर्षाचे मुख्य मुद्दे लक्षात ठेवा.
शिवाजी महाराजांच्या सुरुवातीच्या काळातील आदिलशाहीशी संबंधित किल्ले (उदा. तोरणा, कोंढाणा) अभ्यासा.
गोल घुमट आणि इब्राहिम रौझा या वास्तूंवर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

आदिलशाही आणि निजामशाही यांच्या राजधानीत गल्लत करणे.
आदिलशाहीचा शेवट कोणी केला (औरंगजेब) हे विसरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. विजापूरच्या आदिलशाहीची स्थापना कोणी केली?
अयुसूफ आदिलशाह
बइब्राहिम आदिलशाह
कअली आदिलशाह
डमोहम्मद आदिलशाह
योग्य उत्तर: अ) युसूफ आदिलशाह

स्पष्टीकरण: युसूफ आदिलशाह याने १४९० मध्ये विजापूर येथे आदिलशाहीची स्थापना केली.
2. आदिलशाहीची राजधानी कोणती होती?
अअहमदनगर
बविजापूर
कगोलकोंडा
डबिदर
योग्य उत्तर: ब) विजापूर

स्पष्टीकरण: विजापूर ही आदिलशाहीची राजधानी होती.
3. इब्राहिम आदिलशाह (दुसरा) याला कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अबादशाह
बजगद्गुरु
कसुल्तान
डशहंशाह
योग्य उत्तर: ब) जगद्गुरु

स्पष्टीकरण: इब्राहिम आदिलशाह (दुसरा) याला त्याच्या उदार धोरणामुळे 'जगद्गुरु' म्हटले जाते.
4. गोल घुमट ही वास्तू कोठे आहे?
अपुणे
बविजापूर
कऔरंगाबाद
डसातारा
योग्य उत्तर: ब) विजापूर

स्पष्टीकरण: गोल घुमट विजापूर येथे स्थित आहे.
5. आदिलशाहीचा शेवट कोणत्या मुघल बादशहाने केला?
अअकबर
बशहाजहान
कऔरंगजेब
डजहांगीर
योग्य उत्तर: क) औरंगजेब

स्पष्टीकरण: १६८६ मध्ये औरंगजेबाने विजापूर जिंकून आदिलशाहीचा शेवट केला.
6. शहाजीराजे भोसले हे कोणत्या सत्तेचे सरदार होते?
अनिजामशाही
बआदिलशाही
ककुतुबशाही
डमुघल
योग्य उत्तर: ब) आदिलशाही

स्पष्टीकरण: शहाजीराजे भोसले हे आदिलशाहीचे एक प्रमुख सरदार होते.
7. अफजलखानाचा वध कोणत्या किल्ल्याच्या पायथ्याशी झाला?
अरायगड
बप्रतापगड
कसिंहगड
डपन्हाळा
योग्य उत्तर: ब) प्रतापगड

स्पष्टीकरण: अफजलखानाचा वध प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झाला.
8. आदिलशाहीची स्थापना कोणत्या साम्राज्याच्या विघटनानंतर झाली?
अविजयनगर
बबहमनी
कमुघल
डमराठा
योग्य उत्तर: ब) बहमनी

स्पष्टीकरण: बहमनी साम्राज्याच्या विघटनानंतर आदिलशाही निर्माण झाली.
9. इब्राहिम आदिलशाह (दुसरा) याने कोणता ग्रंथ लिहिला?
अकिताब-ए-नवरस
बतारीख-ए-फरिश्ता
कशाहनामा
डअकबरनामा
योग्य उत्तर: अ) किताब-ए-नवरस

स्पष्टीकरण: इब्राहिम आदिलशाह (दुसरा) याने 'किताब-ए-नवरस' हा ग्रंथ लिहिला.
10. आदिलशाहीच्या काळात प्रशासकीय भाषा म्हणून कशाचा वापर केला जात असे?
असंस्कृत
बमराठी
कहिंदी
डइंग्रजी
योग्य उत्तर: ब) मराठी

स्पष्टीकरण: आदिलशाहीच्या काळात मराठी भाषेचा प्रशासनात मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जात असे.
11. विजापूरच्या आदिलशाहीचा काळ कोणता मानला जातो?
अ१४९०-१६८६
ब१५००-१७००
क१४००-१५५०
ड१५५०-१८००
योग्य उत्तर: अ) १४९०-१६८६

स्पष्टीकरण: आदिलशाहीचा काळ १४९० ते १६८६ असा आहे.
12. आदिलशाहीच्या कोणत्या सुलतानाने शिवाजी महाराजांच्या विरोधात अफजलखानाला पाठवले होते?
अयुसूफ आदिलशाह
बअली आदिलशाह (दुसरा)
कइब्राहिम आदिलशाह
डमोहम्मद आदिलशाह
योग्य उत्तर: ब) अली आदिलशाह (दुसरा)

स्पष्टीकरण: अली आदिलशाह (दुसरा) याच्या काळात अफजलखानाची स्वारी झाली होती.
13. गोल घुमट हे कोणत्या शैलीतील वास्तुकलेचे उदाहरण आहे?
अइंडो-इस्लामिक
बद्रविड
कनागर
डगोथिक
योग्य उत्तर: अ) इंडो-इस्लामिक

स्पष्टीकरण: गोल घुमट हे इंडो-इस्लामिक वास्तुकलेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
14. आदिलशाही सत्तेचा विस्तार प्रामुख्याने कोणत्या भागात होता?
अउत्तर भारत
बदख्खन (दक्षिण भारत)
कपूर्व भारत
डपश्चिम बंगाल
योग्य उत्तर: ब) दख्खन (दक्षिण भारत)

स्पष्टीकरण: आदिलशाही ही दख्खनमधील एक प्रमुख सत्ता होती.
15. आदिलशाहीच्या काळात 'देशमुख' आणि 'देशपांडे' हे अधिकारी कशाचे काम पाहत असत?
अन्यायदान
बमहसूल गोळा करणे
कलष्करी नेतृत्व
डधार्मिक कार्य
योग्य उत्तर: ब) महसूल गोळा करणे

स्पष्टीकरण: देशमुख आणि देशपांडे हे महसूल गोळा करण्याचे काम पाहत असत.
16. आदिलशाहीच्या काळात विजापूरला काय म्हटले जात असे?
अदख्खनची राणी
बदख्खनची काशी
कविद्येचे माहेरघर
डव्यापाराचे केंद्र
योग्य उत्तर: अ) दख्खनची राणी

स्पष्टीकरण: विजापूरला त्याच्या वैभवामुळे 'दख्खनची राणी' असे म्हटले जात असे.
17. आदिलशाहीच्या काळात कोणत्या धर्माला राजाश्रय होता?
अहिंदू
बइस्लाम
कबौद्ध
डजैन
योग्य उत्तर: ब) इस्लाम

स्पष्टीकरण: आदिलशाही ही एक मुस्लिम सत्ता होती, परंतु त्यांनी इतर धर्मांनाही सहिष्णुता दाखवली होती.
18. शिवाजी महाराजांनी आदिलशाहीकडून कोणता किल्ला जिंकून स्वराज्याची सुरुवात केली?
अतोरणा
बरायगड
कप्रतापगड
डसिंधुदुर्ग
योग्य उत्तर: अ) तोरणा

स्पष्टीकरण: शिवाजी महाराजांनी १६४६ मध्ये तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याची सुरुवात केली.
19. आदिलशाहीच्या काळात 'इब्राहिम रौझा' ही वास्तू कोणी बांधली?
अयुसूफ आदिलशाह
बइब्राहिम आदिलशाह (दुसरा)
कअली आदिलशाह
डआदिलशाह (पहिला)
योग्य उत्तर: ब) इब्राहिम आदिलशाह (दुसरा)

स्पष्टीकरण: इब्राहिम रौझा ही वास्तू इब्राहिम आदिलशाह (दुसरा) याने बांधली.
20. आदिलशाहीच्या काळात लष्करी प्रमुखाला काय म्हटले जात असे?
असरनौबत
बसुभेदार
कवजीर
डकोतवाल
योग्य उत्तर: अ) सरनौबत

स्पष्टीकरण: आदिलशाही आणि नंतर मराठा साम्राज्यातही लष्करी प्रमुखाला 'सरनौबत' म्हटले जात असे.