MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील प्रख्यात कलावंत आणि त्यांचे योगदान | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्रातील प्रख्यात कलावंत आणि त्यांचे योगदान

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्र ही कला आणि संस्कृतीची पंढरी मानली जाते. संगीत, चित्रपट, नाटक आणि चित्रकला या क्षेत्रांत महाराष्ट्रातील अनेक कलावंतांनी राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर लौकिक मिळवला आहे. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने या कलावंतांचे कार्य आणि त्यांना मिळालेले पुरस्कार अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

सविस्तर माहिती

महाराष्ट्रातील कलावंतांनी केवळ मराठीच नव्हे, तर भारतीय चित्रपटसृष्टी आणि शास्त्रीय संगीताच्या जडणघडणीत मोलाचे योगदान दिले आहे. दादासाहेब फाळके यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीची मुहूर्तमेढ रोवली, तर बालगंधर्वांनी मराठी नाट्यसंगीताला समृद्ध केले. पु. ल. देशपांडे, लता मंगेशकर, भीमसेन जोशी यांसारख्या दिग्गजांनी महाराष्ट्राचा गौरव वाढवला आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

नाट्यसंगीत

मराठी नाटकांमध्ये गायल्या जाणाऱ्या शास्त्रीय आणि उपशास्त्रीय संगीताचा प्रकार.

भारतीय चित्रपटसृष्टीचे जनक

दादासाहेब फाळके यांना भारतीय चित्रपटसृष्टीचे जनक मानले जाते, कारण त्यांनी पहिला भारतीय मूकपट 'राजा हरिश्चंद्र' बनवला.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • दादासाहेब फाळके पुरस्कार हा चित्रपट क्षेत्रातील सर्वोच्च पुरस्कार आहे.
  • लता मंगेशकर यांना 'भारतरत्न' आणि 'दादासाहेब फाळके' या दोन्ही पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.
  • पंडित भीमसेन जोशी यांना शास्त्रीय संगीतातील योगदानाबद्दल 'भारतरत्न' मिळाला आहे.
  • पु. ल. देशपांडे हे एक अष्टपैलू व्यक्तिमत्व होते (लेखक, संगीतकार, नट).

महत्त्वाची तथ्ये

  • पहिला दादासाहेब फाळके पुरस्कार देविका राणी यांना मिळाला.
  • मराठी चित्रपटसृष्टीचे माहेरघर कोल्हापूर मानले जाते.
  • बाळ गंधर्व यांचे मूळ नाव नारायण श्रीपाद राजहंस होते.
  • पु. ल. देशपांडे यांना 'महाराष्ट्र भूषण' पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे.

उदाहरणे

संगीत क्षेत्र

पंडित भीमसेन जोशी (किराणा घराणे) आणि लता मंगेशकर (गायन).

नाट्य क्षेत्र

बालगंधर्व (नारायण श्रीपाद राजहंस) यांनी स्त्री भूमिका साकारून मराठी रंगभूमी गाजवली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

कलावंतांचे पूर्ण नाव आणि त्यांचे कार्यक्षेत्र लक्षात ठेवा.
त्यांना मिळालेले महत्त्वाचे पुरस्कार (भारतरत्न, पद्मविभूषण, दादासाहेब फाळके) यांची यादी करा.
चालू घडामोडींमध्ये एखाद्या कलावंताला मिळालेल्या पुरस्कारावर लक्ष ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

कलावंतांच्या टोपणनावांमध्ये गोंधळ होणे (उदा. बालगंधर्व आणि सवाई गंधर्व).
पुरस्कारांच्या वर्षांमध्ये चूक करणे.
कलावंतांच्या मूळ गावाबद्दल चुकीची माहिती लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय चित्रपटसृष्टीचे जनक कोणाला मानले जाते?
अव्ही. शांताराम
बदादासाहेब फाळके
कराज कपूर
डबाळ गंधर्व
योग्य उत्तर: ब) दादासाहेब फाळके

स्पष्टीकरण: दादासाहेब फाळके यांनी १९१३ मध्ये 'राजा हरिश्चंद्र' हा पहिला भारतीय चित्रपट बनवला.
2. पंडित भीमसेन जोशी कोणत्या घराण्याशी संबंधित होते?
अग्वाल्हेर
बआग्रा
ककिराणा
डजयपूर
योग्य उत्तर: क) किराणा

स्पष्टीकरण: पंडित भीमसेन जोशी हे किराणा घराण्याचे दिग्गज शास्त्रीय गायक होते.
3. लता मंगेशकर यांना भारतरत्न पुरस्कार कोणत्या वर्षी मिळाला?
अ१९९०
ब२००१
क१९९९
ड२००५
योग्य उत्तर: ब) २००१

स्पष्टीकरण: लता मंगेशकर यांना २००१ मध्ये भारतरत्न पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
4. मराठी रंगभूमीवर 'बालगंधर्व' म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
अनारायण श्रीपाद राजहंस
बविष्णू दिगंबर पलुस्कर
कराम गणेश गडकरी
डपु. ल. देशपांडे
योग्य उत्तर: अ) नारायण श्रीपाद राजहंस

स्पष्टीकरण: नारायण श्रीपाद राजहंस यांना बालगंधर्व या नावाने ओळखले जाते.
5. पु. ल. देशपांडे यांचे टोपणनाव काय होते?
अकुसुमाग्रज
बभाई
कसाने गुरुजी
डआचार्य अत्रे
योग्य उत्तर: ब) भाई

स्पष्टीकरण: पु. ल. देशपांडे यांना प्रेमाने 'भाई' असे संबोधले जाते.
6. खालीलपैकी कोणाला 'महाराष्ट्र भूषण' पुरस्कार मिळालेला नाही?
अपु. ल. देशपांडे
बलता मंगेशकर
कसचिन तेंडुलकर
डअमृता प्रीतम
योग्य उत्तर: ड) अमृता प्रीतम

स्पष्टीकरण: अमृता प्रीतम या पंजाबी लेखिका होत्या, त्यांना महाराष्ट्र भूषण मिळालेला नाही.
7. मराठी चित्रपटसृष्टीचे माहेरघर कोणत्या शहराला म्हणतात?
अपुणे
बमुंबई
ककोल्हापूर
डनाशिक
योग्य उत्तर: क) कोल्हापूर

स्पष्टीकरण: कोल्हापूर हे मराठी चित्रपटसृष्टीचे माहेरघर मानले जाते.
8. सवाई गंधर्व भीमसेन महोत्सव कोठे आयोजित केला जातो?
अमुंबई
बपुणे
कनागपूर
डकोल्हापूर
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: सवाई गंधर्व भीमसेन महोत्सव पुण्यात दरवर्षी आयोजित केला जातो.
9. व्ही. शांताराम यांचे चित्रपट क्षेत्रातील योगदान कशासाठी प्रसिद्ध आहे?
असंगीत दिग्दर्शन
बअभिनय आणि दिग्दर्शन
कपार्श्वगायन
डनृत्य
योग्य उत्तर: ब) अभिनय आणि दिग्दर्शन

स्पष्टीकरण: व्ही. शांताराम हे एक महान दिग्दर्शक आणि अभिनेते होते.
10. संगीतकार हृदयनाथ मंगेशकर हे कोणाचे बंधू आहेत?
अआशा भोसले
बलता मंगेशकर
कउषा मंगेशकर
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: हृदयनाथ मंगेशकर हे लता, आशा आणि उषा मंगेशकर यांचे धाकटे बंधू आहेत.
11. मराठी नाटकातील 'संगीत शाकुंतल' हे नाटक कोणाचे आहे?
अअण्णासाहेब किर्लोस्कर
बबालगंधर्व
कपु. ल. देशपांडे
डराम गणेश गडकरी
योग्य उत्तर: अ) अण्णासाहेब किर्लोस्कर

स्पष्टीकरण: संगीत शाकुंतल हे अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांचे प्रसिद्ध नाटक आहे.
12. पंडित जसराज कोणत्या घराण्याशी संबंधित होते?
अमेवाती
बकिराणा
कपटियाला
डबनारस
योग्य उत्तर: अ) मेवाती

स्पष्टीकरण: पंडित जसराज हे मेवाती घराण्याचे शास्त्रीय गायक होते.
13. चित्रपट क्षेत्रातील सर्वोच्च पुरस्कार कोणता?
अफिल्मफेअर
बदादासाहेब फाळके
कनॅशनल अवॉर्ड
डपद्मश्री
योग्य उत्तर: ब) दादासाहेब फाळके

स्पष्टीकरण: दादासाहेब फाळके पुरस्कार हा भारतीय चित्रपट क्षेत्रातील सर्वोच्च पुरस्कार आहे.
14. मराठी साहित्यातील 'व्यक्ती आणि वल्ली' हे पुस्तक कोणाचे आहे?
अवि. वा. शिरवाडकर
बपु. ल. देशपांडे
कप्र. के. अत्रे
डव. पु. काळे
योग्य उत्तर: ब) पु. ल. देशपांडे

स्पष्टीकरण: व्यक्ती आणि वल्ली हे पु. ल. देशपांडे यांचे गाजलेले पुस्तक आहे.
15. मराठी चित्रपटसृष्टीतील पहिली अभिनेत्री कोण होती?
अदुर्गा खोटे
बकमलाबाई गोखले
कशांता आपटे
डसुलोचना
योग्य उत्तर: ब) कमलाबाई गोखले

स्पष्टीकरण: कमलाबाई गोखले या मराठी चित्रपटसृष्टीतील पहिल्या अभिनेत्री मानल्या जातात.
16. पंडित भीमसेन जोशी यांना भारतरत्न कधी मिळाला?
अ२००५
ब२००८
क२०१०
ड२०१२
योग्य उत्तर: ब) २००८

स्पष्टीकरण: पंडित भीमसेन जोशी यांना २००८ मध्ये भारतरत्न पुरस्कार मिळाला.
17. खालीलपैकी कोणती व्यक्ती 'नटसम्राट' नाटकाशी संबंधित आहे?
अडॉ. श्रीराम लागू
बपु. ल. देशपांडे
कबालगंधर्व
डव्ही. शांताराम
योग्य उत्तर: अ) डॉ. श्रीराम लागू

स्पष्टीकरण: डॉ. श्रीराम लागू यांनी नटसम्राट नाटकात गणपतराव बेलवलकर ही भूमिका अजरामर केली.
18. मराठी चित्रपटसृष्टीचे पहिले स्टुडिओ 'प्रभात फिल्म कंपनी' कोठे स्थापन झाली होती?
अमुंबई
बपुणे
ककोल्हापूर
डनाशिक
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: प्रभात फिल्म कंपनीची स्थापना पुण्यात झाली होती.
19. संगीतकार सुधीर फडके यांचे टोपणनाव काय होते?
अबाबूजी
बभाई
कअण्णा
डदादा
योग्य उत्तर: अ) बाबूजी

स्पष्टीकरण: सुधीर फडके यांना 'बाबूजी' या नावाने ओळखले जाते.
20. खालीलपैकी कोणाला 'गानकोकिळा' म्हटले जाते?
अआशा भोसले
बलता मंगेशकर
ककिशोरी आमोणकर
डसुनिधी चौहान
योग्य उत्तर: ब) लता मंगेशकर

स्पष्टीकरण: लता मंगेशकर यांना त्यांच्या सुमधुर आवाजामुळे 'गानकोकिळा' म्हटले जाते.