MahaExam अभ्यास नोट्स

जिल्हा परिषद: महाराष्ट्र पंचायत राज व्यवस्था | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

जिल्हा परिषद: महाराष्ट्र पंचायत राज व्यवस्था

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्र पंचायत राज व्यवस्थेतील जिल्हा परिषद ही सर्वोच्च संस्था आहे. ग्रामीण विकासासाठी आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या बळकटीकरणासाठी जिल्हा परिषद महत्त्वाची भूमिका बजावते.

सविस्तर माहिती

महाराष्ट्र जिल्हा परिषद व पंचायत समिती अधिनियम, १९६१ नुसार जिल्हा परिषदेची स्थापना करण्यात आली. जिल्हा परिषद ही ग्रामीण भागातील विकासाचे नियोजन, अंमलबजावणी आणि प्रशासकीय नियंत्रण करणारी संस्था आहे. यात निवडून आलेले सदस्य आणि पदसिद्ध सदस्य यांचा समावेश असतो. जिल्हा परिषदेचे कामकाज विविध समित्यांमार्फत चालते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

जिल्हा परिषद

जिल्हा स्तरावरील ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य संस्था.

मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO)

जिल्हा परिषदेचा प्रशासकीय प्रमुख, जो आयएएस (IAS) दर्जाचा अधिकारी असतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जिल्हा परिषदेची सदस्य संख्या किमान ५० आणि कमाल ७५ असते.
  • जिल्हा परिषदेचा कार्यकाळ ५ वर्षांचा असतो.
  • अध्यक्ष आणि उपाध्यक्ष यांची निवड निवडून आलेल्या सदस्यांमधून केली जाते.
  • जिल्हा परिषदेच्या बैठकांचे अध्यक्षपद अध्यक्ष भूषवतात.
  • जिल्हा परिषदेत विविध विषय समित्या असतात (उदा. वित्त, शिक्षण, आरोग्य).

महत्त्वाची तथ्ये

  • जिल्हा परिषदेचा सचिव म्हणून उपमुख्य कार्यकारी अधिकारी काम पाहतात.
  • जिल्हा परिषदेच्या बैठका दर तीन महिन्यांतून किमान एकदा होणे बंधनकारक आहे.
  • जिल्हा परिषदेच्या निधीवर नियंत्रण ठेवण्याचे काम वित्त समिती करते.

उदाहरणे

विकास कामे

ग्रामीण भागातील रस्ते बांधणी, प्राथमिक शाळांचे व्यवस्थापन आणि आरोग्य केंद्रांचे नियंत्रण करणे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

जिल्हा परिषद आणि पंचायत समिती यांच्यातील अधिकारांमधील फरक समजून घ्या.
CEO आणि अध्यक्ष यांच्या अधिकारांची तुलना करा.
महत्त्वाच्या समित्या आणि त्यांचे कार्य यावर प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

जिल्हा परिषदेच्या अध्यक्षांना प्रशासकीय प्रमुख समजणे (प्रशासकीय प्रमुख CEO असतात).
सदस्य संख्येबाबत गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महाराष्ट्र जिल्हा परिषद व पंचायत समिती अधिनियम कोणत्या वर्षी लागू झाला?
अ1960
ब1961
क1962
ड1965
योग्य उत्तर: ब) 1961

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र जिल्हा परिषद व पंचायत समिती अधिनियम 1961 मध्ये संमत झाला आणि 1 मे 1962 पासून लागू झाला.
2. जिल्हा परिषदेचा प्रशासकीय प्रमुख कोण असतो?
अजिल्हाधिकारी
बजिल्हा परिषद अध्यक्ष
कमुख्य कार्यकारी अधिकारी
डविभागीय आयुक्त
योग्य उत्तर: क) मुख्य कार्यकारी अधिकारी

स्पष्टीकरण: मुख्य कार्यकारी अधिकारी (CEO) हा जिल्हा परिषदेचा प्रशासकीय प्रमुख असतो.
3. जिल्हा परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ किती वर्षांचा असतो?
अ3 वर्षे
ब4 वर्षे
क5 वर्षे
ड6 वर्षे
योग्य उत्तर: क) 5 वर्षे

स्पष्टीकरण: जिल्हा परिषदेच्या सदस्यांचा कार्यकाळ 5 वर्षांचा असतो.
4. जिल्हा परिषदेच्या बैठकीचे अध्यक्षपद कोण भूषवतो?
अजिल्हाधिकारी
बमुख्य कार्यकारी अधिकारी
कजिल्हा परिषद अध्यक्ष
डपालकमंत्री
योग्य उत्तर: क) जिल्हा परिषद अध्यक्ष

स्पष्टीकरण: जिल्हा परिषदेच्या बैठकीचे अध्यक्षपद जिल्हा परिषद अध्यक्ष भूषवतात.
5. जिल्हा परिषदेत किमान किती सदस्य असू शकतात?
अ40
ब50
क60
ड75
योग्य उत्तर: ब) 50

स्पष्टीकरण: जिल्हा परिषदेत किमान 50 आणि कमाल 75 सदस्य असू शकतात.
6. जिल्हा परिषदेच्या स्थायी समितीचे पदसिद्ध अध्यक्ष कोण असतात?
अमुख्य कार्यकारी अधिकारी
बजिल्हा परिषद अध्यक्ष
कजिल्हाधिकारी
डउपमुख्य कार्यकारी अधिकारी
योग्य उत्तर: ब) जिल्हा परिषद अध्यक्ष

स्पष्टीकरण: स्थायी समितीचे अध्यक्ष जिल्हा परिषद अध्यक्ष असतात.
7. जिल्हा परिषदेच्या बैठकांचे आयोजन करण्याची जबाबदारी कोणाची असते?
अअध्यक्ष
बमुख्य कार्यकारी अधिकारी
कजिल्हाधिकारी
डउपमुख्य कार्यकारी अधिकारी
योग्य उत्तर: ब) मुख्य कार्यकारी अधिकारी

स्पष्टीकरण: जिल्हा परिषदेच्या बैठकांचे आयोजन आणि सचिव म्हणून काम उपमुख्य कार्यकारी अधिकारी पाहतात.
8. जिल्हा परिषदेचा सचिव म्हणून कोण काम पाहतो?
अमुख्य कार्यकारी अधिकारी
बउपमुख्य कार्यकारी अधिकारी
कजिल्हा परिषद अध्यक्ष
डजिल्हाधिकारी
योग्य उत्तर: ब) उपमुख्य कार्यकारी अधिकारी

स्पष्टीकरण: उपमुख्य कार्यकारी अधिकारी जिल्हा परिषदेचा सचिव म्हणून काम पाहतात.
9. जिल्हा परिषदेच्या निधीचा विनियोग कोणाच्या मान्यतेने केला जातो?
अजिल्हाधिकारी
बराज्य सरकार
कजिल्हा परिषद
डमुख्य कार्यकारी अधिकारी
योग्य उत्तर: क) जिल्हा परिषद

स्पष्टीकरण: जिल्हा परिषदेच्या निधीचा विनियोग जिल्हा परिषदेच्या मान्यतेने केला जातो.
10. जिल्हा परिषदेच्या निवडणुका घेण्याची जबाबदारी कोणाची आहे?
अनिवडणूक आयोग
बराज्य निवडणूक आयोग
कजिल्हाधिकारी
डराज्य सरकार
योग्य उत्तर: ब) राज्य निवडणूक आयोग

स्पष्टीकरण: स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका राज्य निवडणूक आयोग घेते.
11. जिल्हा परिषदेच्या सदस्यांना राजीनामा कोणाकडे द्यावा लागतो?
अमुख्य कार्यकारी अधिकारी
बजिल्हाधिकारी
कजिल्हा परिषद अध्यक्ष
डविभागीय आयुक्त
योग्य उत्तर: क) जिल्हा परिषद अध्यक्ष

स्पष्टीकरण: जिल्हा परिषद सदस्य आपला राजीनामा जिल्हा परिषद अध्यक्षांकडे देतात.
12. जिल्हा परिषदेच्या अध्यक्षांचा राजीनामा कोणाकडे दिला जातो?
अविभागीय आयुक्त
बजिल्हाधिकारी
कमुख्य कार्यकारी अधिकारी
डराज्य सरकार
योग्य उत्तर: अ) विभागीय आयुक्त

स्पष्टीकरण: जिल्हा परिषद अध्यक्ष आपला राजीनामा विभागीय आयुक्तांकडे देतात.
13. जिल्हा परिषदेच्या बैठका वर्षातून किमान किती वेळा होणे आवश्यक आहे?
अ2
ब3
क4
ड6
योग्य उत्तर: क) 4

स्पष्टीकरण: जिल्हा परिषदेच्या बैठका दर तीन महिन्यांतून एकदा, म्हणजे वर्षातून किमान 4 वेळा होणे आवश्यक आहे.
14. जिल्हा परिषदेच्या विषय समित्यांची संख्या किती असते?
अ5
ब8
क10
ड12
योग्य उत्तर: ब) 8

स्पष्टीकरण: जिल्हा परिषदेत एकूण 8 विषय समित्या असतात.
15. जिल्हा परिषदेच्या कोणत्या समितीचे अध्यक्षपद मुख्य कार्यकारी अधिकारी भूषवतात?
अशिक्षण समिती
बवित्त समिती
ककोणत्याही समितीचे नाही
डआरोग्य समिती
योग्य उत्तर: क) कोणत्याही समितीचे नाही

स्पष्टीकरण: मुख्य कार्यकारी अधिकारी कोणत्याही विषय समितीचे अध्यक्ष नसतात, ते केवळ प्रशासकीय प्रमुख असतात.
16. जिल्हा परिषदेच्या सदस्यांची निवड कशी होते?
अनामनिर्देशन
बअप्रत्यक्ष निवडणूक
कप्रत्यक्ष निवडणूक
डनियुक्ती
योग्य उत्तर: क) प्रत्यक्ष निवडणूक

स्पष्टीकरण: जिल्हा परिषदेच्या सदस्यांची निवड जनतेद्वारे प्रत्यक्ष निवडणुकीतून होते.
17. जिल्हा परिषदेच्या स्थापनेसाठी शिफारस कोणत्या समितीने केली होती?
अबलवंतराय मेहता समिती
बवसंतराव नाईक समिती
कअशोक मेहता समिती
डएल.एम. सिंघवी समिती
योग्य उत्तर: ब) वसंतराव नाईक समिती

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रात वसंतराव नाईक समितीच्या शिफारशीनुसार जिल्हा परिषद स्थापन झाली.
18. जिल्हा परिषदेच्या अध्यक्षांची निवड कशी होते?
अजनतेद्वारे
बसदस्यांमधून निवडून
कराज्य सरकारद्वारे नियुक्ती
डजिल्हाधिकारीद्वारे नियुक्ती
योग्य उत्तर: ब) सदस्यांमधून निवडून

स्पष्टीकरण: जिल्हा परिषदेच्या अध्यक्षांची निवड निवडून आलेल्या सदस्यांमधून केली जाते.
19. जिल्हा परिषदेच्या बैठकीत समान मते पडल्यास कोणाला निर्णायक मत देण्याचा अधिकार असतो?
अमुख्य कार्यकारी अधिकारी
बजिल्हाधिकारी
कअध्यक्ष
डउपाध्यक्ष
योग्य उत्तर: क) अध्यक्ष

स्पष्टीकरण: बैठकीत समान मते पडल्यास अध्यक्षांना निर्णायक मत देण्याचा अधिकार असतो.
20. जिल्हा परिषदेच्या कोणत्या समितीचे अध्यक्ष जिल्हा परिषद अध्यक्ष असतात?
अस्थायी समिती
बशिक्षण समिती
कआरोग्य समिती
डकृषी समिती
योग्य उत्तर: अ) स्थायी समिती

स्पष्टीकरण: स्थायी समितीचे अध्यक्ष जिल्हा परिषद अध्यक्ष असतात.