MahaExam अभ्यास नोट्स
महाराष्ट्रातील थोर समाजसुधारक आणि सामाजिक कार्यकर्ते | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
📖
TCS / IBPS व MPSC पॅटर्न परिपूर्ण नोट्स:
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
MahaExam अभ्यास नोट्स
महाराष्ट्रातील थोर समाजसुधारक आणि सामाजिक कार्यकर्ते
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
📖
TCS / IBPS व MPSC पॅटर्न परिपूर्ण नोट्स:
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
महाराष्ट्राला समाजसुधारणेची मोठी परंपरा लाभली आहे. महात्मा जोतिराव फुले यांच्यापासून ते बाबा आमटे यांच्यापर्यंत अनेक समाजसेवकांनी महाराष्ट्राच्या सामाजिक जडणघडणीत मोलाचे योगदान दिले आहे.
सविस्तर माहिती
महाराष्ट्रातील समाजसुधारणेची चळवळ ही समता, बंधुता आणि न्यायावर आधारित आहे. शिक्षण, स्त्री-शिक्षण, अस्पृश्यता निवारण आणि ग्रामीण विकास या क्षेत्रांत महाराष्ट्रातील समाजसेवकांनी क्रांती घडवून आणली. या व्यक्तींचे कार्य केवळ महाराष्ट्रापुरते मर्यादित नसून ते राष्ट्रीय स्तरावर प्रेरणादायी ठरले आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
समाजसुधारक
समाजातील अनिष्ट प्रथा, अंधश्रद्धा आणि विषमतेविरुद्ध लढा देऊन समाजात सकारात्मक बदल घडवून आणणारी व्यक्ती.
लोकसेवा
कोणत्याही मोबदल्याची अपेक्षा न ठेवता समाजाच्या कल्याणासाठी केलेले कार्य.
महत्त्वाचे मुद्दे
- महात्मा जोतिराव फुले यांनी १८७३ मध्ये 'सत्यशोधक समाजा'ची स्थापना केली.
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी दलितांच्या हक्कांसाठी 'मूकनायक' वृत्तपत्र सुरू केले.
- महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी महिला शिक्षणासाठी 'अनाथाश्रम' आणि 'एसएनडीटी' विद्यापीठाची स्थापना केली.
- बाबा आमटे यांनी 'आनंदवन'च्या माध्यमातून कुष्ठरोग्यांच्या पुनर्वसनाचे कार्य केले.
- संत गाडगेबाबा यांनी 'स्वच्छता' आणि 'कीर्तनाद्वारे प्रबोधन' हे मार्ग निवडले.
महत्त्वाची तथ्ये
- महात्मा फुले यांना 'महात्मा' ही पदवी १८८८ मध्ये रावबहादूर वडेकर यांनी दिली.
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना १९९० मध्ये 'भारतरत्न' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
- महर्षी कर्वे यांना १९५८ मध्ये 'भारतरत्न' मिळाला.
- संत गाडगेबाबांचे मूळ नाव 'डेबूजी झिंगराजी जानोरकर' होते.
- आण्णा हजारे यांनी राळेगण सिद्धी या गावाला आदर्श ग्राम बनवले.
उदाहरणे
बाबा आमटे
कुष्ठरोग्यांच्या सेवेसाठी त्यांनी चंद्रपूर जिल्ह्यात 'आनंदवन' ही संस्था स्थापन केली.
कर्मवीर भाऊराव पाटील
ग्रामीण भागातील मुलांच्या शिक्षणासाठी 'रयत शिक्षण संस्था' स्थापन केली.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
समाजसुधारकांच्या संस्थांची स्थापना वर्षे लक्षात ठेवा.
त्यांनी सुरू केलेली वृत्तपत्रे आणि त्यांची नावे जोड्या लावा प्रश्नांसाठी महत्त्वाची आहेत.
त्यांना मिळालेले पुरस्कार आणि पदव्या यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.
⚠️ सामान्य चुका
समाजसुधारकांच्या संस्थांची स्थापना वर्षे गोंधळात टाकणारी असतात, ती वारंवार वाचा.
व्यक्ती आणि त्यांनी लिहिलेली पुस्तके यात गल्लत करू नका.
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
1. सत्यशोधक समाजाची स्थापना कोणी केली?
अडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
बमहात्मा जोतिराव फुले
कराजर्षी शाहू महाराज
डन्यायमूर्ती रानडे
योग्य उत्तर: ब) महात्मा जोतिराव फुले
स्पष्टीकरण: महात्मा जोतिराव फुले यांनी २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली.
स्पष्टीकरण: महात्मा जोतिराव फुले यांनी २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी सत्यशोधक समाजाची स्थापना केली.
2. रयत शिक्षण संस्थेचे संस्थापक कोण आहेत?
अडॉ. पंजाबराव देशमुख
बकर्मवीर भाऊराव पाटील
कमहर्षी कर्वे
डविठ्ठल रामजी शिंदे
योग्य उत्तर: ब) कर्मवीर भाऊराव पाटील
स्पष्टीकरण: कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी १९१९ मध्ये रयत शिक्षण संस्थेची स्थापना केली.
स्पष्टीकरण: कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी १९१९ मध्ये रयत शिक्षण संस्थेची स्थापना केली.
3. संत गाडगेबाबांचे मूळ नाव काय होते?
अगजानन
बडेबूजी
कतुकाराम
डविठ्ठल
योग्य उत्तर: ब) डेबूजी
स्पष्टीकरण: संत गाडगेबाबांचे मूळ नाव डेबूजी झिंगराजी जानोरकर होते.
स्पष्टीकरण: संत गाडगेबाबांचे मूळ नाव डेबूजी झिंगराजी जानोरकर होते.
4. आनंदवन या संस्थेची स्थापना कोणी केली?
अबाबा आमटे
बप्रकाश आमटे
कआण्णा हजारे
डविनोबा भावे
योग्य उत्तर: अ) बाबा आमटे
स्पष्टीकरण: बाबा आमटे यांनी कुष्ठरोग्यांच्या सेवेसाठी आनंदवनची स्थापना केली.
स्पष्टीकरण: बाबा आमटे यांनी कुष्ठरोग्यांच्या सेवेसाठी आनंदवनची स्थापना केली.
5. भारतरत्न मिळवणारे पहिले महाराष्ट्रीयन समाजसुधारक कोण?
अडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
बमहर्षी धोंडो केशव कर्वे
कविनोबा भावे
डपांडुरंग काणे
योग्य उत्तर: ब) महर्षी धोंडो केशव कर्वे
स्पष्टीकरण: महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांना १९५८ मध्ये भारतरत्न मिळाला.
स्पष्टीकरण: महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांना १९५८ मध्ये भारतरत्न मिळाला.
6. मूकनायक हे वृत्तपत्र कोणी सुरू केले?
अमहात्मा फुले
बडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
कलोकमान्य टिळक
डगोपाळ गणेश आगरकर
योग्य उत्तर: ब) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
स्पष्टीकरण: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ३१ जानेवारी १९२० रोजी मूकनायक सुरू केले.
स्पष्टीकरण: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ३१ जानेवारी १९२० रोजी मूकनायक सुरू केले.
7. स्त्री शिक्षणासाठी एसएनडीटी विद्यापीठाची स्थापना कोणी केली?
अमहात्मा फुले
बमहर्षी कर्वे
कआगरकर
डशाहू महाराज
योग्य उत्तर: ब) महर्षी कर्वे
स्पष्टीकरण: महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी १९१६ मध्ये एसएनडीटी विद्यापीठ स्थापन केले.
स्पष्टीकरण: महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी १९१६ मध्ये एसएनडीटी विद्यापीठ स्थापन केले.
8. राळेगण सिद्धी हे गाव आदर्श ग्राम म्हणून कोणामुळे ओळखले जाते?
अबाबा आमटे
बआण्णा हजारे
कविलासराव साळुंखे
डपोपटराव पवार
योग्य उत्तर: ब) आण्णा हजारे
स्पष्टीकरण: आण्णा हजारे यांनी राळेगण सिद्धी येथे जलसंधारण आणि ग्रामविकासाचे कार्य केले.
स्पष्टीकरण: आण्णा हजारे यांनी राळेगण सिद्धी येथे जलसंधारण आणि ग्रामविकासाचे कार्य केले.
9. दीनबंधू हे वृत्तपत्र कोणाशी संबंधित आहे?
अकृष्णराव भालेकर
बमहात्मा फुले
कडॉ. आंबेडकर
डसावरकर
योग्य उत्तर: अ) कृष्णराव भालेकर
स्पष्टीकरण: दीनबंधू हे वृत्तपत्र कृष्णराव भालेकर यांनी सत्यशोधक समाजाच्या विचारांच्या प्रसारासाठी सुरू केले.
स्पष्टीकरण: दीनबंधू हे वृत्तपत्र कृष्णराव भालेकर यांनी सत्यशोधक समाजाच्या विचारांच्या प्रसारासाठी सुरू केले.
10. महाराष्ट्रातील समाजसुधारणेचे जनक कोणाला मानले जाते?
अडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
बमहात्मा जोतिराव फुले
कलोकहितवादी
डबाळशास्त्री जांभेकर
योग्य उत्तर: ब) महात्मा जोतिराव फुले
स्पष्टीकरण: महात्मा जोतिराव फुले यांना महाराष्ट्रातील समाजसुधारणेचे जनक मानले जाते.
स्पष्टीकरण: महात्मा जोतिराव फुले यांना महाराष्ट्रातील समाजसुधारणेचे जनक मानले जाते.
11. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना भारतरत्न कधी देण्यात आला?
अ१९८५
ब१९९०
क१९९५
ड२०००
योग्य उत्तर: ब) १९९०
स्पष्टीकरण: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना १९९० मध्ये मरणोत्तर भारतरत्न देण्यात आला.
स्पष्टीकरण: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना १९९० मध्ये मरणोत्तर भारतरत्न देण्यात आला.
12. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी कोणती संस्था स्थापन केली?
असत्यशोधक समाज
बडिप्रेस्ड क्लासेस मिशन
कप्रार्थना समाज
डआर्य समाज
योग्य उत्तर: ब) डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन
स्पष्टीकरण: विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी १९०६ मध्ये डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना केली.
स्पष्टीकरण: विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी १९०६ मध्ये डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना केली.
13. महात्मा फुले यांना 'महात्मा' ही पदवी कोणी दिली?
अलोकमान्य टिळक
बरावबहादूर वडेकर
कसयाजीराव गायकवाड
डशाहू महाराज
योग्य उत्तर: ब) रावबहादूर वडेकर
स्पष्टीकरण: १८८८ मध्ये मुंबईतील एका सभेत रावबहादूर वडेकर यांनी त्यांना महात्मा ही पदवी दिली.
स्पष्टीकरण: १८८८ मध्ये मुंबईतील एका सभेत रावबहादूर वडेकर यांनी त्यांना महात्मा ही पदवी दिली.
14. डॉ. प्रकाश आमटे यांना कोणता आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला आहे?
अनोबेल
बमॅगसेसे
कऑस्कर
डबुकर
योग्य उत्तर: ब) मॅगसेसे
स्पष्टीकरण: डॉ. प्रकाश आमटे आणि मंदाकिनी आमटे यांना २००८ मध्ये रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळाला.
स्पष्टीकरण: डॉ. प्रकाश आमटे आणि मंदाकिनी आमटे यांना २००८ मध्ये रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळाला.
15. गोपाळ गणेश आगरकर यांनी कोणते वृत्तपत्र सुरू केले?
अकेसरी
बसुधारक
कमराठा
डदर्पण
योग्य उत्तर: ब) सुधारक
स्पष्टीकरण: आगरकर यांनी १८८८ मध्ये 'सुधारक' हे वृत्तपत्र सुरू केले.
स्पष्टीकरण: आगरकर यांनी १८८८ मध्ये 'सुधारक' हे वृत्तपत्र सुरू केले.
16. महाराष्ट्रातील 'लोकहितवादी' म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
अगोपाळ हरी देशमुख
बगोपाळ गणेश आगरकर
कन्यायमूर्ती रानडे
डदादोबा पांडुरंग
योग्य उत्तर: अ) गोपाळ हरी देशमुख
स्पष्टीकरण: गोपाळ हरी देशमुख हे 'लोकहितवादी' या नावाने प्रसिद्ध होते.
स्पष्टीकरण: गोपाळ हरी देशमुख हे 'लोकहितवादी' या नावाने प्रसिद्ध होते.
17. बालविवाहाच्या प्रथेला विरोध करणारे समाजसुधारक कोण?
अमहर्षी कर्वे
बमहात्मा फुले
कआगरकर
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व
स्पष्टीकरण: या सर्व समाजसुधारकांनी बालविवाहाच्या प्रथेला कडाडून विरोध केला होता.
स्पष्टीकरण: या सर्व समाजसुधारकांनी बालविवाहाच्या प्रथेला कडाडून विरोध केला होता.
18. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी महाड येथे कोणता सत्याग्रह केला?
अमिठाचा सत्याग्रह
बचवदार तळे सत्याग्रह
कमंदिर प्रवेश सत्याग्रह
डशेतकरी सत्याग्रह
योग्य उत्तर: ब) चवदार तळे सत्याग्रह
स्पष्टीकरण: २० मार्च १९२७ रोजी डॉ. आंबेडकरांनी महाड येथे चवदार तळे सत्याग्रह केला.
स्पष्टीकरण: २० मार्च १९२७ रोजी डॉ. आंबेडकरांनी महाड येथे चवदार तळे सत्याग्रह केला.
19. संत गाडगेबाबांचे कार्यक्षेत्र प्रामुख्याने कोणते होते?
अराजकारण
बस्वच्छता आणि प्रबोधन
कशिक्षण प्रसार
डव्यापार
योग्य उत्तर: ब) स्वच्छता आणि प्रबोधन
स्पष्टीकरण: संत गाडगेबाबांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून स्वच्छता आणि अंधश्रद्धा निर्मूलनाचा संदेश दिला.
स्पष्टीकरण: संत गाडगेबाबांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून स्वच्छता आणि अंधश्रद्धा निर्मूलनाचा संदेश दिला.
20. रयत शिक्षण संस्थेचे ब्रीदवाक्य काय आहे?
अशिक्षण हेच जीवन
बस्वावलंबी शिक्षण हेच आमचे ब्रीद
कज्ञान हेच सामर्थ्य
डसत्यमेव जयते
योग्य उत्तर: ब) स्वावलंबी शिक्षण हेच आमचे ब्रीद
स्पष्टीकरण: रयत शिक्षण संस्थेचे ब्रीदवाक्य 'स्वावलंबी शिक्षण हेच आमचे ब्रीद' हे आहे.
स्पष्टीकरण: रयत शिक्षण संस्थेचे ब्रीदवाक्य 'स्वावलंबी शिक्षण हेच आमचे ब्रीद' हे आहे.