MahaExam अभ्यास नोट्स

सह्याद्री पर्वत रांग: महाराष्ट्राचा कणा | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

सह्याद्री पर्वत रांग: महाराष्ट्राचा कणा

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

सह्याद्री पर्वत, ज्याला पश्चिम घाट असेही म्हणतात, हा महाराष्ट्राच्या भौगोलिक रचनेचा मुख्य आधारस्तंभ आहे. हा पर्वत महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीला समांतर धावतो आणि राज्याच्या हवामानावर व पर्जन्यमानावर मोठा प्रभाव पाडतो.

सविस्तर माहिती

सह्याद्री ही एक ठोकळा पर्वत (Block Mountain) श्रेणी आहे. महाराष्ट्रात याची लांबी सुमारे ६५० किमी आहे. सह्याद्रीची सरासरी उंची ९०० ते १२०० मीटर आहे. हा पर्वत कोकण आणि पठारी प्रदेश यांना वेगळे करतो. सह्याद्रीच्या रांगांमधून अनेक नद्यांचा उगम होतो, ज्या पूर्व वाहिनी आहेत. या पर्वतामुळेच कोकणात मान्सूनचा पाऊस मोठ्या प्रमाणात पडतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सह्याद्री

महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात उत्तर-दक्षिण पसरलेली पर्वत रांग, जिला पश्चिम घाट असेही म्हणतात.

घाट

दोन डोंगरांच्या दरम्यान असलेला नैसर्गिक रस्ता किंवा खिंड, ज्याचा वापर दळणवळणासाठी केला जातो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • सह्याद्रीची महाराष्ट्रातील लांबी ६५० किमी आहे.
  • सह्याद्रीचे सर्वोच्च शिखर 'कळसूबाई' (१६४६ मीटर) हे अहमदनगर जिल्ह्यात आहे.
  • सह्याद्री हा जलविभाजक म्हणून काम करतो.
  • सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावर सदाहरित वने आढळतात.
  • सह्याद्रीमध्ये अनेक थंड हवेची ठिकाणे आहेत (उदा. महाबळेश्वर, माथेरान).

महत्त्वाची तथ्ये

  • सह्याद्रीची सरासरी उंची ९०० ते १२०० मीटर आहे.
  • कळसूबाई हे महाराष्ट्रातील सर्वात उंच शिखर आहे.
  • सह्याद्रीच्या रांगांमुळे कोकण आणि पठारी प्रदेशाचे हवामान वेगळे असते.
  • सह्याद्रीमध्ये अनेक अभयारण्ये आणि राष्ट्रीय उद्याने आहेत (उदा. कोयना, चांदोली).

उदाहरणे

प्रमुख घाट

थळ घाट (कसारा घाट) - मुंबई-नाशिक; बोर घाट (खंडाळा घाट) - मुंबई-पुणे; आंबा घाट - कोल्हापूर-रत्नागिरी.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

घाटांचा क्रम उत्तरेकडून दक्षिणेकडे लक्षात ठेवा.
शिखरांच्या उंचीनुसार क्रम (कळसूबाई, साल्हेर, महाबळेश्वर, हरिश्चंद्रगड) पाठ करा.
नद्यांचा उगम सह्याद्रीत होतो, हे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

सह्याद्रीला हिमालय समजणे (सह्याद्री हा प्राचीन वली पर्वत किंवा ठोकळा पर्वत आहे).
घाटांचे मार्ग चुकीचे लक्षात ठेवणे.
शिखरांच्या उंचीमध्ये गोंधळ करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महाराष्ट्रातील सर्वात उंच शिखर कोणते?
असाल्हेर
बकळसूबाई
कमहाबळेश्वर
डहरिश्चंद्रगड
योग्य उत्तर: ब) कळसूबाई

स्पष्टीकरण: कळसूबाई हे महाराष्ट्रातील सर्वात उंच शिखर असून त्याची उंची १६४६ मीटर आहे.
2. सह्याद्री पर्वत कोणत्या प्रकारचा पर्वत आहे?
अवली पर्वत
बठोकळा पर्वत
कज्वालामुखी पर्वत
डअवशिष्ट पर्वत
योग्य उत्तर: ब) ठोकळा पर्वत

स्पष्टीकरण: सह्याद्री हा एक ठोकळा पर्वत (Block Mountain) आहे.
3. मुंबई-नाशिक मार्ग कोणत्या घाटातून जातो?
अबोर घाट
बथळ घाट
कआंबा घाट
डफोंडा घाट
योग्य उत्तर: ब) थळ घाट

स्पष्टीकरण: मुंबई-नाशिक मार्ग थळ (कसारा) घाटातून जातो.
4. सह्याद्रीची महाराष्ट्रातील लांबी किती आहे?
अ४५० किमी
ब५५० किमी
क६५० किमी
ड७५० किमी
योग्य उत्तर: क) ६५० किमी

स्पष्टीकरण: सह्याद्रीची महाराष्ट्रातील लांबी सुमारे ६५० किमी आहे.
5. बोर घाट कोणत्या दोन शहरांना जोडतो?
अमुंबई-पुणे
बमुंबई-नाशिक
ककोल्हापूर-रत्नागिरी
डपुणे-सातारा
योग्य उत्तर: अ) मुंबई-पुणे

स्पष्टीकरण: बोर घाट मुंबई आणि पुणे या शहरांना जोडतो.
6. सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावर कोणत्या प्रकारची वने आढळतात?
अकाटेरी वने
बसदाहरित वने
कपानझडी वने
डवाळवंटी वने
योग्य उत्तर: ब) सदाहरित वने

स्पष्टीकरण: सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावर जास्त पाऊस पडत असल्याने तिथे सदाहरित वने आढळतात.
7. महाराष्ट्रातील दुसऱ्या क्रमांकाचे उंच शिखर कोणते?
अकळसूबाई
बसाल्हेर
कमहाबळेश्वर
डतोरणा
योग्य उत्तर: ब) साल्हेर

स्पष्टीकरण: साल्हेर हे महाराष्ट्रातील दुसऱ्या क्रमांकाचे उंच शिखर आहे.
8. सह्याद्री पर्वत रांगेला कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अपूर्व घाट
बपश्चिम घाट
कसातपुडा
डविंध्य
योग्य उत्तर: ब) पश्चिम घाट

स्पष्टीकरण: सह्याद्रीला पश्चिम घाट (Western Ghats) असेही म्हणतात.
9. आंबा घाट कोणत्या दोन जिल्ह्यांना जोडतो?
अपुणे-सातारा
बकोल्हापूर-रत्नागिरी
कनाशिक-धुळे
डमुंबई-ठाणे
योग्य उत्तर: ब) कोल्हापूर-रत्नागिरी

स्पष्टीकरण: आंबा घाट कोल्हापूर आणि रत्नागिरी जिल्ह्यांना जोडतो.
10. सह्याद्री पर्वत रांग कोणत्या दिशेला पसरलेली आहे?
अपूर्व-पश्चिम
बउत्तर-दक्षिण
कवायव्य-आग्नेय
डईशान्य-नैऋत्य
योग्य उत्तर: ब) उत्तर-दक्षिण

स्पष्टीकरण: सह्याद्री पर्वत रांग उत्तर-दक्षिण दिशेला पसरलेली आहे.
11. सह्याद्रीच्या कोणत्या भागात सर्वाधिक पाऊस पडतो?
अपूर्व उतार
बपश्चिम उतार
कपठारी भाग
डकोकण किनारपट्टी
योग्य उत्तर: ब) पश्चिम उतार

स्पष्टीकरण: सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावर मान्सूनचे वारे अडकल्यामुळे सर्वाधिक पाऊस पडतो.
12. कुंभार्ली घाट कोणत्या मार्गावर आहे?
अकराड-चिपळूण
बपुणे-मुंबई
कनाशिक-मुंबई
डकोल्हापूर-पणजी
योग्य उत्तर: अ) कराड-चिपळूण

स्पष्टीकरण: कुंभार्ली घाट कराड आणि चिपळूण यांना जोडतो.
13. सह्याद्रीतील थंड हवेचे ठिकाण 'महाबळेश्वर' कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बसातारा
ककोल्हापूर
डरत्नागिरी
योग्य उत्तर: ब) सातारा

स्पष्टीकरण: महाबळेश्वर हे सातारा जिल्ह्यात आहे.
14. सह्याद्री पर्वत रांगेमुळे कोणत्या प्रदेशाचे हवामान कोरडे राहते?
अकोकण
बपठारी प्रदेश
ककिनारपट्टी
डसह्याद्रीचा पश्चिम उतार
योग्य उत्तर: ब) पठारी प्रदेश

स्पष्टीकरण: सह्याद्रीच्या पर्जन्यछायेच्या प्रदेशामुळे पठारी भाग कोरडा राहतो.
15. फोंडा घाट कोणत्या दोन ठिकाणांना जोडतो?
अकोल्हापूर-पणजी
बपुणे-सातारा
कनाशिक-पुणे
डमुंबई-पुणे
योग्य उत्तर: अ) कोल्हापूर-पणजी

स्पष्टीकरण: फोंडा घाट कोल्हापूर आणि पणजी (गोवा) यांना जोडतो.
16. सह्याद्रीच्या रांगांमधून उगम पावणारी नदी कोणती?
अगंगा
बगोदावरी
कयमुना
डसिंधू
योग्य उत्तर: ब) गोदावरी

स्पष्टीकरण: गोदावरी नदीचा उगम सह्याद्रीच्या रांगेत त्र्यंबकेश्वर येथे होतो.
17. सह्याद्रीची सरासरी उंची किती मीटर आहे?
अ५००-७००
ब९००-१२००
क१५००-२०००
ड२०००-२५००
योग्य उत्तर: ब) ९००-१२००

स्पष्टीकरण: सह्याद्रीची सरासरी उंची ९०० ते १२०० मीटर आहे.
18. माथेरान हे थंड हवेचे ठिकाण कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बरायगड
कठाणे
डपालघर
योग्य उत्तर: ब) रायगड

स्पष्टीकरण: माथेरान हे रायगड जिल्ह्यात आहे.
19. सह्याद्रीच्या रांगांना काय म्हणून संबोधले जाते?
अजलविभाजक
बवाळवंट
कमैदानी प्रदेश
डबेट
योग्य उत्तर: अ) जलविभाजक

स्पष्टीकरण: सह्याद्री पर्वत रांग ही महाराष्ट्रातील प्रमुख जलविभाजक आहे.
20. हरिश्चंद्रगड हे शिखर कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपुणे
बअहमदनगर
कनाशिक
डसातारा
योग्य उत्तर: ब) अहमदनगर

स्पष्टीकरण: हरिश्चंद्रगड हे शिखर अहमदनगर जिल्ह्यात आहे.