MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र विधान परिषद: संरचना आणि कार्यप्रणाली | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

महाराष्ट्र विधान परिषद: संरचना आणि कार्यप्रणाली

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय राज्यघटनेच्या कलम १६९ नुसार राज्यांमध्ये विधान परिषद स्थापन करण्याची किंवा बरखास्त करण्याची तरतूद आहे. महाराष्ट्र हे द्विगृही कायदेमंडळ असलेले राज्य असून, विधान परिषद हे वरिष्ठ सभागृह (Upper House) आहे.

सविस्तर माहिती

महाराष्ट्र विधान परिषद हे राज्याचे वरिष्ठ सभागृह आहे. हे सभागृह कधीही पूर्णपणे बरखास्त होत नाही, म्हणून याला 'कायमस्वरूपी सभागृह' (Permanent House) म्हणतात. विधान परिषदेचे सदस्य अप्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे निवडले जातात. विधानसभेच्या तुलनेत विधान परिषदेचे अधिकार मर्यादित आहेत, विशेषतः अर्थविधेयकाच्या बाबतीत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

द्विगृही कायदेमंडळ

ज्या राज्यामध्ये विधानसभा आणि विधान परिषद अशी दोन सभागृहे असतात, त्याला द्विगृही कायदेमंडळ म्हणतात.

अप्रत्यक्ष निवडणूक

जेव्हा जनता थेट मतदान न करता, निवडून आलेले प्रतिनिधी सदस्यांची निवड करतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • विधान परिषदेची एकूण सदस्य संख्या विधानसभेच्या एकूण सदस्य संख्येच्या १/३ पेक्षा जास्त नसावी.
  • विधान परिषदेची किमान सदस्य संख्या ४० निश्चित करण्यात आली आहे.
  • सदस्यांचा कार्यकाळ ६ वर्षांचा असतो.
  • दर दोन वर्षांनी १/३ सदस्य निवृत्त होतात.
  • सदस्य होण्यासाठी किमान वय ३० वर्षे पूर्ण असावे लागते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • महाराष्ट्राच्या विधान परिषदेची सदस्य संख्या ७८ आहे.
  • विधान परिषदेचे सभापती हे सभागृहाचे प्रमुख असतात.
  • धनविधेयक केवळ विधानसभेतच मांडता येते, विधान परिषदेत नाही.
  • विधान परिषद धनविधेयक जास्तीत जास्त १४ दिवस रोखून धरू शकते.

उदाहरणे

सदस्य निवड पद्धत

विधान परिषदेच्या सदस्यांची निवड विविध गटांतून होते: १/३ सदस्य स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून, १/३ सदस्य विधानसभेकडून, १/१२ शिक्षक मतदारसंघ, १/१२ पदवीधर मतदारसंघ आणि १/६ सदस्यांची नियुक्ती राज्यपाल करतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

कलम १६९ (विधान परिषदेची निर्मिती/बरखास्ती) आणि कलम १७१ (रचना) लक्षात ठेवा.
निवडणुकीतील विविध गटांचे प्रमाण (१/३, १/१२, १/६) वारंवार विचारले जाते.
विधान परिषद आणि विधानसभा यांच्यातील अधिकारांमधील फरक स्पष्ट ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

विधान परिषदेचे सदस्य थेट जनतेद्वारे निवडले जातात असे समजणे चुकीचे आहे.
विधान परिषदेचा कार्यकाळ ५ वर्षांचा आहे असे समजणे चुकीचे आहे (तो ६ वर्षांचा आहे).
विधान परिषद बरखास्त होऊ शकते असे मानणे चुकीचे आहे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महाराष्ट्र विधान परिषदेची एकूण सदस्य संख्या किती आहे?
अ६६
ब७८
क८८
ड९०
योग्य उत्तर: ब) ७८

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र विधान परिषदेची एकूण सदस्य संख्या ७८ आहे.
2. विधान परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो?
अ४ वर्षे
ब५ वर्षे
क६ वर्षे
डकायमस्वरूपी
योग्य उत्तर: क) ६ वर्षे

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ ६ वर्षांचा असतो.
3. विधान परिषदेचे सदस्य होण्यासाठी किमान वय किती असावे?
अ२१ वर्षे
ब२५ वर्षे
क३० वर्षे
ड३५ वर्षे
योग्य उत्तर: क) ३० वर्षे

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचे सदस्य होण्यासाठी किमान वय ३० वर्षे पूर्ण असावे लागते.
4. विधान परिषदेचे किती सदस्य दर दोन वर्षांनी निवृत्त होतात?
अ१/२
ब१/३
क१/४
ड१/६
योग्य उत्तर: ब) १/३

स्पष्टीकरण: दर दोन वर्षांनी १/३ सदस्य निवृत्त होतात.
5. विधान परिषदेच्या सदस्यांची नियुक्ती राज्यपाल कोणत्या क्षेत्रातील तज्ज्ञांमधून करतात?
अकला, साहित्य, विज्ञान, समाजसेवा
बकेवळ राजकारण
ककेवळ क्रीडा
डकेवळ उद्योग
योग्य उत्तर: अ) कला, साहित्य, विज्ञान, समाजसेवा

स्पष्टीकरण: राज्यपाल १/६ सदस्यांची नियुक्ती कला, साहित्य, विज्ञान, समाजसेवा आणि सहकार क्षेत्रातील तज्ज्ञांमधून करतात.
6. विधान परिषदेची निर्मिती किंवा बरखास्ती कोणत्या कलमान्वये केली जाते?
अकलम १६८
बकलम १६९
ककलम १७०
डकलम १७१
योग्य उत्तर: ब) कलम १६९

स्पष्टीकरण: भारतीय राज्यघटनेच्या कलम १६९ नुसार विधान परिषदेची निर्मिती किंवा बरखास्ती केली जाते.
7. विधान परिषदेच्या रचनेबाबतची तरतूद कोणत्या कलमात आहे?
अकलम १७१
बकलम १७२
ककलम १७३
डकलम १७४
योग्य उत्तर: अ) कलम १७१

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या रचनेबाबतची तरतूद कलम १७१ मध्ये आहे.
8. विधान परिषद हे सभागृह कसे आहे?
अअस्थायी
बकायमस्वरूपी
कदर ५ वर्षांनी बरखास्त होणारे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कायमस्वरूपी

स्पष्टीकरण: विधान परिषद हे कधीही बरखास्त न होणारे कायमस्वरूपी सभागृह आहे.
9. धनविधेयक विधान परिषदेत किती दिवस रोखून धरता येते?
अ७ दिवस
ब१४ दिवस
क३० दिवस
ड६ महिने
योग्य उत्तर: ब) १४ दिवस

स्पष्टीकरण: विधान परिषद धनविधेयक जास्तीत जास्त १४ दिवस रोखून धरू शकते.
10. विधान परिषदेच्या सभापतींची निवड कोण करते?
अराज्यपाल
बराष्ट्रपती
कविधान परिषदेचे सदस्य
डविधानसभेचे सदस्य
योग्य उत्तर: क) विधान परिषदेचे सदस्य

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचे सदस्य स्वतःच्या सदस्यांमधून सभापतींची निवड करतात.
11. स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून विधान परिषदेवर किती सदस्य निवडले जातात?
अ१/३
ब१/६
क१/१२
ड१/२
योग्य उत्तर: अ) १/३

स्पष्टीकरण: स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून १/३ सदस्य निवडले जातात.
12. शिक्षक मतदारसंघाकडून विधान परिषदेवर किती सदस्य निवडले जातात?
अ१/३
ब१/६
क१/१२
ड१/४
योग्य उत्तर: क) १/१२

स्पष्टीकरण: शिक्षक मतदारसंघाकडून १/१२ सदस्य निवडले जातात.
13. पदवीधर मतदारसंघाकडून विधान परिषदेवर किती सदस्य निवडले जातात?
अ१/३
ब१/६
क१/१२
ड१/४
योग्य उत्तर: क) १/१२

स्पष्टीकरण: पदवीधर मतदारसंघाकडून १/१२ सदस्य निवडले जातात.
14. विधानसभेकडून विधान परिषदेवर किती सदस्य निवडले जातात?
अ१/३
ब१/६
क१/१२
ड१/४
योग्य उत्तर: अ) १/३

स्पष्टीकरण: विधानसभेचे सदस्य विधान परिषदेच्या १/३ सदस्यांची निवड करतात.
15. विधान परिषदेची किमान सदस्य संख्या किती असावी?
अ३०
ब४०
क५०
ड६०
योग्य उत्तर: ब) ४०

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेची किमान सदस्य संख्या ४० निश्चित करण्यात आली आहे.
16. विधान परिषदेच्या सदस्यांना काय म्हणतात?
अआमदार (MLA)
बखासदार (MP)
कविधान परिषद सदस्य (MLC)
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) विधान परिषद सदस्य (MLC)

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांना MLC (Member of Legislative Council) असे म्हणतात.
17. विधान परिषदेचे कामकाज कोणाच्या मार्गदर्शनाखाली चालते?
अमुख्यमंत्री
बराज्यपाल
कसभापती
डविरोधी पक्षनेते
योग्य उत्तर: क) सभापती

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचे कामकाज सभापतींच्या मार्गदर्शनाखाली चालते.
18. विधान परिषदेच्या सदस्यांची निवडणूक पद्धत कोणती आहे?
अथेट निवडणूक
बअप्रत्यक्ष निवडणूक
कनामांकन
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) अप्रत्यक्ष निवडणूक

स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांची निवड अप्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे होते.
19. खालीलपैकी कोणते विधान चुकीचे आहे?
अविधान परिषद कायमस्वरूपी आहे.
बविधान परिषदेचे सदस्य ६ वर्षांसाठी निवडले जातात.
कविधान परिषद धनविधेयक फेटाळू शकते.
डविधान परिषदेचे सभापती सदस्यांमधून निवडले जातात.
योग्य उत्तर: क) विधान परिषद धनविधेयक फेटाळू शकते.

स्पष्टीकरण: विधान परिषद धनविधेयक फेटाळू शकत नाही, केवळ शिफारसी करू शकते.
20. महाराष्ट्रात द्विगृही कायदेमंडळ कधीपासून अस्तित्वात आहे?
अ१९५०
ब१९६०
क१९४७
ड१९५६
योग्य उत्तर: ब) १९६०

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र राज्याची स्थापना १ मे १९६० रोजी झाली आणि तेव्हापासून द्विगृही कायदेमंडळ अस्तित्वात आहे.