MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र राज्याचे राज्यपाल: घटनात्मक स्थान आणि अधिकार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र राज्याचे राज्यपाल: घटनात्मक स्थान आणि अधिकार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय राज्यघटनेच्या भाग ६ मध्ये राज्याच्या कार्यकारी मंडळाची तरतूद आहे. राज्यपाल हे राज्याचे घटनात्मक प्रमुख असतात. केंद्र सरकारचे प्रतिनिधी म्हणून ते राज्याच्या प्रशासनात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

सविस्तर माहिती

राज्यपाल हे राज्याचे नाममात्र प्रमुख असतात, तर मुख्यमंत्री हे वास्तविक प्रमुख असतात. राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपतींकडून ५ वर्षांच्या कालावधीसाठी केली जाते. ते राष्ट्रपतींची मर्जी असेपर्यंत पदावर राहतात. राज्यपालांना राज्याच्या कार्यकारी, कायदेविषयक, आर्थिक आणि न्यायिक अधिकार प्राप्त आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

घटनात्मक प्रमुख

राज्याचा प्रथम नागरिक आणि नाममात्र कार्यकारी प्रमुख.

विवेकाधीन अधिकार

असे अधिकार जे राज्यपाल मुख्यमंत्र्यांच्या सल्ल्याशिवाय स्वतःच्या निर्णयाने वापरू शकतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • राज्यपाल हे राज्याचे कार्यकारी प्रमुख असतात.
  • कलम १५३ नुसार प्रत्येक राज्यासाठी एक राज्यपाल असेल.
  • कलम १५५ नुसार राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
  • राज्यपालांचे वय किमान ३५ वर्षे पूर्ण असावे.
  • राज्यपाल हे राज्याच्या विद्यापीठांचे कुलपती (Chancellor) असतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • महाराष्ट्राचे पहिले राज्यपाल: सर महाराज सिंग.
  • राज्यपालांना शपथ उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश देतात.
  • राज्यपाल आपला राजीनामा राष्ट्रपतींकडे सोपवतात.
  • राज्यपालांच्या वेतनावर राज्याच्या संचित निधीतून खर्च केला जातो.
  • कलम ३५६ नुसार राष्ट्रपती राजवट लागू करण्याची शिफारस राज्यपाल करतात.

उदाहरणे

मुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती

विधानसभा निवडणुकीनंतर बहुमत असलेल्या पक्षाच्या नेत्याला राज्यपाल मुख्यमंत्री म्हणून शपथ देतात.

अध्यादेश जारी करणे

जेव्हा विधिमंडळाचे अधिवेशन सुरू नसते, तेव्हा राज्यपाल कलम २१३ नुसार अध्यादेश काढू शकतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

कलम १५३ ते १६२ मधील तरतुदी नीट वाचा.
राज्यपालांचे विवेकाधीन अधिकार आणि मुख्यमंत्र्यांच्या सल्ल्याने वापरले जाणारे अधिकार यातील फरक लक्षात ठेवा.
महाराष्ट्राच्या राज्यपालांची यादी क्रमाने लक्षात ठेवणे उपयुक्त ठरते.

⚠️ सामान्य चुका

राज्यपाल हे राज्याचे वास्तविक प्रमुख नसून नाममात्र प्रमुख आहेत, हे विसरणे.
राज्यपालांची निवड होते असे समजणे (वास्तविक त्यांची नियुक्ती होते).
राज्यपालांना महाभियोगाद्वारे हटवले जाते असे समजणे (त्यांना राष्ट्रपती कधीही पदावरून दूर करू शकतात).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमानुसार राज्यासाठी राज्यपाल असतो?
अकलम १५२
बकलम १५३
ककलम १५४
डकलम १५५
योग्य उत्तर: ब) कलम १५३

स्पष्टीकरण: कलम १५३ नुसार प्रत्येक राज्यासाठी एक राज्यपाल असेल अशी तरतूद आहे.
2. राज्यपालांची नियुक्ती कोणाद्वारे केली जाते?
अपंतप्रधान
बमुख्यमंत्री
कराष्ट्रपती
डसर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
योग्य उत्तर: क) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: कलम १५५ नुसार राज्यपालांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
3. राज्यपालांना पदाची शपथ कोण देतो?
अराष्ट्रपती
बमुख्यमंत्री
कउच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
डविधानसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: क) उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश

स्पष्टीकरण: राज्यपालांना संबंधित राज्याच्या उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश शपथ देतात.
4. राज्यपालांचे वय किमान किती असावे?
अ२५ वर्षे
ब३० वर्षे
क३५ वर्षे
ड४० वर्षे
योग्य उत्तर: क) ३५ वर्षे

स्पष्टीकरण: राज्यपालांच्या पात्रतेसाठी किमान ३५ वर्षे वय पूर्ण असणे आवश्यक आहे.
5. राज्यातील विद्यापीठांचे कुलपती कोण असतात?
अशिक्षण मंत्री
बराज्यपाल
कमुख्यमंत्री
डराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: ब) राज्यपाल

स्पष्टीकरण: राज्यपाल हे राज्यातील सर्व राज्य विद्यापीठांचे पदसिद्ध कुलपती असतात.
6. राज्यपाल आपला राजीनामा कोणाकडे सोपवतात?
अराष्ट्रपती
बपंतप्रधान
कमुख्यमंत्री
डउच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
योग्य उत्तर: अ) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: राज्यपाल आपला राजीनामा राष्ट्रपतींकडे सोपवतात.
7. राज्यपालांच्या अध्यादेश काढण्याच्या अधिकाराशी संबंधित कलम कोणते?
अकलम २१२
बकलम २१३
ककलम २१४
डकलम २१५
योग्य उत्तर: ब) कलम २१३

स्पष्टीकरण: कलम २१३ नुसार राज्यपाल अध्यादेश काढू शकतात.
8. महाराष्ट्राचे पहिले राज्यपाल कोण होते?
अश्री प्रकाश
बसर महाराज सिंग
कविजयलक्ष्मी पंडित
डअली यावर जंग
योग्य उत्तर: ब) सर महाराज सिंग

स्पष्टीकरण: सर महाराज सिंग हे महाराष्ट्राचे (तत्कालीन बॉम्बे स्टेट) पहिले राज्यपाल होते.
9. राज्यपालांच्या मर्जीनुसार पदावर राहणे म्हणजे काय?
अराष्ट्रपतींची मर्जी
बमुख्यमंत्र्यांची मर्जी
कविधानसभेची मर्जी
डपंतप्रधानांची मर्जी
योग्य उत्तर: अ) राष्ट्रपतींची मर्जी

स्पष्टीकरण: राज्यपाल राष्ट्रपतींची मर्जी असेपर्यंत पदावर राहतात.
10. राज्यपालांना क्षमादानाचा अधिकार कोणत्या कलमांतर्गत मिळतो?
अकलम ७२
बकलम १६१
ककलम १६२
डकलम १६३
योग्य उत्तर: ब) कलम १६१

स्पष्टीकरण: कलम १६१ नुसार राज्यपालांना शिक्षा कमी करण्याचा किंवा माफ करण्याचा अधिकार आहे.
11. राज्याचा कार्यकारी प्रमुख कोण असतो?
अमुख्यमंत्री
बराज्यपाल
कमुख्य सचिव
डगृहमंत्री
योग्य उत्तर: ब) राज्यपाल

स्पष्टीकरण: राज्यपाल हे राज्याचे घटनात्मक कार्यकारी प्रमुख असतात.
12. विधानसभेचे अधिवेशन बोलावण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
अमुख्यमंत्री
बविधानसभा अध्यक्ष
कराज्यपाल
डसंसदीय कार्यमंत्री
योग्य उत्तर: क) राज्यपाल

स्पष्टीकरण: राज्यपाल विधानसभेचे अधिवेशन बोलावू शकतात किंवा स्थगित करू शकतात.
13. राज्यपालांच्या वेतनावर कोणाचा खर्च होतो?
अकेंद्र सरकार
बराज्याचा संचित निधी
कआकस्मिक निधी
डपंतप्रधान निधी
योग्य उत्तर: ब) राज्याचा संचित निधी

स्पष्टीकरण: राज्यपालांचे वेतन राज्याच्या संचित निधीतून दिले जाते.
14. राज्यपालांच्या विवेकाधीन अधिकारांचा वापर कोणत्या परिस्थितीत होतो?
अनियमित कामकाजात
बमंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानुसार
कजेव्हा स्पष्ट बहुमत नसते
डनेहमीच
योग्य उत्तर: क) जेव्हा स्पष्ट बहुमत नसते

स्पष्टीकरण: जेव्हा विधानसभेत कोणत्याही पक्षाला स्पष्ट बहुमत नसते, तेव्हा राज्यपाल विवेकाधीन अधिकारांचा वापर करतात.
15. राज्यपालांना पदावरून दूर करण्याची पद्धत कोणती?
अमहाभियोग
बविधानसभेचा ठराव
कराष्ट्रपतींची मर्जी
डसर्वोच्च न्यायालयाचा आदेश
योग्य उत्तर: क) राष्ट्रपतींची मर्जी

स्पष्टीकरण: राज्यपालांना पदावरून दूर करण्यासाठी महाभियोगाची गरज नसते, राष्ट्रपती त्यांना कधीही पदावरून दूर करू शकतात.
16. राज्यपालांच्या नियुक्तीसाठी कोणती अट नाही?
अभारतीय नागरिक असावा
ब३५ वर्षे पूर्ण असावी
कसंसदेचा सदस्य नसावा
डराज्याचा रहिवासी असावा
योग्य उत्तर: ड) राज्याचा रहिवासी असावा

स्पष्टीकरण: राज्यपाल संबंधित राज्याचा रहिवासी असावा अशी कोणतीही घटनात्मक अट नाही.
17. राज्यपालांना सल्ला देण्यासाठी कोणाची नियुक्ती केली जाते?
अमंत्रिमंडळ
बमुख्य सचिव
कमहाधिवक्ता
डविधानसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: अ) मंत्रिमंडळ

स्पष्टीकरण: कलम १६३ नुसार राज्यपालांना मदत आणि सल्ला देण्यासाठी मुख्यमंत्र्यांच्या नेतृत्वाखालील मंत्रिमंडळ असते.
18. राज्याचा प्रथम नागरिक कोणाला मानले जाते?
अमुख्यमंत्री
बराज्यपाल
कउच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश
डविधानसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: ब) राज्यपाल

स्पष्टीकरण: राज्यपाल हे राज्याचे प्रथम नागरिक असतात.
19. राज्यपालांच्या अधिकारांचे वर्णन कोणत्या भागात आहे?
अभाग ४
बभाग ५
कभाग ६
डभाग ७
योग्य उत्तर: क) भाग ६

स्पष्टीकरण: राज्य कार्यकारी मंडळाच्या तरतुदी राज्यघटनेच्या भाग ६ मध्ये आहेत.
20. खालीलपैकी कोणता अधिकार राज्यपालांना नाही?
अविधानसभा बरखास्त करणे
बअध्यादेश काढणे
कउच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती करणे
डमुख्यमंत्र्यांची नियुक्ती करणे
योग्य उत्तर: क) उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती करणे

स्पष्टीकरण: उच्च न्यायालयाच्या न्यायाधीशांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात, राज्यपाल नाही.