MahaExam अभ्यास नोट्स

ऐतिहासिक विशाळगड किल्ला: अभ्यासपूर्ण माहिती | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

ऐतिहासिक विशाळगड किल्ला: अभ्यासपूर्ण माहिती

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

विशाळगड हा महाराष्ट्रातील कोल्हापूर जिल्ह्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक किल्ला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या इतिहासात या किल्ल्याला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे, विशेषतः पावनखिंडीतील लढाईच्या संदर्भात.

सविस्तर माहिती

विशाळगड हा सह्याद्रीच्या रांगेत वसलेला एक गिरीदुर्ग आहे. हा किल्ला कोल्हापूर जिल्ह्यातील शाहूवाडी तालुक्यात येतो. प्राचीन काळी याला 'खेलणा' असे नाव होते. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६५९ मध्ये हा किल्ला जिंकून त्याला 'विशाळगड' असे नाव दिले. पन्हाळगडावरून वेढा फोडून सुखरूप निसटल्यानंतर महाराज याच किल्ल्यावर पोहोचले होते. या किल्ल्यावर हजरत मलिक रेहान मीर साहेब यांचा दर्गा देखील आहे, जो हिंदू-मुस्लिम ऐक्याचे प्रतीक मानला जातो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

गिरीदुर्ग

डोंगरावर किंवा पर्वतावर बांधलेला किल्ला.

खेलणा

विशाळगडाचे प्राचीन नाव.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • विशाळगड कोल्हापूर जिल्ह्यात शाहूवाडी तालुक्यात स्थित आहे.
  • छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६५९ मध्ये हा किल्ला जिंकला.
  • पन्हाळगड ते विशाळगड हा प्रवास ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
  • किल्ल्यावर हजरत मलिक रेहान यांचा दर्गा आहे.
  • हा किल्ला समुद्रसपाटीपासून सुमारे ३५०० फूट उंचीवर आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • विशाळगड हा किल्ला आदिलशाहीच्या ताब्यात होता.
  • या किल्ल्याला 'खेलणा' या नावानेही ओळखले जाते.
  • विशाळगडावर जाण्यासाठी 'आंबा घाट' हा जवळचा मार्ग आहे.
  • किल्ल्यावर अनेक प्राचीन मंदिरे आणि वास्तूंचे अवशेष आहेत.

उदाहरणे

ऐतिहासिक महत्त्व

पन्हाळगडाचा वेढा फोडून बाजीप्रभू देशपांडे यांनी घोडखिंडीत (पावनखिंड) शत्रूला रोखून धरले, जेणेकरून महाराज विशाळगडावर सुरक्षित पोहोचू शकतील.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

विशाळगड आणि पन्हाळगड यांचा संबंध लक्षात ठेवा.
पावनखिंडीतील लढाईचा विशाळगडाशी असलेला संबंध अभ्यासा.
किल्ल्याचे जुने नाव 'खेलणा' हे परीक्षेत वारंवार विचारले जाते.
जिल्ह्याचे नाव (कोल्हापूर) लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

विशाळगड हा सातारा जिल्ह्यात नसून कोल्हापूर जिल्ह्यात आहे, हे विसरणे.
विशाळगड आणि पन्हाळगड यांच्यातील ऐतिहासिक घटनांची गल्लत करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. विशाळगड किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
असातारा
बकोल्हापूर
करत्नागिरी
डपुणे
योग्य उत्तर: ब) कोल्हापूर

स्पष्टीकरण: विशाळगड कोल्हापूर जिल्ह्यातील शाहूवाडी तालुक्यात आहे.
2. विशाळगडाचे प्राचीन नाव काय होते?
अप्रतापगड
बखेलणा
कराजगड
डपन्हाळा
योग्य उत्तर: ब) खेलणा

स्पष्टीकरण: विशाळगडाला प्राचीन काळी 'खेलणा' असे म्हटले जात असे.
3. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी विशाळगड कधी जिंकला?
अ१६५५
ब१६५९
क१६६०
ड१६७४
योग्य उत्तर: ब) १६५९

स्पष्टीकरण: शिवाजी महाराजांनी १६५९ मध्ये विशाळगड जिंकला होता.
4. विशाळगडावर कोणत्या संताचा दर्गा आहे?
अहजरत निजामुद्दीन
बहजरत मलिक रेहान
कहजरत ख्वाजा
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) हजरत मलिक रेहान

स्पष्टीकरण: विशाळगडावर हजरत मलिक रेहान मीर साहेब यांचा दर्गा आहे.
5. पन्हाळगड ते विशाळगड या प्रवासादरम्यान कोणती खिंड प्रसिद्ध आहे?
अआंबा खिंड
बपावनखिंड
कफोंडा घाट
डकुंभार्ली घाट
योग्य उत्तर: ब) पावनखिंड

स्पष्टीकरण: पन्हाळगड ते विशाळगड प्रवासात बाजीप्रभू देशपांडे यांनी घोडखिंडीत (पावनखिंड) लढा दिला होता.
6. विशाळगड कोणत्या प्रकारचा किल्ला आहे?
अजलदुर्ग
बगिरीदुर्ग
कभुईकोट
डवनदुर्ग
योग्य उत्तर: ब) गिरीदुर्ग

स्पष्टीकरण: विशाळगड हा डोंगरावर वसलेला असल्याने तो गिरीदुर्ग प्रकारात येतो.
7. विशाळगड कोणत्या तालुक्यात येतो?
अपन्हाळा
बशाहूवाडी
ककरवीर
डराधानगरी
योग्य उत्तर: ब) शाहूवाडी

स्पष्टीकरण: विशाळगड कोल्हापूर जिल्ह्यातील शाहूवाडी तालुक्यात येतो.
8. विशाळगड जिंकल्यानंतर महाराजांनी त्याचे नाव काय ठेवले?
अविशाळगड
बशिवगड
करायगड
डप्रतापगड
योग्य उत्तर: अ) विशाळगड

स्पष्टीकरण: १६५९ मध्ये जिंकल्यानंतर महाराजांनी त्याचे नाव विशाळगड ठेवले.
9. विशाळगड किल्ला कोणत्या पर्वत रांगेत आहे?
असातपुडा
बसह्याद्री
कविंध्य
डअरावली
योग्य उत्तर: ब) सह्याद्री

स्पष्टीकरण: विशाळगड सह्याद्री पर्वत रांगेत स्थित आहे.
10. विशाळगडाचा उल्लेख कोणत्या ऐतिहासिक घटनेशी जोडला जातो?
अपुरंदरचा तह
बपन्हाळगडाचा वेढा
कसुरतेची लूट
डअफजलखान वध
योग्य उत्तर: ब) पन्हाळगडाचा वेढा

स्पष्टीकरण: पन्हाळगडाचा वेढा फोडून महाराज विशाळगडावर पोहोचले होते.
11. विशाळगड किल्ल्याची समुद्रसपाटीपासून उंची अंदाजे किती आहे?
अ१००० फूट
ब२००० फूट
क३५०० फूट
ड५००० फूट
योग्य उत्तर: क) ३५०० फूट

स्पष्टीकरण: विशाळगड सुमारे ३५०० फूट उंचीवर आहे.
12. विशाळगड कोणत्या राजवटीच्या ताब्यात होता?
अमुघल
बआदिलशाही
कनिजामशाही
डब्रिटिश
योग्य उत्तर: ब) आदिलशाही

स्पष्टीकरण: विशाळगड आदिलशाहीच्या ताब्यात होता.
13. विशाळगडाच्या पायथ्याशी कोणता घाट आहे?
अआंबा घाट
बकोकण घाट
कथळ घाट
डवरंधा घाट
योग्य उत्तर: अ) आंबा घाट

स्पष्टीकरण: विशाळगडाच्या जवळ आंबा घाट आहे.
14. बाजीप्रभू देशपांडे यांनी कोणत्या खिंडीत बलिदान दिले?
अआंबा खिंड
बघोडखिंड
कविशाळगड खिंड
डकोल्हापूर खिंड
योग्य उत्तर: ब) घोडखिंड

स्पष्टीकरण: घोडखिंडीत (पावनखिंड) बाजीप्रभू देशपांडे यांनी बलिदान दिले.
15. विशाळगड किल्ल्यावर कोणत्या धर्माचे लोक एकत्र येतात?
अकेवळ हिंदू
बकेवळ मुस्लिम
कहिंदू आणि मुस्लिम
डकेवळ ख्रिश्चन
योग्य उत्तर: क) हिंदू आणि मुस्लिम

स्पष्टीकरण: हजरत मलिक रेहान यांच्या दर्ग्यामुळे येथे दोन्ही धर्मांचे लोक येतात.
16. विशाळगड किल्ला जिंकण्यासाठी महाराजांना कोणाची मदत झाली?
अबाजीप्रभू देशपांडे
बतानाजी मालुसरे
कतानाजी मालुसरे
डकान्होजी आंग्रे
योग्य उत्तर: अ) बाजीप्रभू देशपांडे

स्पष्टीकरण: बाजीप्रभू देशपांडे यांनी या मोहिमेत महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.
17. विशाळगड कोणत्या जिल्ह्यात आहे हे पुन्हा सांगा?
अकोल्हापूर
बसांगली
कसातारा
डपुणे
योग्य उत्तर: अ) कोल्हापूर

स्पष्टीकरण: विशाळगड कोल्हापूर जिल्ह्यात आहे.
18. विशाळगड किल्ल्याचे महत्त्व काय आहे?
अव्यापारी केंद्र
बसुरक्षित आश्रयस्थान
कधार्मिक स्थळ
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: विशाळगड हे ऐतिहासिक, धोरणात्मक आणि धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे.
19. विशाळगडावर जाण्यासाठी कोणता जिल्हा प्रशासकीय केंद्र आहे?
अकोल्हापूर
बरत्नागिरी
कसांगली
डसिंधुदुर्ग
योग्य उत्तर: अ) कोल्हापूर

स्पष्टीकरण: कोल्हापूर हे मुख्य प्रशासकीय केंद्र आहे.
20. विशाळगड किल्ल्याच्या संदर्भात 'पावनखिंड' ही घटना कोणत्या वर्षी घडली?
अ१६५९
ब१६६०
क१६६५
ड१६७०
योग्य उत्तर: ब) १६६०

स्पष्टीकरण: पन्हाळगडाचा वेढा आणि पावनखिंडीची लढाई १६६० मध्ये झाली.