महाराष्ट्र विधान परिषद: संरचना आणि कार्यप्रणाली | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
महाराष्ट्र विधान परिषद: संरचना आणि कार्यप्रणाली
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
भारतीय राज्यघटनेच्या कलम १६९ नुसार राज्यांमध्ये विधान परिषद स्थापन करण्याची किंवा बरखास्त करण्याची तरतूद आहे. महाराष्ट्र हे द्विगृही कायदेमंडळ असलेले राज्य असून, विधान परिषद हे वरिष्ठ सभागृह (Upper House) आहे.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
ज्या राज्यामध्ये विधानसभा आणि विधान परिषद अशी दोन सभागृहे असतात, त्याला द्विगृही कायदेमंडळ म्हणतात.
जेव्हा जनता थेट मतदान न करता, निवडून आलेले प्रतिनिधी सदस्यांची निवड करतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
- विधान परिषदेची एकूण सदस्य संख्या विधानसभेच्या एकूण सदस्य संख्येच्या १/३ पेक्षा जास्त नसावी.
- विधान परिषदेची किमान सदस्य संख्या ४० निश्चित करण्यात आली आहे.
- सदस्यांचा कार्यकाळ ६ वर्षांचा असतो.
- दर दोन वर्षांनी १/३ सदस्य निवृत्त होतात.
- सदस्य होण्यासाठी किमान वय ३० वर्षे पूर्ण असावे लागते.
महत्त्वाची तथ्ये
- महाराष्ट्राच्या विधान परिषदेची सदस्य संख्या ७८ आहे.
- विधान परिषदेचे सभापती हे सभागृहाचे प्रमुख असतात.
- धनविधेयक केवळ विधानसभेतच मांडता येते, विधान परिषदेत नाही.
- विधान परिषद धनविधेयक जास्तीत जास्त १४ दिवस रोखून धरू शकते.
उदाहरणे
सदस्य निवड पद्धत
विधान परिषदेच्या सदस्यांची निवड विविध गटांतून होते: १/३ सदस्य स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून, १/३ सदस्य विधानसभेकडून, १/१२ शिक्षक मतदारसंघ, १/१२ पदवीधर मतदारसंघ आणि १/६ सदस्यांची नियुक्ती राज्यपाल करतात.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र विधान परिषदेची एकूण सदस्य संख्या ७८ आहे.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ ६ वर्षांचा असतो.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचे सदस्य होण्यासाठी किमान वय ३० वर्षे पूर्ण असावे लागते.
स्पष्टीकरण: दर दोन वर्षांनी १/३ सदस्य निवृत्त होतात.
स्पष्टीकरण: राज्यपाल १/६ सदस्यांची नियुक्ती कला, साहित्य, विज्ञान, समाजसेवा आणि सहकार क्षेत्रातील तज्ज्ञांमधून करतात.
स्पष्टीकरण: भारतीय राज्यघटनेच्या कलम १६९ नुसार विधान परिषदेची निर्मिती किंवा बरखास्ती केली जाते.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या रचनेबाबतची तरतूद कलम १७१ मध्ये आहे.
स्पष्टीकरण: विधान परिषद हे कधीही बरखास्त न होणारे कायमस्वरूपी सभागृह आहे.
स्पष्टीकरण: विधान परिषद धनविधेयक जास्तीत जास्त १४ दिवस रोखून धरू शकते.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचे सदस्य स्वतःच्या सदस्यांमधून सभापतींची निवड करतात.
स्पष्टीकरण: स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून १/३ सदस्य निवडले जातात.
स्पष्टीकरण: शिक्षक मतदारसंघाकडून १/१२ सदस्य निवडले जातात.
स्पष्टीकरण: पदवीधर मतदारसंघाकडून १/१२ सदस्य निवडले जातात.
स्पष्टीकरण: विधानसभेचे सदस्य विधान परिषदेच्या १/३ सदस्यांची निवड करतात.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेची किमान सदस्य संख्या ४० निश्चित करण्यात आली आहे.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांना MLC (Member of Legislative Council) असे म्हणतात.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेचे कामकाज सभापतींच्या मार्गदर्शनाखाली चालते.
स्पष्टीकरण: विधान परिषदेच्या सदस्यांची निवड अप्रत्यक्ष निवडणुकीद्वारे होते.
स्पष्टीकरण: विधान परिषद धनविधेयक फेटाळू शकत नाही, केवळ शिफारसी करू शकते.
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र राज्याची स्थापना १ मे १९६० रोजी झाली आणि तेव्हापासून द्विगृही कायदेमंडळ अस्तित्वात आहे.