MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्राचा भूगोल: खानदेश विभाग | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्राचा भूगोल: खानदेश विभाग

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

खानदेश हा महाराष्ट्राच्या उत्तर भागातील एक ऐतिहासिक आणि भौगोलिकदृष्ट्या महत्त्वाचा प्रदेश आहे. तापी नदीच्या खोऱ्यात वसलेला हा प्रदेश प्रामुख्याने जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार या तीन जिल्ह्यांचा मिळून बनलेला आहे.

सविस्तर माहिती

खानदेश हा प्रदेश तापी नदीच्या खोऱ्यात वसलेला असून तो उत्तरेला सातपुडा पर्वत आणि दक्षिणेला अजिंठा डोंगररांगांनी वेढलेला आहे. हा प्रदेश सुपीक काळ्या जमिनीसाठी ओळखला जातो, ज्यामुळे येथे कापूस आणि केळीचे मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन होते. जळगाव जिल्हा हा केळी उत्पादनासाठी जगप्रसिद्ध आहे. खानदेशातील मुख्य नद्या तापी, पांझरा, गिरणा आणि बोरी या आहेत. ऐतिहासिकदृष्ट्या हा प्रदेश फारुकी राजवटीचा भाग होता.

महत्त्वाच्या संज्ञा

खानदेश

तापी नदीच्या खोऱ्यातील जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार जिल्ह्यांचा भौगोलिक प्रदेश.

सातपुडा

खानदेशाच्या उत्तरेस असलेली प्रमुख पर्वत रांग जी महाराष्ट्राला मध्य प्रदेशपासून वेगळी करते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • खानदेशात जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार या तीन जिल्ह्यांचा समावेश होतो.
  • तापी नदी ही खानदेशातील सर्वात महत्त्वाची नदी आहे.
  • जळगाव जिल्हा केळी उत्पादनासाठी 'केळीचे आगर' म्हणून ओळखला जातो.
  • नंदुरबार हा आदिवासी बहुल जिल्हा असून तो खानदेशाचा भाग आहे.
  • खानदेशाची जमीन प्रामुख्याने काळी कसदार आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • खानदेशातील प्रमुख भाषा अहिराणी आहे.
  • नंदुरबार जिल्ह्यात तोरणमाळ हे थंड हवेचे ठिकाण आहे.
  • जळगाव जिल्ह्यात अजिंठा लेणीच्या जवळचा भाग येतो.
  • धुळे हे शहर पांझरा नदीच्या काठी वसलेले आहे.
  • खानदेशातील हवामान उष्ण आणि कोरडे असते.

उदाहरणे

कृषी उत्पादन

जळगाव जिल्ह्यातील रावेर आणि यावल तालुक्यांत केळीचे विक्रमी उत्पादन होते.

नदी प्रणाली

पांझरा नदी धुळे शहरातून वाहते, तर गिरणा नदी जळगाव जिल्ह्यातून वाहते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

नद्यांच्या उपनद्यांचा क्रम लक्षात ठेवा (उदा. तापीच्या उपनद्या).
जिल्ह्यांच्या सीमा कोणत्या राज्यांना लागून आहेत हे नकाशावरून अभ्यासा.
केळी संशोधन केंद्र जळगाव येथे आहे हे लक्षात ठेवा.
नंदुरबारमधील आदिवासी संस्कृतीवर आधारित प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.

⚠️ सामान्य चुका

खानदेशात नाशिक जिल्ह्याचा समावेश होतो असे समजणे चुकीचे आहे.
तापी नदी ही पूर्ववाहिनी नसून पश्चिमवाहिनी आहे हे लक्षात ठेवा.
अहिराणी ही खानदेशातील प्रमुख बोलीभाषा आहे, ती विदर्भातील नाही.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खानदेश विभागात खालीलपैकी कोणत्या जिल्ह्याचा समावेश होत नाही?
अजळगाव
बधुळे
कनंदुरबार
डनाशिक
योग्य उत्तर: ड) नाशिक

स्पष्टीकरण: खानदेशात जळगाव, धुळे आणि नंदुरबार या तीन जिल्ह्यांचा समावेश होतो. नाशिक हा खानदेशाचा भाग नाही.
2. खानदेशातील सर्वात महत्त्वाची नदी कोणती?
अगोदावरी
बतापी
ककृष्णा
डभीमा
योग्य उत्तर: ब) तापी

स्पष्टीकरण: तापी नदी ही खानदेशातील सर्वात महत्त्वाची आणि प्रमुख नदी आहे.
3. जळगाव जिल्हा कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
असफरचंद
बकेळी
कद्राक्षे
डआंबा
योग्य उत्तर: ब) केळी

स्पष्टीकरण: जळगाव जिल्हा केळी उत्पादनासाठी प्रसिद्ध आहे, म्हणून त्याला 'केळीचे आगर' म्हणतात.
4. धुळे शहर कोणत्या नदीच्या काठी वसलेले आहे?
अतापी
बगिरणा
कपांझरा
डबोरी
योग्य उत्तर: क) पांझरा

स्पष्टीकरण: धुळे शहर पांझरा नदीच्या काठी वसलेले आहे.
5. खानदेशाच्या उत्तरेस कोणती पर्वत रांग आहे?
असह्याद्री
बअजिंठा
कसातपुडा
डबालाघाट
योग्य उत्तर: क) सातपुडा

स्पष्टीकरण: खानदेशाच्या उत्तरेस सातपुडा पर्वत रांग आहे.
6. नंदुरबार जिल्ह्यातील थंड हवेचे ठिकाण कोणते?
अमहाबळेश्वर
बतोरणमाळ
कचिखलदरा
डमाथेरान
योग्य उत्तर: ब) तोरणमाळ

स्पष्टीकरण: तोरणमाळ हे नंदुरबार जिल्ह्यातील प्रसिद्ध थंड हवेचे ठिकाण आहे.
7. खानदेशातील प्रमुख बोलीभाषा कोणती?
अवऱ्हाडी
बअहिराणी
कमालवणी
डकोकणी
योग्य उत्तर: ब) अहिराणी

स्पष्टीकरण: अहिराणी ही खानदेशातील प्रमुख बोलीभाषा आहे.
8. तापी नदीचा उगम कोठे होतो?
असातपुडा पर्वत
बसह्याद्री
कमहादेव डोंगर
डअजिंठा
योग्य उत्तर: अ) सातपुडा पर्वत

स्पष्टीकरण: तापी नदीचा उगम मध्य प्रदेशातील सातपुडा पर्वतात होतो.
9. गिरणा नदी कोणत्या जिल्ह्यातून वाहते?
अनंदुरबार
बधुळे
कजळगाव
डपुणे
योग्य उत्तर: क) जळगाव

स्पष्टीकरण: गिरणा नदी जळगाव जिल्ह्यातून वाहते आणि तापीला मिळते.
10. खानदेशातील जमीन प्रामुख्याने कोणत्या प्रकारची आहे?
अजांभी
बकाळी
कलाल
डवाळूची
योग्य उत्तर: ब) काळी

स्पष्टीकरण: खानदेशात प्रामुख्याने सुपीक काळी कसदार जमीन आढळते.
11. नंदुरबार जिल्हा कोणत्या राज्याच्या सीमेवर आहे?
अकर्नाटक
बगुजरात
कगोवा
डतेलंगणा
योग्य उत्तर: ब) गुजरात

स्पष्टीकरण: नंदुरबार जिल्हा गुजरात आणि मध्य प्रदेश राज्यांच्या सीमेवर आहे.
12. खानदेशातील कोणत्या जिल्ह्यात आदिवासींची संख्या सर्वाधिक आहे?
अजळगाव
बधुळे
कनंदुरबार
डनाशिक
योग्य उत्तर: क) नंदुरबार

स्पष्टीकरण: नंदुरबार हा आदिवासी बहुल जिल्हा आहे.
13. तापी नदी कोणत्या दिशेला वाहते?
अपूर्ववाहिनी
बपश्चिमवाहिनी
कउत्तरवाहिनी
डदक्षिणवाहिनी
योग्य उत्तर: ब) पश्चिमवाहिनी

स्पष्टीकरण: तापी नदी पश्चिमवाहिनी नदी आहे.
14. खानदेशातील हवामान कसे असते?
अथंड
बउष्ण आणि कोरडे
कदमट
डअतिवृष्टीचे
योग्य उत्तर: ब) उष्ण आणि कोरडे

स्पष्टीकरण: खानदेशातील हवामान प्रामुख्याने उष्ण आणि कोरडे असते.
15. पांझरा नदी ही कोणत्या नदीची उपनदी आहे?
अगोदावरी
बतापी
कगिरणा
डकृष्णा
योग्य उत्तर: ब) तापी

स्पष्टीकरण: पांझरा ही तापी नदीची एक महत्त्वाची उपनदी आहे.
16. जळगाव जिल्ह्यात कोणते प्रसिद्ध लेणे आहे?
अकार्ला
बअजिंठा
कएलोरा
डकान्हेरी
योग्य उत्तर: ब) अजिंठा

स्पष्टीकरण: अजिंठा लेणी जळगाव जिल्ह्याच्या जवळ आहेत.
17. खानदेशातील कोणत्या पिकाला 'पांढरे सोने' म्हणतात?
अकेळी
बकापूस
कऊस
डज्वारी
योग्य उत्तर: ब) कापूस

स्पष्टीकरण: कापूस हे खानदेशातील प्रमुख नगदी पीक असून त्याला पांढरे सोने म्हणतात.
18. खानदेशातील कोणत्या तालुक्यात केळीचे सर्वाधिक उत्पादन होते?
अरावेर
बधुळे
कनंदुरबार
डअमळनेर
योग्य उत्तर: अ) रावेर

स्पष्टीकरण: जळगाव जिल्ह्यातील रावेर आणि यावल तालुक्यांत केळीचे सर्वाधिक उत्पादन होते.
19. सातपुडा पर्वतातील सर्वात उंच शिखर कोणते?
अधूपगड
बकळसूबाई
कमहाबळेश्वर
डतोरणा
योग्य उत्तर: अ) धूपगड

स्पष्टीकरण: धूपगड हे सातपुडा पर्वतातील सर्वोच्च शिखर आहे.
20. खानदेशातील कोणत्या जिल्ह्यातून तापी नदी वाहत नाही?
अजळगाव
बधुळे
कनंदुरबार
डअहमदनगर
योग्य उत्तर: ड) अहमदनगर

स्पष्टीकरण: अहमदनगर जिल्हा खानदेशात येत नाही, त्यामुळे तापी नदी तेथून वाहत नाही.