MahaExam अभ्यास नोट्स

राजगड किल्ला: स्वराज्याची पहिली राजधानी | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

राजगड किल्ला: स्वराज्याची पहिली राजधानी

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

राजगड हा महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि ऐतिहासिक किल्ला आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची पहिली राजधानी म्हणून राजगडची निवड केली होती. हा किल्ला त्याच्या दुर्गमतेसाठी आणि भव्यतेसाठी ओळखला जातो.

सविस्तर माहिती

राजगड किल्ला पुणे जिल्ह्यातील वेल्हे तालुक्यात सह्याद्रीच्या रांगेत स्थित आहे. या किल्ल्याला 'मुरुंबदेवाचा डोंगर' असेही म्हटले जाते. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६४६ मध्ये हा किल्ला जिंकला आणि त्याचे नाव 'राजगड' ठेवले. स्वराज्याची राजधानी म्हणून या किल्ल्याने सुमारे २५ वर्षे महत्त्वाची भूमिका बजावली. या किल्ल्याचे तीन मुख्य भाग आहेत: बालेकिल्ला, पद्मावती माची आणि सुवेळा माची. राजगडची रचना अत्यंत सुरक्षित आणि अभेद्य आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

बालेकिल्ला

किल्ल्याचा सर्वात उंच आणि सुरक्षित भाग, जिथे राजवाडा आणि महत्त्वाच्या वास्तू असतात.

माची

किल्ल्याच्या पायथ्याशी किंवा उतारावर असलेला सपाट भाग, जिथे वस्ती किंवा लष्करी तळ असतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • राजगड हा पुणे जिल्ह्यातील वेल्हे तालुक्यात आहे.
  • छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची पहिली राजधानी म्हणून राजगडची निवड केली.
  • राजगडचे जुने नाव 'मुरुंबदेवाचा डोंगर' असे होते.
  • राजगड किल्ल्यावर पद्मावती, सुवेळा आणि संजीवनी या तीन माच्या आहेत.
  • राजगडचा बालेकिल्ला हा किल्ल्याचा सर्वात उंच भाग आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • राजगडवर छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पुत्र राजाराम महाराज यांचा जन्म झाला.
  • स्वराज्याची राजधानी राजगडवरून रायगडला १६७० मध्ये हलवण्यात आली.
  • राजगड किल्ल्याची उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे ४६०० फूट आहे.
  • राजगड किल्ल्यावर अनेक ऐतिहासिक वास्तू आणि पाण्याचे टाके आहेत.

उदाहरणे

राजगडची भौगोलिक रचना

राजगडला तीन माच्या आहेत. पद्मावती माचीवर पद्मावती देवीचे मंदिर आहे, सुवेळा माचीवर तटबंदीचे उत्तम नमुने आहेत आणि संजीवनी माची ही संरक्षणाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

राजगडच्या तीन माच्यांची नावे लक्षात ठेवा (पद्मावती, सुवेळा, संजीवनी).
राजगडचे जुने नाव 'मुरुंबदेवाचा डोंगर' हे वारंवार विचारले जाते.
राजगडला स्वराज्याची पहिली राजधानी मानले जाते, हे लक्षात ठेवा.
राजगड कोणत्या जिल्ह्यात आहे (पुणे) हे विसरू नका.

⚠️ सामान्य चुका

राजगड आणि रायगड यातील गोंधळ करणे. लक्षात ठेवा: राजगड पहिली राजधानी, रायगड नंतरची राजधानी.
किल्ल्याच्या माच्यांची नावे चुकीची लिहिणे.
जिल्ह्याबाबत गोंधळ होणे (पुणे जिल्हा).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. राजगड किल्ल्याचे जुने नाव काय होते?
अरायगड
बमुरुंबदेवाचा डोंगर
कप्रतापगड
डसिंहगड
योग्य उत्तर: ब) मुरुंबदेवाचा डोंगर

स्पष्टीकरण: राजगड किल्ल्याचे जुने नाव मुरुंबदेवाचा डोंगर असे होते.
2. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची पहिली राजधानी म्हणून कोणता किल्ला निवडला होता?
अरायगड
बराजगड
कप्रतापगड
डपन्हाळगड
योग्य उत्तर: ब) राजगड

स्पष्टीकरण: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची पहिली राजधानी म्हणून राजगडची निवड केली होती.
3. राजगड किल्ला महाराष्ट्रातील कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
असातारा
बरायगड
कपुणे
डकोल्हापूर
योग्य उत्तर: क) पुणे

स्पष्टीकरण: राजगड किल्ला पुणे जिल्ह्यातील वेल्हे तालुक्यात आहे.
4. राजगड किल्ल्याला किती मुख्य माच्या आहेत?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: ब) तीन

स्पष्टीकरण: राजगडला पद्मावती, सुवेळा आणि संजीवनी अशा तीन मुख्य माच्या आहेत.
5. राजगड किल्ल्यावर कोणत्या देवीचे मंदिर आहे?
अभवानी माता
बपद्मावती माता
कतुळजा भवानी
डसप्तशृंगी माता
योग्य उत्तर: ब) पद्मावती माता

स्पष्टीकरण: राजगडच्या पद्मावती माचीवर पद्मावती देवीचे मंदिर आहे.
6. राजगडवरून स्वराज्याची राजधानी कोणत्या किल्ल्यावर हलवण्यात आली?
अप्रतापगड
बसिंहगड
करायगड
डलोहगड
योग्य उत्तर: क) रायगड

स्पष्टीकरण: राजगडवरून स्वराज्याची राजधानी १६७० मध्ये रायगडला हलवण्यात आली.
7. राजगड किल्ल्याचा सर्वात उंच भाग कोणता आहे?
अपद्मावती माची
बसुवेळा माची
कसंजीवनी माची
डबालेकिल्ला
योग्य उत्तर: ड) बालेकिल्ला

स्पष्टीकरण: बालेकिल्ला हा राजगडचा सर्वात उंच आणि सुरक्षित भाग आहे.
8. राजगड किल्ल्यावर कोणत्या महाराजांचा जन्म झाला?
असंभाजी महाराज
बराजाराम महाराज
कशिवाजी महाराज
डशाहू महाराज
योग्य उत्तर: ब) राजाराम महाराज

स्पष्टीकरण: राजगड किल्ल्यावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पुत्र राजाराम महाराज यांचा जन्म झाला.
9. राजगड किल्ला कोणत्या पर्वत रांगेत येतो?
असातपुडा
बसह्याद्री
कअजिंठा
डबालाघाट
योग्य उत्तर: ब) सह्याद्री

स्पष्टीकरण: राजगड किल्ला सह्याद्री पर्वत रांगेत येतो.
10. राजगड किल्ल्याचे बांधकाम कोणत्या काळात झाले?
अशिवकाळ
बपेशवे काळ
कयादव काळ
डब्रिटिश काळ
योग्य उत्तर: अ) शिवकाळ

स्पष्टीकरण: राजगडचा विकास आणि बळकटीकरण प्रामुख्याने शिवकाळात झाले.
11. राजगड किल्ल्याची समुद्रसपाटीपासून उंची अंदाजे किती आहे?
अ३००० फूट
ब४६०० फूट
क५५०० फूट
ड६००० फूट
योग्य उत्तर: ब) ४६०० फूट

स्पष्टीकरण: राजगडची उंची समुद्रसपाटीपासून सुमारे ४६०० फूट आहे.
12. खालीलपैकी कोणती माची राजगडवर नाही?
अपद्मावती
बसुवेळा
कसंजीवनी
डमच्छिंद्र
योग्य उत्तर: ड) मच्छिंद्र

स्पष्टीकरण: पद्मावती, सुवेळा आणि संजीवनी या राजगडच्या तीन माच्या आहेत.
13. राजगड किल्ला कोणत्या तालुक्यात आहे?
अजुन्नर
बवेल्हे
कभोर
डखेड
योग्य उत्तर: ब) वेल्हे

स्पष्टीकरण: राजगड किल्ला पुणे जिल्ह्यातील वेल्हे तालुक्यात आहे.
14. राजगड किल्ल्याचे महत्त्व कशासाठी आहे?
अव्यापारी केंद्र
बस्वराज्याची पहिली राजधानी
कधार्मिक स्थळ
डपर्यटन स्थळ
योग्य उत्तर: ब) स्वराज्याची पहिली राजधानी

स्पष्टीकरण: राजगड हे स्वराज्याचे पहिले राजधानीचे ठिकाण म्हणून ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
15. राजगड किल्ल्यावर किती वर्षे स्वराज्याची राजधानी होती?
अ१० वर्षे
ब१५ वर्षे
क२५ वर्षे
ड३० वर्षे
योग्य उत्तर: क) २५ वर्षे

स्पष्टीकरण: राजगडने सुमारे २५ वर्षे स्वराज्याची राजधानी म्हणून भूमिका बजावली.
16. राजगड किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी कोणती माची सर्वात महत्त्वाची मानली जाते?
अपद्मावती
बसुवेळा
कसंजीवनी
डसर्व समान
योग्य उत्तर: क) संजीवनी

स्पष्टीकरण: संजीवनी माची ही संरक्षणाच्या दृष्टीने अत्यंत मजबूत आणि महत्त्वाची मानली जाते.
17. राजगड किल्ल्यावर जाण्यासाठी कोणता मार्ग प्रसिद्ध आहे?
अपाबे घाट
बगुंजवणे मार्ग
कआंबेगाव मार्ग
डजुन्नर मार्ग
योग्य उत्तर: ब) गुंजवणे मार्ग

स्पष्टीकरण: गुंजवणे गावातून राजगडवर जाण्याचा मार्ग सर्वात प्रसिद्ध आहे.
18. राजगड किल्ल्यावर कोणत्या प्रकारचे तटबंदीचे नमुने आढळतात?
असाधे
बअतिशय मजबूत आणि दुहेरी तटबंदी
ककेवळ मातीचे
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) अतिशय मजबूत आणि दुहेरी तटबंदी

स्पष्टीकरण: राजगडवर अतिशय मजबूत आणि अभेद्य तटबंदीचे नमुने आढळतात.
19. राजगड किल्ल्याचे नाव 'राजगड' कोणी ठेवले?
अशहाजी राजे
बछत्रपती शिवाजी महाराज
कसंभाजी महाराज
डपेशवे
योग्य उत्तर: ब) छत्रपती शिवाजी महाराज

स्पष्टीकरण: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला जिंकल्यानंतर त्याचे नाव राजगड ठेवले.
20. राजगड किल्ल्यावर पाण्याचे मुख्य स्त्रोत काय आहेत?
अनद्या
बटाकी आणि विहिरी
कधरणे
डकालवे
योग्य उत्तर: ब) टाकी आणि विहिरी

स्पष्टीकरण: राजगडवर अनेक ऐतिहासिक पाण्याची टाकी आहेत जी आजही पाणी साठवतात.