MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील साखर उद्योग: एक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील साखर उद्योग: एक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्राच्या अर्थव्यवस्थेत साखर उद्योगाचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हा उद्योग राज्यातील कृषी-आधारित उद्योगांपैकी सर्वात मोठा उद्योग असून ग्रामीण विकासाचा कणा मानला जातो.

सविस्तर माहिती

महाराष्ट्रात साखर उद्योग प्रामुख्याने पश्चिम महाराष्ट्रात केंद्रित आहे. ऊस हे नगदी पीक असल्याने आणि त्याला लागणारे अनुकूल हवामान व पाणी उपलब्ध असल्याने हा उद्योग येथे बहरला आहे. सहकारी तत्त्वावर चालणारे साखर कारखाने हे महाराष्ट्राच्या सहकार चळवळीचे यश मानले जातात. साखर कारखानदारीमुळे केवळ साखर उत्पादनच होत नाही, तर उप-उत्पादने जसे की इथेनॉल, बगॅस (उसाची चिपाडे) आणि मोलॅसिस (मळी) यांचाही वापर करून वीज निर्मिती व अल्कोहोल निर्मिती केली जाते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सहकारी साखर कारखाना

शेतकऱ्यांच्या मालकीचा आणि त्यांच्याद्वारे चालवला जाणारा साखर कारखाना.

बगॅस

ऊस गाळल्यानंतर उरलेला चोथा, ज्याचा वापर वीज निर्मितीसाठी केला जातो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • महाराष्ट्रात साखर उद्योगाचे केंद्र 'पश्चिम महाराष्ट्र' आहे.
  • साखर कारखानदारीमुळे ग्रामीण भागात रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या आहेत.
  • साखर कारखाने हे सहकार चळवळीचे केंद्रबिंदू आहेत.
  • साखर उद्योगावर आधारित इथेनॉल निर्मितीला सध्या केंद्र सरकारकडून प्रोत्साहन दिले जात आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • महाराष्ट्राला 'भारताची साखर पेटी' (Sugar Bowl of India) म्हणून ओळखले जाते.
  • साखर कारखान्यांच्या संख्येच्या बाबतीत महाराष्ट्र देशात आघाडीवर आहे.
  • साखर उद्योगासाठी लागणारा कच्चा माल 'ऊस' हे १२ ते १८ महिन्यांचे पीक आहे.
  • साखर कारखान्यांच्या उप-उत्पादनांपासून वीज निर्मिती केली जाते.

उदाहरणे

पहिली सहकारी साखर संस्था

विठ्ठलराव विखे पाटील यांनी १९५० मध्ये प्रवरा नगर (अहमदनगर) येथे आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना सुरू केला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

साखर कारखान्यांचे पहिले केंद्र (प्रवरा नगर) लक्षात ठेवा.
साखर उद्योगाशी संबंधित उप-उत्पादनांची नावे लक्षात ठेवा.
पश्चिम महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची नावे लक्षात ठेवा जिथे साखर कारखाने जास्त आहेत.

⚠️ सामान्य चुका

साखर उद्योग हा केवळ साखर बनवतो असे समजणे चुकीचे आहे, तो आता ऊर्जेचाही स्रोत आहे.
साखर कारखानदारी फक्त पश्चिम महाराष्ट्रातच आहे असे मानणे, आता मराठवाडा आणि विदर्भातही विस्तार झाला आहे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना कोठे सुरू झाला?
अकोल्हापूर
बप्रवरा नगर
कपुणे
डसांगली
योग्य उत्तर: ब) प्रवरा नगर

स्पष्टीकरण: विठ्ठलराव विखे पाटील यांनी १९५० मध्ये प्रवरा नगर येथे पहिला सहकारी साखर कारखाना सुरू केला.
2. महाराष्ट्रातील साखर उद्योगाचे प्रमुख केंद्र कोणता विभाग आहे?
अविदर्भ
बमराठवाडा
कपश्चिम महाराष्ट्र
डकोकण
योग्य उत्तर: क) पश्चिम महाराष्ट्र

स्पष्टीकरण: पश्चिम महाराष्ट्रातील हवामान आणि पाण्याची उपलब्धता यामुळे येथे साखर उद्योग सर्वाधिक विकसित झाला आहे.
3. साखर कारखान्यात उसाच्या चिपाडाला काय म्हणतात?
अमळी
बबगॅस
कइथेनॉल
डकाकवी
योग्य उत्तर: ब) बगॅस

स्पष्टीकरण: ऊस गाळल्यानंतर उरलेल्या चोथ्याला 'बगॅस' म्हणतात, ज्याचा वापर इंधन म्हणून होतो.
4. महाराष्ट्रातील साखर कारखानदारी कोणत्या तत्त्वावर आधारित आहे?
अखाजगी
बसरकारी
कसहकारी
डविदेशी
योग्य उत्तर: क) सहकारी

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रातील साखर उद्योग प्रामुख्याने सहकारी तत्त्वावर आधारित आहे.
5. साखर कारखान्यातून मिळणाऱ्या मळीपासून (Molasses) काय तयार केले जाते?
अकागद
बवीज
कअल्कोहोल/इथेनॉल
डखत
योग्य उत्तर: क) अल्कोहोल/इथेनॉल

स्पष्टीकरण: मळीचा वापर प्रामुख्याने इथेनॉल आणि अल्कोहोल निर्मितीसाठी केला जातो.
6. भारताची साखर पेटी म्हणून कोणत्या राज्याला ओळखले जाते?
अउत्तर प्रदेश
बमहाराष्ट्र
ककर्नाटक
डगुजरात
योग्य उत्तर: ब) महाराष्ट्र

स्पष्टीकरण: साखर उत्पादनात महाराष्ट्र आघाडीवर असल्याने त्याला साखर पेटी म्हणतात.
7. साखर कारखानदारी कोणत्या प्रकारच्या उद्योगात मोडते?
अखनिज आधारित
बकृषी आधारित
कसेवा क्षेत्र
डआयटी क्षेत्र
योग्य उत्तर: ब) कृषी आधारित

स्पष्टीकरण: साखर उद्योग हा पूर्णपणे शेतीवर आधारित असल्याने तो कृषी-आधारित उद्योग आहे.
8. साखर कारखान्यांच्या उप-उत्पादनांचा वापर कशासाठी केला जातो?
अकेवळ साखर विक्री
बवीज निर्मिती आणि इथेनॉल
ककेवळ निर्यात
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) वीज निर्मिती आणि इथेनॉल

स्पष्टीकरण: बगॅसपासून वीज आणि मळीपासून इथेनॉल निर्मिती केली जाते.
9. महाराष्ट्रात साखर कारखान्यांचे जाळे कोणत्या चळवळीमुळे विस्तारले?
अहरित क्रांती
बसहकार चळवळ
कऔद्योगिक क्रांती
डश्वेत क्रांती
योग्य उत्तर: ब) सहकार चळवळ

स्पष्टीकरण: सहकार चळवळीमुळे महाराष्ट्रात साखर कारखान्यांचे मोठे जाळे निर्माण झाले.
10. ऊस हे कोणत्या प्रकारचे पीक आहे?
अअन्नधान्य
बनगदी पीक
कतृणधान्य
डकडधान्य
योग्य उत्तर: ब) नगदी पीक

स्पष्टीकरण: ऊस हे एक महत्त्वाचे नगदी पीक आहे.
11. साखर कारखानदारीसाठी सर्वात महत्त्वाचा घटक कोणता?
अपाणी
बऊस
ककामगार
डवीज
योग्य उत्तर: ब) ऊस

स्पष्टीकरण: साखर कारखान्यासाठी कच्चा माल म्हणून उसाची उपलब्धता सर्वात महत्त्वाची असते.
12. खालीलपैकी कोणता जिल्हा साखर कारखान्यांसाठी प्रसिद्ध नाही?
अअहमदनगर
बकोल्हापूर
कपुणे
डगडचिरोली
योग्य उत्तर: ड) गडचिरोली

स्पष्टीकरण: गडचिरोलीमध्ये साखर कारखानदारीचे प्रमाण नगण्य आहे.
13. साखर कारखान्यांच्या विकासात कोणाचे योगदान महत्त्वाचे मानले जाते?
अडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
बविठ्ठलराव विखे पाटील
कमहात्मा फुले
डलोकमान्य टिळक
योग्य उत्तर: ब) विठ्ठलराव विखे पाटील

स्पष्टीकरण: विठ्ठलराव विखे पाटील यांनी सहकारी साखर कारखानदारीची मुहूर्तमेढ रोवली.
14. साखर उद्योगातील 'मळी' (Molasses) कशापासून मिळते?
अउसाचा रस
बसाखर शुद्धीकरण प्रक्रिया
कबगॅस
डपाणी
योग्य उत्तर: ब) साखर शुद्धीकरण प्रक्रिया

स्पष्टीकरण: साखर शुद्धीकरण प्रक्रियेत उप-उत्पादन म्हणून मळी मिळते.
15. साखर कारखानदारीमुळे ग्रामीण भागात कशाचा विकास झाला?
अशिक्षण संस्था
बबँकिंग
कसहकारी संस्था
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: साखर कारखान्यांच्या नफ्यातून ग्रामीण भागात शिक्षण आणि बँकिंग क्षेत्राचा विकास झाला.
16. इथेनॉल निर्मितीसाठी कशाचा वापर होतो?
अबगॅस
बमळी
कपाणी
डकागद
योग्य उत्तर: ब) मळी

स्पष्टीकरण: मळी (Molasses) हे इथेनॉल निर्मितीचे मुख्य घटक आहे.
17. साखर कारखानदारी कोणत्या प्रकारच्या अर्थव्यवस्थेला चालना देते?
अग्रामीण
बशहरी
कजागतिक
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: अ) ग्रामीण

स्पष्टीकरण: साखर कारखाने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा आहेत.
18. साखर कारखान्यांच्या उप-उत्पादनांपासून वीज निर्मिती करणे म्हणजे काय?
असौर ऊर्जा
बबायोमास ऊर्जा
कपवन ऊर्जा
डजलविद्युत
योग्य उत्तर: ब) बायोमास ऊर्जा

स्पष्टीकरण: बगॅस जाळून वीज निर्मिती करणे हे बायोमास ऊर्जेचे उदाहरण आहे.
19. महाराष्ट्रातील साखर कारखान्यांचे नियंत्रण कोण करते?
अकेंद्र सरकार
बराज्य सरकार
कसहकारी संस्था
डखाजगी मालक
योग्य उत्तर: क) सहकारी संस्था

स्पष्टीकरण: बहुतेक कारखाने सहकारी तत्त्वावर चालतात, ज्यांचे नियमन राज्य सरकार व सहकार विभाग करतो.
20. साखर उद्योगाच्या वाढीसाठी कोणते हवामान अनुकूल असते?
अकोरडे
बउष्ण व दमट
कथंड
डवाळवंटी
योग्य उत्तर: ब) उष्ण व दमट

स्पष्टीकरण: ऊस पिकासाठी उष्ण व दमट हवामान अत्यंत पोषक असते.