महाराष्ट्राचा भूगोल: खानदेश विभाग | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
महाराष्ट्राचा भूगोल: खानदेश विभाग
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
खानदेश हा महाराष्ट्राच्या उत्तर भागातील एक ऐतिहासिक आणि भौगोलिकदृष्ट्या महत्त्वाचा प्रदेश आहे. तापी नदीच्या खोऱ्यात वसलेला हा प्रदेश प्रामुख्याने जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार या तीन जिल्ह्यांचा मिळून बनलेला आहे.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
तापी नदीच्या खोऱ्यातील जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार जिल्ह्यांचा भौगोलिक प्रदेश.
खानदेशाच्या उत्तरेस असलेली प्रमुख पर्वत रांग जी महाराष्ट्राला मध्य प्रदेशपासून वेगळी करते.
महत्त्वाचे मुद्दे
- खानदेशात जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार या तीन जिल्ह्यांचा समावेश होतो.
- तापी नदी ही खानदेशातील सर्वात महत्त्वाची नदी आहे.
- जळगाव जिल्हा केळी उत्पादनासाठी 'केळीचे आगर' म्हणून ओळखला जातो.
- नंदुरबार हा आदिवासी बहुल जिल्हा असून तो खानदेशाचा भाग आहे.
- खानदेशाची जमीन प्रामुख्याने काळी कसदार आहे.
महत्त्वाची तथ्ये
- खानदेशातील प्रमुख भाषा अहिराणी आहे.
- नंदुरबार जिल्ह्यात तोरणमाळ हे थंड हवेचे ठिकाण आहे.
- जळगाव जिल्ह्यात अजिंठा लेणीच्या जवळचा भाग येतो.
- धुळे हे शहर पांझरा नदीच्या काठी वसलेले आहे.
- खानदेशातील हवामान उष्ण आणि कोरडे असते.
उदाहरणे
कृषी उत्पादन
जळगाव जिल्ह्यातील रावेर आणि यावल तालुक्यांत केळीचे विक्रमी उत्पादन होते.
नदी प्रणाली
पांझरा नदी धुळे शहरातून वाहते, तर गिरणा नदी जळगाव जिल्ह्यातून वाहते.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: खानदेशात जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार या तीन जिल्ह्यांचा समावेश होतो. नाशिक हा खानदेशाचा भाग नाही.
स्पष्टीकरण: तापी नदी ही खानदेशातील सर्वात महत्त्वाची आणि प्रमुख नदी आहे.
स्पष्टीकरण: जळगाव जिल्हा केळी उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे, म्हणून त्याला 'केळीचे आगर' म्हणतात.
स्पष्टीकरण: धुळे शहर पांझरा नदीच्या काठी वसलेले आहे.
स्पष्टीकरण: खानदेशाच्या उत्तरेस सातपुडा पर्वत रांग आहे.
स्पष्टीकरण: तोरणमाळ हे नंदुरबार जिल्ह्यातील प्रसिद्ध थंड हवेचे ठिकाण आहे.
स्पष्टीकरण: अहिराणी ही खानदेशातील प्रमुख बोलीभाषा आहे.
स्पष्टीकरण: तापी नदीचा उगम मध्य प्रदेशातील सातपुडा पर्वतात होतो.
स्पष्टीकरण: गिरणा नदी जळगाव जिल्ह्यातून वाहते आणि तापीला मिळते.
स्पष्टीकरण: खानदेशात प्रामुख्याने सुपीक काळी कसदार जमीन आढळते.
स्पष्टीकरण: नंदुरबार जिल्हा गुजरात आणि मध्य प्रदेश राज्यांच्या सीमेवर आहे.
स्पष्टीकरण: नंदुरबार हा आदिवासी बहुल जिल्हा आहे.
स्पष्टीकरण: तापी नदी पश्चिमवाहिनी नदी आहे.
स्पष्टीकरण: खानदेशातील हवामान प्रामुख्याने उष्ण आणि कोरडे असते.
स्पष्टीकरण: पांझरा ही तापी नदीची एक महत्त्वाची उपनदी आहे.
स्पष्टीकरण: अजिंठा लेणी जळगाव जिल्ह्याच्या जवळ आहेत.
स्पष्टीकरण: कापूस हे खानदेशातील प्रमुख नगदी पीक असून त्याला पांढरे सोने म्हणतात.
स्पष्टीकरण: जळगाव जिल्ह्यातील रावेर आणि यावल तालुक्यांत केळीचे सर्वाधिक उत्पादन होते.
स्पष्टीकरण: धूपगड हे सातपुडा पर्वतातील सर्वोच्च शिखर आहे.
स्पष्टीकरण: अहमदनगर जिल्हा खानदेशात येत नाही, त्यामुळे तापी नदी तेथून वाहत नाही.