MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठवाडा विभाग: भौगोलिक आणि प्रशासकीय अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठवाडा विभाग: भौगोलिक आणि प्रशासकीय अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मराठवाडा हा महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचा प्रशासकीय विभाग आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या निजाम राजवटीचा भाग असलेला हा प्रदेश भौगोलिकदृष्ट्या गोदावरी खोऱ्यात वसलेला आहे. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने या विभागाची भौगोलिक रचना, नद्या आणि जिल्हे अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

सविस्तर माहिती

मराठवाडा विभागात एकूण ८ जिल्ह्यांचा समावेश होतो: छत्रपती संभाजीनगर, जालना, बीड, धाराशिव, लातूर, नांदेड, परभणी आणि हिंगोली. हा विभाग प्रामुख्याने दख्खनच्या पठारावर वसलेला असून गोदावरी ही या विभागातील प्रमुख नदी आहे. या प्रदेशाला 'दुष्काळी प्रदेश' म्हणूनही ओळखले जाते, परंतु अलीकडच्या काळात सिंचन प्रकल्पांमुळे कृषी क्षेत्रात प्रगती होत आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

मराठवाडा

महाराष्ट्रातील एक प्रशासकीय विभाग जो गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात वसलेला आहे.

गोदावरी खोरे

गोदावरी नदी आणि तिच्या उपनद्यांनी व्यापलेला सुपीक प्रदेश.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • मराठवाडा विभागात एकूण ८ जिल्हे आहेत.
  • छत्रपती संभाजीनगर हे या विभागाचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे.
  • गोदावरी नदी या विभागाची जीवनवाहिनी आहे.
  • या विभागात प्रामुख्याने काळी कसदार मृदा आढळते.
  • नांदेड हे शहर गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिन १७ सप्टेंबर रोजी साजरा केला जातो.
  • लातूर जिल्हा हा सोयाबीन उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे.
  • परभणी जिल्ह्याला 'ज्वारीचे कोठार' म्हटले जाते.
  • जालना जिल्हा हा बियाणे उत्पादनासाठी ओळखला जातो.

उदाहरणे

प्रमुख नद्या

गोदावरी, मांजरा, पूर्णा, दुधना आणि पैनगंगा या मराठवाड्यातील प्रमुख नद्या आहेत.

पर्यटन स्थळे

अजिंठा-वेरुळ लेणी (छत्रपती संभाजीनगर), नांदेडमधील सचखंड गुरुद्वारा आणि औंढा नागनाथ (हिंगोली) ही प्रमुख स्थळे आहेत.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

जिल्ह्यांच्या सीमा आणि शेजारील राज्ये यांचा नकाशा नीट अभ्यासा.
नद्यांचा उगम आणि उपनद्यांवर विशेष लक्ष द्या.
प्रशासकीय विभागातील जिल्ह्यांची नावे क्रमाने लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

हिंगोली आणि परभणी जिल्ह्यांच्या सीमांबाबत गोंधळ करणे.
गोदावरीच्या उपनद्या इतर विभागातील नद्यांशी गल्लत करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठवाडा विभागात एकूण किती जिल्हे आहेत?
अ६
ब७
क८
ड९
योग्य उत्तर: क) ८

स्पष्टीकरण: मराठवाडा विभागात एकूण ८ जिल्हे आहेत.
2. मराठवाडा विभागाचे प्रशासकीय मुख्यालय कोणते आहे?
अनांदेड
बलातूर
कछत्रपती संभाजीनगर
डबीड
योग्य उत्तर: क) छत्रपती संभाजीनगर

स्पष्टीकरण: छत्रपती संभाजीनगर हे मराठवाडा विभागाचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे.
3. मराठवाड्यातील कोणती नदी 'दक्षिण गंगा' म्हणून ओळखली जाते?
अपूर्णा
बमांजरा
कगोदावरी
डपैनगंगा
योग्य उत्तर: क) गोदावरी

स्पष्टीकरण: गोदावरी नदीला दक्षिण गंगा किंवा वृद्ध गंगा असे म्हणतात.
4. मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिन कोणत्या तारखेला साजरा केला जातो?
अ१५ ऑगस्ट
ब२६ जानेवारी
क१ मे
ड१७ सप्टेंबर
योग्य उत्तर: ड) १७ सप्टेंबर

स्पष्टीकरण: १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी मराठवाडा निजामाच्या राजवटीतून मुक्त झाला.
5. औंढा नागनाथ हे ज्योतिर्लिंग कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अपरभणी
बहिंगोली
कनांदेड
डजालना
योग्य उत्तर: ब) हिंगोली

स्पष्टीकरण: औंढा नागनाथ हे हिंगोली जिल्ह्यात स्थित आहे.
6. सोयाबीन उत्पादनासाठी कोणता जिल्हा प्रसिद्ध आहे?
अलातूर
बबीड
कजालना
डनांदेड
योग्य उत्तर: अ) लातूर

स्पष्टीकरण: लातूर जिल्हा सोयाबीन उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे.
7. जालना जिल्हा कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
अकापूस
बबियाणे उत्पादन
कऊस
डकेळी
योग्य उत्तर: ब) बियाणे उत्पादन

स्पष्टीकरण: जालना जिल्हा बियाणे उत्पादनासाठी (Seed Hub) ओळखला जातो.
8. गोदावरी नदीवर नांदेड जिल्ह्यात कोणता प्रकल्प आहे?
अविष्णुपुरी
बजायकवाडी
कमांजरा
डयेळदरी
योग्य उत्तर: अ) विष्णुपुरी

स्पष्टीकरण: विष्णुपुरी प्रकल्प नांदेड जिल्ह्यात गोदावरी नदीवर आहे.
9. अजिंठा लेणी कोणत्या जिल्ह्यात आहेत?
अजालना
बछत्रपती संभाजीनगर
कबीड
डपरभणी
योग्य उत्तर: ब) छत्रपती संभाजीनगर

स्पष्टीकरण: अजिंठा लेणी छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात आहेत.
10. मांजरा नदी कोणत्या जिल्ह्यांतून वाहते?
अलातूर
बबीड
कनांदेड
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: मांजरा नदी लातूर, बीड आणि नांदेड या जिल्ह्यांतून वाहते.
11. परभणी जिल्ह्याला कशाचे कोठार म्हणतात?
अगहू
बज्वारी
कबाजरी
डतांदूळ
योग्य उत्तर: ब) ज्वारी

स्पष्टीकरण: परभणी जिल्ह्याला ज्वारीचे कोठार म्हटले जाते.
12. मराठवाड्यातील सर्वात मोठा जिल्हा क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने कोणता?
अछत्रपती संभाजीनगर
बनांदेड
कबीड
डलातूर
योग्य उत्तर: अ) छत्रपती संभाजीनगर

स्पष्टीकरण: छत्रपती संभाजीनगर हा मराठवाड्यातील क्षेत्रफळाने मोठा जिल्हा आहे.
13. जायकवाडी धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अपूर्णा
बगोदावरी
कमांजरा
डदुधना
योग्य उत्तर: ब) गोदावरी

स्पष्टीकरण: जायकवाडी धरण गोदावरी नदीवर छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात आहे.
14. हिंगोली जिल्ह्याची निर्मिती कोणत्या जिल्ह्यातून झाली?
अनांदेड
बपरभणी
कबीड
डजालना
योग्य उत्तर: ब) परभणी

स्पष्टीकरण: हिंगोली जिल्हा परभणी जिल्ह्यातून वेगळा होऊन निर्माण झाला.
15. नांदेड शहर कोणत्या नदीच्या काठावर वसलेले आहे?
अपूर्णा
बगोदावरी
कमांजरा
डपैनगंगा
योग्य उत्तर: ब) गोदावरी

स्पष्टीकरण: नांदेड शहर गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेले आहे.
16. मराठवाड्यात कोणत्या प्रकारची मृदा मोठ्या प्रमाणात आढळते?
अजांभी
बकाळी
कलाल
डवाळूची
योग्य उत्तर: ब) काळी

स्पष्टीकरण: मराठवाड्यात प्रामुख्याने काळी कसदार मृदा आढळते.
17. बीड जिल्ह्याचे मुख्य पीक कोणते आहे?
अकापूस
बऊस
कसोयाबीन
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: बीड जिल्ह्यात कापूस, ऊस आणि सोयाबीन ही प्रमुख पिके घेतली जातात.
18. येळदरी धरण कोणत्या नदीवर आहे?
अगोदावरी
बपूर्णा
कमांजरा
डदुधना
योग्य उत्तर: ब) पूर्णा

स्पष्टीकरण: येळदरी धरण पूर्णा नदीवर परभणी जिल्ह्यात आहे.
19. धाराशिव जिल्ह्याचे जुने नाव काय होते?
अउस्मानाबाद
बलातूर
कबीड
डजालना
योग्य उत्तर: अ) उस्मानाबाद

स्पष्टीकरण: धाराशिव जिल्ह्याचे जुने नाव उस्मानाबाद होते.
20. मराठवाडा विभागाची सीमा कोणत्या राज्याला लागून आहे?
अगुजरात
बकर्नाटक
कमध्य प्रदेश
डगोवा
योग्य उत्तर: ब) कर्नाटक

स्पष्टीकरण: मराठवाडा विभागाची सीमा कर्नाटक राज्याला लागून आहे.