MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील सहकार क्षेत्र: एक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील सहकार क्षेत्र: एक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्राच्या आर्थिक विकासात सहकार क्षेत्राचा वाटा अत्यंत महत्त्वाचा आहे. 'सहकार' म्हणजे सर्वांच्या सहकार्यातून सर्वांचा विकास. महाराष्ट्राला सहकार चळवळीचे पंढरपूर मानले जाते.

सविस्तर माहिती

सहकार म्हणजे समान उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी व्यक्तींनी स्वेच्छेने एकत्र येऊन केलेली संघटना. महाराष्ट्रात साखर कारखाने, दुग्ध व्यवसाय, पतसंस्था आणि गृहनिर्माण संस्थांच्या माध्यमातून सहकार चळवळ ग्रामीण आणि शहरी अर्थव्यवस्थेचा कणा बनली आहे. विठ्ठलराव विखे पाटील यांनी प्रवरा नगर येथे आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना सुरू करून या चळवळीचा पाया रचला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सहकारी संस्था

समान आर्थिक हितसंबंध असलेल्या व्यक्तींनी लोकशाही तत्त्वावर स्थापन केलेली संस्था.

बहुराज्य सहकारी संस्था

ज्या सहकारी संस्थेचे कार्यक्षेत्र एकापेक्षा जास्त राज्यांत असते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • सहकार हा राज्य सूचीतील विषय आहे.
  • महाराष्ट्रात सहकार कायदा १९६० लागू आहे.
  • सहकार चळवळीचे जनक म्हणून विठ्ठलराव विखे पाटील यांना ओळखले जाते.
  • धनंजयराव गाडगीळ यांनी सहकार क्षेत्राच्या विकासात मोलाचे योगदान दिले आहे.
  • ९७ वी घटनादुरुस्ती सहकार क्षेत्राशी संबंधित आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना प्रवरा नगर (अहमदनगर) येथे १९५० मध्ये सुरू झाला.
  • महाराष्ट्रात सहकार आयुक्तालय पुणे येथे स्थित आहे.
  • सहकार क्षेत्रात 'एक सभासद, एक मत' हे तत्त्व पाळले जाते.
  • सहकार हा विषय भारतीय संविधानाच्या राज्य सूचीमध्ये येतो.

उदाहरणे

साखर कारखाने

शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन उभारलेले साखर कारखाने हे महाराष्ट्रातील सहकाराचे सर्वात मोठे यश आहे.

दुग्ध सहकारी संस्था

अमूलच्या धर्तीवर महाराष्ट्रात जिल्हा दुग्ध उत्पादक संघ कार्यरत आहेत.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

सहकार कायद्यातील महत्त्वाच्या कलमांवर लक्ष द्या.
सहकार क्षेत्रातील महत्त्वाच्या व्यक्ती आणि त्यांच्या कार्याचा अभ्यास करा.
सहकार क्षेत्राशी संबंधित अलीकडील सरकारी योजना वाचा.

⚠️ सामान्य चुका

सहकार हा केंद्र सूचीचा विषय आहे असे समजणे (तो राज्य सूचीचा आहे).
सहकार कायद्याचे वर्ष चुकीचे लक्षात ठेवणे (१९६० हे योग्य वर्ष आहे).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महाराष्ट्रात सहकार चळवळीचे जनक कोणाला मानले जाते?
अधनंजयराव गाडगीळ
बविठ्ठलराव विखे पाटील
कवसंतराव नाईक
डयशवंतराव चव्हाण
योग्य उत्तर: ब) विठ्ठलराव विखे पाटील

स्पष्टीकरण: विठ्ठलराव विखे पाटील यांनी प्रवरा नगर येथे पहिला सहकारी साखर कारखाना सुरू केला.
2. आशियातील पहिला सहकारी साखर कारखाना कोठे सुरू झाला?
अकोल्हापूर
बपुणे
कप्रवरा नगर
डसांगली
योग्य उत्तर: क) प्रवरा नगर

स्पष्टीकरण: प्रवरा नगर (अहमदनगर) येथे १९५० मध्ये पहिला सहकारी साखर कारखाना सुरू झाला.
3. सहकार हा विषय संविधानाच्या कोणत्या सूचीत येतो?
अकेंद्र सूची
बराज्य सूची
कसमवर्ती सूची
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) राज्य सूची

स्पष्टीकरण: सहकार हा राज्य सूचीतील विषय आहे.
4. महाराष्ट्र सहकारी संस्था कायदा कोणत्या वर्षी संमत झाला?
अ१९५०
ब१९६०
क१९७०
ड१९८०
योग्य उत्तर: ब) १९६०

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र सहकारी संस्था कायदा १९६० मध्ये संमत झाला.
5. सहकारी संस्थेचे मुख्य तत्त्व कोणते आहे?
अनफा मिळवणे
बएक सभासद, एक मत
कजास्तीत जास्त भांडवल गोळा करणे
डसरकारी नियंत्रण
योग्य उत्तर: ब) एक सभासद, एक मत

स्पष्टीकरण: सहकारी संस्थेत लोकशाही तत्त्वानुसार 'एक सभासद, एक मत' हे तत्त्व पाळले जाते.
6. सहकार क्षेत्रातील सर्वोच्च संस्था कोणती आहे?
अनाबार्ड
बआरबीआय
कएनसीयूआय
डराज्य सहकारी बँक
योग्य उत्तर: क) एनसीयूआय

स्पष्टीकरण: नॅशनल को-ऑपरेटिव्ह युनियन ऑफ इंडिया (NCUI) ही सहकार क्षेत्रातील सर्वोच्च संस्था आहे.
7. महाराष्ट्रात सहकार आयुक्तालय कोठे आहे?
अमुंबई
बपुणे
कनागपूर
डनाशिक
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: सहकार आयुक्तालय पुणे येथे स्थित आहे.
8. ९७ वी घटनादुरुस्ती कशाशी संबंधित आहे?
अशिक्षण
बसहकार
कपंचायत राज
डआरक्षण
योग्य उत्तर: ब) सहकार

स्पष्टीकरण: ९७ वी घटनादुरुस्ती सहकार संस्थांना घटनात्मक दर्जा देण्यासाठी करण्यात आली.
9. सहकारी साखर कारखानदारीचा पाया कोणी रचला?
अधनंजयराव गाडगीळ
बविठ्ठलराव विखे पाटील
कडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
डमहात्मा फुले
योग्य उत्तर: ब) विठ्ठलराव विखे पाटील

स्पष्टीकरण: विठ्ठलराव विखे पाटील यांनी सहकारी साखर कारखानदारीचा पाया रचला.
10. सहकारी संस्थेच्या नोंदणीसाठी किमान किती व्यक्तींची आवश्यकता असते?
अ५
ब१०
क१५
ड२०
योग्य उत्तर: ब) १०

स्पष्टीकरण: सहकारी संस्थेच्या नोंदणीसाठी किमान १० व्यक्तींची आवश्यकता असते.
11. सहकारी बँकांचे नियंत्रण कोणाद्वारे केले जाते?
अराज्य सरकार
बआरबीआय
कनाबार्ड
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: सहकारी बँकांवर आरबीआय आणि राज्य सरकारचे दुहेरी नियंत्रण असते.
12. सहकार क्षेत्रातील 'गाडगीळ समिती' कशाशी संबंधित होती?
असाखर उद्योग
बकृषी पतपुरवठा
कदुग्ध व्यवसाय
डगृहनिर्माण
योग्य उत्तर: ब) कृषी पतपुरवठा

स्पष्टीकरण: धनंजयराव गाडगीळ यांनी कृषी पतपुरवठा आणि सहकार क्षेत्राच्या विकासासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
13. जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेचे कार्यक्षेत्र काय असते?
असंपूर्ण राज्य
बएक जिल्हा
कएक तालुका
डसंपूर्ण देश
योग्य उत्तर: ब) एक जिल्हा

स्पष्टीकरण: जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेचे कार्यक्षेत्र एका जिल्ह्यापुरते मर्यादित असते.
14. सहकारी संस्थेच्या वार्षिक सभेला काय म्हणतात?
अविशेष सभा
बअधिवेशन
कसर्वसाधारण सभा
डकार्यकारी सभा
योग्य उत्तर: क) सर्वसाधारण सभा

स्पष्टीकरण: सहकारी संस्थेच्या वार्षिक सभेला वार्षिक सर्वसाधारण सभा (AGM) म्हणतात.
15. सहकारी संस्थेचा नफा सभासदांना कसा वाटला जातो?
अलाभांश म्हणून
बपगार म्हणून
कबक्षीस म्हणून
डवाटला जात नाही
योग्य उत्तर: अ) लाभांश म्हणून

स्पष्टीकरण: सहकारी संस्थेचा नफा सभासदांना लाभांश (Dividend) स्वरूपात वाटला जातो.
16. महाराष्ट्रातील सहकार क्षेत्राचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
अजास्तीत जास्त नफा
बसभासदांचे आर्थिक हित
कखाजगीकरण
डसरकारी नोकऱ्या
योग्य उत्तर: ब) सभासदांचे आर्थिक हित

स्पष्टीकरण: सहकार क्षेत्राचे मुख्य उद्दिष्ट सभासदांचे आर्थिक आणि सामाजिक हित जोपासणे हे आहे.
17. सहकारी संस्थेच्या व्यवस्थापन समितीची निवड कोण करते?
असरकार
बसभासद
कअध्यक्ष
डसहकार आयुक्त
योग्य उत्तर: ब) सभासद

स्पष्टीकरण: व्यवस्थापन समितीची निवड सभासदांमधून लोकशाही पद्धतीने केली जाते.
18. सहकारी संस्थांचे ऑडिट (लेखापरीक्षण) करणे कोणासाठी अनिवार्य आहे?
अकेवळ मोठ्या संस्था
बसर्व सहकारी संस्था
ककेवळ बँका
डऐच्छिक आहे
योग्य उत्तर: ब) सर्व सहकारी संस्था

स्पष्टीकरण: प्रत्येक सहकारी संस्थेचे दरवर्षी लेखापरीक्षण करणे कायद्याने अनिवार्य आहे.
19. सहकारी संस्थेच्या नोंदणीचा दाखला कोण देतो?
अजिल्हाधिकारी
बसहकार निबंधक
कतहसीलदार
डमुख्यमंत्री
योग्य उत्तर: ब) सहकार निबंधक

स्पष्टीकरण: सहकारी संस्थेची नोंदणी सहकार निबंधकाद्वारे केली जाते.
20. सहकार क्षेत्रातील 'अमूल' हे कशाचे उदाहरण आहे?
असाखर कारखाना
बदुग्ध सहकारी संस्था
कपतसंस्था
डगृहनिर्माण संस्था
योग्य उत्तर: ब) दुग्ध सहकारी संस्था

स्पष्टीकरण: अमूल ही जगातील सर्वात यशस्वी दुग्ध सहकारी संस्था आहे.