महाराष्ट्रातील सहकार क्षेत्र: एक अभ्यास | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
महाराष्ट्रातील सहकार क्षेत्र: एक अभ्यास
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
महाराष्ट्राच्या आर्थिक विकासात सहकार क्षेत्राचा वाटा अत्यंत महत्त्वाचा आहे. 'सहकार' म्हणजे सर्वांच्या सहकार्यातून सर्वांचा विकास. महाराष्ट्राला सहकार चळवळीचे पंढरपूर मानले जाते.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
समान आर्थिक हितसंबंध असलेल्या व्यक्तींनी लोकशाही तत्त्वावर स्थापन केलेली संस्था.
ज्या सहकारी संस्थेचे कार्यक्षेत्र एकापेक्षा जास्त राज्यांत असते.
महत्त्वाचे मुद्दे
- सहकार हा राज्य सूचीतील विषय आहे.
- महाराष्ट्रात सहकार कायदा १९६० लागू आहे.
- सहकार चळवळीचे जनक म्हणून विठ्ठलराव विखे पाटील यांना ओळखले जाते.
- धनंजयराव गाडगीळ यांनी सहकार क्षेत्राच्या विकासात मोलाचे योगदान दिले आहे.
- ९७ वी घटनादुरुस्ती सहकार क्षेत्राशी संबंधित आहे.
महत्त्वाची तथ्ये
- आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना प्रवरा नगर (अहमदनगर) येथे १९५० मध्ये सुरू झाला.
- महाराष्ट्रात सहकार आयुक्तालय पुणे येथे स्थित आहे.
- सहकार क्षेत्रात 'एक सभासद, एक मत' हे तत्त्व पाळले जाते.
- सहकार हा विषय भारतीय संविधानाच्या राज्य सूचीमध्ये येतो.
उदाहरणे
साखर कारखाने
शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन उभारलेले साखर कारखाने हे महाराष्ट्रातील सहकाराचे सर्वात मोठे यश आहे.
दुग्ध सहकारी संस्था
अमूलच्या धर्तीवर महाराष्ट्रात जिल्हा दुग्ध उत्पादक संघ कार्यरत आहेत.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: विठ्ठलराव विखे पाटील यांनी प्रवरा नगर येथे पहिला सहकारी साखर कारखाना सुरू केला.
स्पष्टीकरण: प्रवरा नगर (अहमदनगर) येथे १९५० मध्ये पहिला सहकारी साखर कारखाना सुरू झाला.
स्पष्टीकरण: सहकार हा राज्य सूचीतील विषय आहे.
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र सहकारी संस्था कायदा १९६० मध्ये संमत झाला.
स्पष्टीकरण: सहकारी संस्थेत लोकशाही तत्त्वानुसार 'एक सभासद, एक मत' हे तत्त्व पाळले जाते.
स्पष्टीकरण: नॅशनल को-ऑपरेटिव्ह युनियन ऑफ इंडिया (NCUI) ही सहकार क्षेत्रातील सर्वोच्च संस्था आहे.
स्पष्टीकरण: सहकार आयुक्तालय पुणे येथे स्थित आहे.
स्पष्टीकरण: ९७ वी घटनादुरुस्ती सहकार संस्थांना घटनात्मक दर्जा देण्यासाठी करण्यात आली.
स्पष्टीकरण: विठ्ठलराव विखे पाटील यांनी सहकारी साखर कारखानदारीचा पाया रचला.
स्पष्टीकरण: सहकारी संस्थेच्या नोंदणीसाठी किमान १० व्यक्तींची आवश्यकता असते.
स्पष्टीकरण: सहकारी बँकांवर आरबीआय आणि राज्य सरकारचे दुहेरी नियंत्रण असते.
स्पष्टीकरण: धनंजयराव गाडगीळ यांनी कृषी पतपुरवठा आणि सहकार क्षेत्राच्या विकासासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
स्पष्टीकरण: जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेचे कार्यक्षेत्र एका जिल्ह्यापुरते मर्यादित असते.
स्पष्टीकरण: सहकारी संस्थेच्या वार्षिक सभेला वार्षिक सर्वसाधारण सभा (AGM) म्हणतात.
स्पष्टीकरण: सहकारी संस्थेचा नफा सभासदांना लाभांश (Dividend) स्वरूपात वाटला जातो.
स्पष्टीकरण: सहकार क्षेत्राचे मुख्य उद्दिष्ट सभासदांचे आर्थिक आणि सामाजिक हित जोपासणे हे आहे.
स्पष्टीकरण: व्यवस्थापन समितीची निवड सभासदांमधून लोकशाही पद्धतीने केली जाते.
स्पष्टीकरण: प्रत्येक सहकारी संस्थेचे दरवर्षी लेखापरीक्षण करणे कायद्याने अनिवार्य आहे.
स्पष्टीकरण: सहकारी संस्थेची नोंदणी सहकार निबंधकाद्वारे केली जाते.
स्पष्टीकरण: अमूल ही जगातील सर्वात यशस्वी दुग्ध सहकारी संस्था आहे.