MahaExam अभ्यास नोट्स

स्वराज्याचे पहिले तोरण: तोरणा किल्ला | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

स्वराज्याचे पहिले तोरण: तोरणा किल्ला

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

तोरणा किल्ला हा महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यात वेल्हे तालुक्यात स्थित आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी वयाच्या १६ व्या वर्षी स्वराज्य स्थापनेची पहिली वीट याच किल्ल्यावर रचली, म्हणून याला 'प्रचंडगड' असेही म्हणतात.

सविस्तर माहिती

तोरणा किल्ला हा सह्याद्रीच्या रांगेतील एक महत्त्वाचा आणि उंच किल्ला आहे. १६४६ मध्ये शिवाजी महाराजांनी आदिलशाहीच्या ताब्यात असलेला हा किल्ला जिंकून स्वराज्याचे तोरण बांधले. या किल्ल्यावर झुंजार माची आणि बुधला माची हे दोन महत्त्वाचे भाग आहेत. किल्ल्याची उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे १४०५ मीटर आहे. या किल्ल्यावर तोरणजाई देवीचे मंदिर असल्याने याला 'तोरणा' हे नाव पडले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

प्रचंडगड

तोरणा किल्ल्याचा विस्तार मोठा असल्याने शिवाजी महाराजांनी याला दिलेले नाव.

माची

किल्ल्याच्या तटबंदीच्या खालील सपाट भाग, जो संरक्षणासाठी वापरला जातो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जिल्हा: पुणे, तालुका: वेल्हे.
  • स्वराज्यातील पहिला किल्ला.
  • किल्ल्यावर तोरणजाई देवीचे मंदिर आहे.
  • समुद्रसपाटीपासून उंची १४०५ मीटर.
  • किल्ल्यावर झुंजार माची आणि बुधला माची हे दोन प्रमुख भाग आहेत.

महत्त्वाची तथ्ये

  • तोरणा किल्ला जिंकल्यानंतर मिळालेल्या धनातून महाराजांनी 'राजगड' किल्ल्याची उभारणी केली.
  • हा किल्ला पुणे शहरापासून सुमारे ५० किमी अंतरावर आहे.
  • तोरणा किल्ल्यावर अनेक प्राचीन कोरीव कामे आणि मंदिरे आहेत.

उदाहरणे

ऐतिहासिक महत्त्व

१६४६ मध्ये शिवाजी महाराजांनी आदिलशाहीच्या ताब्यात असलेला तोरणा किल्ला जिंकला आणि स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

तोरणा किल्ल्याचे दुसरे नाव 'प्रचंडगड' हे लक्षात ठेवा.
स्वराज्यातील पहिला किल्ला म्हणून तोरणा नेहमी विचारला जातो.
जिल्हा आणि तालुका लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे.

⚠️ सामान्य चुका

तोरणा आणि राजगड यातील गोंधळ करणे (तोरणा जिंकल्यावर मिळालेल्या धनातून राजगड बांधला).
किल्ल्याचा जिल्हा चुकीचा लिहिणे (पुणे ऐवजी रायगड समजणे).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. तोरणा किल्ल्याला कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अप्रचंडगड
बराजगड
करायगड
डप्रतापगड
योग्य उत्तर: अ) प्रचंडगड

स्पष्टीकरण: तोरणा किल्ल्याचा विस्तार मोठा असल्याने त्याला 'प्रचंडगड' असे म्हणतात.
2. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी तोरणा किल्ला कोणत्या वर्षी जिंकला?
अ१६४५
ब१६४६
क१६४७
ड१६४८
योग्य उत्तर: ब) १६४६

स्पष्टीकरण: शिवाजी महाराजांनी १६४६ मध्ये तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याचे तोरण बांधले.
3. तोरणा किल्ला कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
असातारा
बरायगड
कपुणे
डकोल्हापूर
योग्य उत्तर: क) पुणे

स्पष्टीकरण: तोरणा किल्ला पुणे जिल्ह्यातील वेल्हे तालुक्यात आहे.
4. तोरणा किल्ल्यावर कोणत्या देवीचे मंदिर आहे?
अभवानी माता
बतोरणजाई
कसप्तशृंगी
डतुळजाभवानी
योग्य उत्तर: ब) तोरणजाई

स्पष्टीकरण: तोरणा किल्ल्यावर तोरणजाई देवीचे प्रसिद्ध मंदिर आहे.
5. तोरणा किल्ल्याच्या दोन प्रमुख माच्या कोणत्या आहेत?
अबालेकिल्ला आणि तटबंदी
बझुंजार माची आणि बुधला माची
कराजमाची आणि लोहगड
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) झुंजार माची आणि बुधला माची

स्पष्टीकरण: तोरणा किल्ल्यावर झुंजार माची आणि बुधला माची हे दोन महत्त्वाचे भाग आहेत.
6. तोरणा किल्ला जिंकल्यानंतर मिळालेल्या धनातून कोणता किल्ला बांधला गेला?
अप्रतापगड
बराजगड
कसिंहगड
डपुरंदर
योग्य उत्तर: ब) राजगड

स्पष्टीकरण: तोरणा किल्ल्यावर मिळालेल्या धनातून महाराजांनी राजगड किल्ल्याची उभारणी केली.
7. तोरणा किल्ल्याची समुद्रसपाटीपासून उंची किती आहे?
अ१२०० मीटर
ब१४०५ मीटर
क१५०० मीटर
ड१६०० मीटर
योग्य उत्तर: ब) १४०५ मीटर

स्पष्टीकरण: तोरणा किल्ल्याची उंची सुमारे १४०५ मीटर आहे.
8. स्वराज्यातील पहिला किल्ला कोणता?
अराजगड
बतोरणा
ककोंढाणा
डरायगड
योग्य उत्तर: ब) तोरणा

स्पष्टीकरण: तोरणा हा स्वराज्यातील पहिला जिंकलेला किल्ला आहे.
9. तोरणा किल्ला कोणत्या तालुक्यात येतो?
अजुन्नर
बआंबेगाव
कवेल्हे
डभोर
योग्य उत्तर: क) वेल्हे

स्पष्टीकरण: तोरणा किल्ला पुणे जिल्ह्यातील वेल्हे तालुक्यात येतो.
10. तोरणा किल्ल्याचे नाव कशावरून पडले?
अराजाच्या नावावरून
बतोरणजाई देवीच्या नावावरून
कडोंगर रांगेवरून
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) तोरणजाई देवीच्या नावावरून

स्पष्टीकरण: किल्ल्यावर असलेल्या तोरणजाई देवीच्या नावावरून याला तोरणा हे नाव पडले.
11. तोरणा किल्ला कोणत्या डोंगररांगेत येतो?
असातपुडा
बसह्याद्री
कबालाघाट
डमहादेव डोंगररांग
योग्य उत्तर: ब) सह्याद्री

स्पष्टीकरण: तोरणा किल्ला सह्याद्रीच्या रांगेत स्थित आहे.
12. तोरणा किल्ला जिंकला तेव्हा शिवाजी महाराजांचे वय किती होते?
अ१५
ब१६
क१८
ड२०
योग्य उत्तर: ब) १६

स्पष्टीकरण: शिवाजी महाराजांनी वयाच्या १६ व्या वर्षी तोरणा किल्ला जिंकला.
13. तोरणा किल्ल्याचा विस्तार कसा आहे?
अअतिशय लहान
बमध्यम
कप्रचंड मोठा
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) प्रचंड मोठा

स्पष्टीकरण: तोरणा किल्ल्याचा विस्तार मोठा असल्याने त्याला प्रचंडगड म्हणतात.
14. तोरणा किल्ल्यावर खालीलपैकी काय आहे?
अतोरणजाई मंदिर
बझुंजार माची
कबुधला माची
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: तोरणा किल्ल्यावर तोरणजाई मंदिर, झुंजार माची आणि बुधला माची हे सर्व आहेत.
15. तोरणा किल्ला कोणत्या राजवटीच्या ताब्यात होता?
अमुघल
बआदिलशाही
कनिजामशाही
डइंग्रज
योग्य उत्तर: ब) आदिलशाही

स्पष्टीकरण: तोरणा किल्ला आदिलशाहीच्या ताब्यात होता.
16. तोरणा किल्ल्याची तटबंदी कशी आहे?
अकमकुवत
बअतिशय मजबूत आणि उंच
कनाही
डकेवळ मातीची
योग्य उत्तर: ब) अतिशय मजबूत आणि उंच

स्पष्टीकरण: तोरणा किल्ल्याची तटबंदी अतिशय मजबूत आणि उंच आहे.
17. तोरणा किल्ल्याच्या पायथ्याशी कोणते गाव आहे?
अवेल्हे
बपाबे
कराजगड
डभोर
योग्य उत्तर: अ) वेल्हे

स्पष्टीकरण: वेल्हे हे तोरणा किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेले मुख्य गाव आहे.
18. तोरणा किल्ल्यावर जाण्यासाठी कोणता मार्ग प्रसिद्ध आहे?
अवेल्हे मार्गे
बरायगड मार्गे
कसिंहगड मार्गे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) वेल्हे मार्गे

स्पष्टीकरण: वेल्हे मार्गे तोरणा किल्ल्यावर जाणे सर्वात सोयीचे आहे.
19. तोरणा किल्ल्याचे महत्त्व काय आहे?
अपर्यटन
बस्वराज्याची पहिली वीट
कव्यापारी केंद्र
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) स्वराज्याची पहिली वीट

स्पष्टीकरण: तोरणा किल्ला स्वराज्याची पहिली वीट म्हणून ओळखला जातो.
20. तोरणा किल्ल्यावर कोणत्या माचीवर बुधला माची स्थित आहे?
अउत्तर
बदक्षिण
कपूर्व
डपश्चिम
योग्य उत्तर: अ) उत्तर

स्पष्टीकरण: बुधला माची ही तोरणा किल्ल्याच्या उत्तर दिशेला आहे.